Búginde Qazaqstannyń medreselerindegi oqý baǵdarlamasy jetildirildi. «Nur Múbarak» Qazaqstan-Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń janynan QMDB qyzmetin analitikalyq jáne ádistemelik qamtamasyz etý úshin «Abý Hanifa» ǵylymi-zertteý ortalyǵy quryldy.
Buǵan deiin kúmándi sheteldik teologiialyq oqý oryndarynan qazaqstandyq stýdentterdi qaitarý boiynsha sharalar qabyldandy. Qazaqstandaǵy radikaldy dini ideialardyń belsendi ótkizýshileriniń biri bolǵan osyndai institýttardyń túlekteri boldy. Osyǵan bailanysty, ótken ýaqyt ishinde túsindirý jumystary arqyly osyndai oqý oryndarynan 200-den astam qazaqstandyq stýdentter elge oraldy.
Nátijesinde, eger kúmándi oqý oryndarynda 604 adam bilim alsa, olardyń kópshiligi Ońtústik Qazaqstan, Almaty jáne Atyraý oblystarynan kelgender.
Olar qaityp oralǵannan keiin olardyń ári qarai úide oqýlary qamtamasyz etilip, múftiiat baǵyty boiynsha álemge tanymal bedelge ie 10 jetekshi dini ýniversitetterge jiberý usynylady.
Sonymen qatar, jergilikti deńgeide teologiialyq bilim alǵysy keletin jastarǵa elimizde 10 ulttyq medreselerde jáne Nur Múbarak Islam mádenieti ýniversitetinde osyndai bilim alýdyń oryndylyǵy týraly túsindirý uiymdastyryldy. Nátijesinde, 26 jas azamat kúmándi joǵary oqý oryndaryna barýdan bas tartty.
Qazir «Dintaný negizderi» arnaiy kýrsy orta mektepterdiń 9-shy synybynda oqytylady. Onyń negizgi mindetteri jastarmen dini máseleler boiynsha teńgerimdi aǵartý jumysyn uiymdastyrý, sonymen birge destrýktivti, dini tústi ideologiiaǵa ǵylymi bilim men immýnitetti qalyptastyrý retinde aiqyndaldy. Sonymen birge, elimizdiń damýynyń zaiyrly qaǵidattaryna sáikes arnaiy baǵyt kez-kelgen dindi nasihattaýdy bildirmeidi.
Qazir Qazaqstandaǵy dini bilimniń jalpy tujyrymdamasyn jetildirý boiynsha jumystary júrip jatyr.
Terrorizm qazirgi kezdegi barlyq elder úshin ortaq problemaǵa ainalǵanyn moiyndaý kerek. Búginde bul naqty kúsh, tipti álemniń damyǵan elderine de ekstremister shabýyl jasaidy. Ekstremizm men terrorizm qoǵam ómirin turaqsyzdandyrady jáne kez kelgen memlekettiń damý turaqtylyǵyna nuqsan keltiredi.
Qazir elimizdiń dini salasynda bolyp jatqan protsesterdiń negizgi sebebi – qoǵamdaǵy dindarlyqtyń ósýi, sondai-aq memlekettiń dini ekstremizm men terrorizmge qarsy turý úshin qabyldaǵan sharalaryna qyzyǵýshylyq.
Bizdiń elimizge keler bolsaq, dini ekstremistik ideialardy jetkizýshilerdiń ideologiialyq áseri jeke azamattardyń kózqarastarynyń radikaldanýyn týdyratyndyǵyn atap ótken jón. Óziniń kóp etnikalyq jáne kóp konfessiialy quramy bar Qazaqstan úshin bul qubylys erekshe qaýip tóndiredi jáne memleketten ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń barabar tetikterin qurýdy talap etedi.
Bizdiń zamanymyzdyń osy syn-qaterlerine qarsy turý úshin dini ekstremizm men terrorizm kórinisteriniń jaǵdaiyn tómendetý boiynsha keshendi sharalardy qabyldaý qajet, sondai-aq memlekettik organdardyń osy qaterlerge qarsy turý jumystaryn únemi jetildirip otyrý qajet.
Qazirgi ýaqytta Din isteri komiteti - bul din salasyndaǵy memlekettik saiasatty júzege asyrý júiesinde jáne infraqurylymynda mańyzdy ról atqaratyn ortalyq ýákiletti organ. Komitet burynǵy agenttiktiń barlyq baǵyttarynda jumysyn jalǵastyrýda. Sońǵy úsh jylda bilikti kadrlar tartyldy, din salasyndaǵy memlekettik organdardyń jumysyn salaaralyq jáne aimaqtyq úilestirý quryldy. Tutastai alǵanda, institýtsionaldyq júie de, din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń quqyqtyq negizi de quryldy.
Dini ekstremizm men terrorizmge qarsy is-qimylǵa tartylǵan memlekettik organdardyń jalpy júiesinde Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministrliginiń Din isteri komiteti negizinen osy jaǵymsyz qubylystardyń aldyn alýǵa shoǵyrlandyrady. Jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, halyqtyń túrli toptary arasynda belsendi aqparattyq-túsindirý jumystary arqyly qoǵamdaǵy radikaldy jáne destrýktivti dini ideialar men tendentsiialardan bas tartý atmosferasyn qurý jumystary uiymdastyryldy.
Dini ekstremizm men terrorizmniń aldyn-alýda ýaqtyly áreket etý jáne úkimettik emes uiymdardyń, dástúrli dini birlestikter men etnomádeni ortalyqtardyń jumysy mańyzdy bolyp tabylady. Osyny eskere otyryp, mamandar túsindirý jumystarynda memlekettik apparattyń áleýetin ǵana emes, sonymen qatar azamattyq qoǵam institýttaryn keń sarapshylar, teologtar men islamtanýshy ǵalymdar, qoǵamdyq birlestikter aldynda paidalandy.
Atap aitqanda, osyndai quramda qurylǵan dini máseleler boiynsha 700-den astam aqparattyq toptar respýblika boiynsha tikelei aqparattyq-túsindirý jumystarymen bir million 250 myńnan astam adamdy qamtydy. Sonymen qatar ýniversitetter men kolledjderdiń oqytýshylary men stýdentteri, jumys isteitin jáne ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jastar, áielder aýditoriiasy arasynda túsindirý jumystaryn uiymdastyrýǵa erekshe mán beriledi.
Qazir aimaqtyq aqparattyq-túsindirý toptarynyń qyzmetin odan ári jetildirý boiynsha sharalar qabyldanyp jatyr. Ótkizilgen is-sharalar, maqsatty aýditoriialar, lektorlar jáne paidalanylatyn aqparattyq materialdar týraly naqty erejeler qarastyrylǵan. Sondai-aq júieli oqytý uiymdastyryldy, oǵan kásibi mamandar tartyldy. Bul jumysqa qoǵamdyq pikir kóshbasshylary, ǵylymi jáne shyǵarmashylyq ziialy qaýym ókilderi, bilim berý qurylymdary, Qazaqstan halqy Assambleiasy jáne BAQ ókilderi tartylǵan.
Sonymen qatar, elimizdiń barlyq aimaqtarynda kásibi teologtardyń, dintanýshylardyń, dástúrli dini birlestikterdiń ókilderiniń qatysýymen olardy qalpyna keltirý úshin destrýktivti dini ideialardyń yqpalyna túsken halyqtyń jekelegen toptary arasynda maqsatty jáne maqsatty aqparattandyrý jumystary uiymdastyrylǵan.
Osy maqsatta ortalyq deńgeide radikaldy dini ideologiiany jaqtaýshylarmen, sonyń ishinde ekstremizm men terrorizm úshin sottalǵandar arasynda jumys jasaityn respýblikalyq ońaltý ortalyǵy qurylyp, jumys istei bastady. Olar dini ahýaldy taldaý jáne boljaý, dini ekstremizmniń aldyn alý boiynsha túsindirý jáne qalpyna keltirý jumystarynyń taktikasyn jasaýmen ainalysady.
Joǵaryda atalǵan barlyq sharalar úshin ortalyq deńgeide úilestirilgen jáne keshendi ádistemelik kómek, tartylǵan sarapshylardyń, onyń ishinde sheteldik mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa kómek kórsetiledi.
Bul úshin mamandar ǵalamtor keńistigindegi aqparattyq jumystardyń belsendilenýine qarsy tura alady. Muny arnaiy elektrondy islam aqparattyq-tanymdyq portalyn qurý arqyly júzege asyryp otyr, ol búginde Internet qoldanýshylarymen, ásirese jastar arasynda dini máseleler boiynsha túsindirme jumystaryn júrgizýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, sońǵy ýaqytta ortalyq jáne aimaqtyq qurylymdarynyń internet-saittarynyń tiimdiligi edáýir artty.
Ekstremistik dini aǵymdardyń óz qataryna jańa múshelerdi tartý, olardy qajetti ádebiettermen jáne aqparattarmen qamtamasyz etý úshin internet keńistigin belsendi paidalaný múmkindikterin azaitý boiynsha sharalar qabyldanýda. Sarapshylar júrgizgen Internettiń monitoringi zańsyz kontekstegi saittardy anyqtaýǵa jáne olardyń el aýmaǵynda buǵattalýyna qol jetkizýge múmkindik beredi. Ótken jyldyń ózinde jeti myńnan astam saitty taldanyp, zańsyz mazmuny bar 177 resýrstar anyqtaldy, olar boiynsha materialdar ádilet organdaryna buǵattaýǵa jiberildi.
Ózderińiz biletindei, 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan dini ekstremizm men terrorizmge qarsy arnaiy memlekettik baǵdarlama júzege asyryldy. Bul baǵdarlamany júzege asyrýdyń naqty nátijeleri bar. Birinshiden, sońǵy jyldary bizdiń elde terroristik shabýyldarǵa jol berilmedi. Sonymen birge biz ózimizdi sendirmeýimiz kerek, bul zulymdyqpen kúresý úshin únemi profilaktikalyq sharalardy qabyldaý mańyzdy.
Osyǵan orai, osyndai sharalardyń biri retinde Astana qalasynyń Saryarqa aýdandyq sotynyń «At-tahfir hijra» halyqaralyq uiymyn tanýy jáne onyń Qazaqstan Respýblikasyndaǵy qyzmetine tyiym salý týraly máseleni qaraý qajet. Sot sheshimi zańdy kúshine engen.
Bul sheshimge prokýratýra organdarynyń uiymnyń ekstremistik baǵyttaǵy materialdary, sondai-aq «At-tahfir hijra» halyqaralyq uiymynyń Resei, Qyrǵyzstan, AQSh, Túrkiia jáne Eýropalyq Odaqta tyiym salynǵandyǵy týraly materialdar sebep boldy.
Qazaqstanda bul uiym tirkelmegen, degenmen onyń ideologiiasynyń izbasarlary kóp. Takfirizm (senimsizdik dep aiyptaý) - Qazaqstandaǵy dini ekstremizmniń negizi, sondyqtan da qaýipti. Ádette, dini ekstremistik aǵymdardyń aiyptaý tájiribesi - senimsizdik týraly aiyptaý - úndeýlerde kórinetin jáne terroristik aktilerge tikelei qatysy bar minez-qulyqtyń radikaldy túrleriniń sebebi.
Osyǵan bailanysty qazir halyqaralyq «At-takfir val-hijra» uiymynyń qyzmetine, mysaly, is-sharalarǵa qatysý, qarjylandyrý, ideologiiany nasihattaý jáne basqa da áreketter zańda belgilengen jaýapkershilikke ákep soqtyratynyn atap ótý kerek. Iaǵni, bul uiymnyń resmi múshesi bolýdyń qajeti joq, jaýapkershilikke tartylý úshin onyń ideologiiasyn nasihattaý jáne oǵan kez kelgen kómek kórsetý jetkilikti.
Shynynda da, dini ekstremizm - bul ideologiianyń bir túri, oǵan jaýap retinde basqa dini ideologiia bola alady. Dini ekstremizmniń aldyn alý jáne dástúrli emes radikaldy ideialardyń, onyń ishinde saýatty, teoriialyq turǵydan daiyndalǵan, aǵartylǵan jáne harizmatikalyq musylman jáne basqa dinbasylardyń aldyn-ala nasihattaý júrgizilýi kerek.
Osyǵan orai, Din isteri agenttigi Qazaqstan musylmandary dini basqarmasymen jáne Qazaqstan pravoslavielik shirkeýimen qol qoiylǵan yntymaqtastyq týraly kelisimder aiasynda Qazaqstan qoǵamy rýhaniiatynyń dástúrli negizderin nyǵaitý jáne dini aǵymdardyń taralýyna qarsy turýda olardyń rýhani jáne aǵartýshylyq qyzmetin arttyrý jáne rólin arttyrý sharalary qabyldanady.
Osy maqsatta Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy quryldy. Mýftiiat imamdar korpýsyn sertifikattaý jáne biliktiligin arttyrý júiesin uiymdastyrdy. Atap aitqanda, aǵymdaǵy jyldyń toǵyz aiynda ǵana 1400 meshit imamdary qaita daiarlaýdan ótti. Olardyń bilim berý baǵdarlamasyna Din isteri komitetiniń usynysy boiynsha zaiyrly pánder kiredi, onda imamdarǵa memlekettik-konfessiialyq qatynastardyń erekshelikteri, din salasyndaǵy ulttyq zańnama, sondai-aq dini-ekstremistik ideialardyń taralýynyń aldyn-alý erekshelikteri túsindiriledi.
Aldyn alý sharalary aiasynda rýhani bilim alǵysy keletin jastar sanynyń ósip kele jatqanyn eskere otyryp, Qazaqstandaǵy dástúrli islamdyq dini ilim aiasynda kontekste teologiialyq bilim berý júiesin damytý sharalaryn qolǵa alyp jatqandyǵyn atap ótken lazym.
Jandos Shalov
