بٷگٸندە قازاقستاننىڭ مەدرەسەلەرٸندەگٸ وقۋ باعدارلاماسى جەتٸلدٸرٸلدٸ. «نۇر مٷباراك» قازاقستان-ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنان قمدب قىزمەتٸن اناليتيكالىق جەنە ەدٸستەمەلٸك قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن «ابۋ حانيفا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلدى.
بۇعان دەيٸن كٷمەندٸ شەتەلدٸك تەولوگييالىق وقۋ ورىندارىنان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردٸ قايتارۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى. قازاقستانداعى راديكالدى دٸني يدەيالاردىڭ بەلسەندٸ ٶتكٸزۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان وسىنداي ينستيتۋتتاردىڭ تٷلەكتەرٸ بولدى. وسىعان بايلانىستى, ٶتكەن ۋاقىت ٸشٸندە تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى ارقىلى وسىنداي وقۋ ورىندارىنان 200-دەن استام قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ەلگە ورالدى.
نەتيجەسٸندە, ەگەر كٷمەندٸ وقۋ ورىندارىندا 604 ادام بٸلٸم السا, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وڭتٷستٸك قازاقستان, الماتى جەنە اتىراۋ وبلىستارىنان كەلگەندەر.
ولار قايتىپ ورالعاننان كەيٸن ولاردىڭ ەرٸ قاراي ٷيدە وقۋلارى قامتاماسىز ەتٸلٸپ, مٷفتييات باعىتى بويىنشا ەلەمگە تانىمال بەدەلگە يە 10 جەتەكشٸ دٸني ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جٸبەرۋ ۇسىنىلادى.
سونىمەن قاتار, جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە تەولوگييالىق بٸلٸم العىسى كەلەتٸن جاستارعا ەلٸمٸزدە 10 ۇلتتىق مەدرەسەلەردە جەنە نۇر مٷباراك يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸندە وسىنداي بٸلٸم الۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى تٷسٸندٸرۋ ۇيىمداستىرىلدى. نەتيجەسٸندە, 26 جاس ازامات كٷمەندٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارۋدان باس تارتتى.
قازٸر «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» ارنايى كۋرسى ورتا مەكتەپتەردٸڭ 9-شى سىنىبىندا وقىتىلادى. ونىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ جاستارمەن دٸني مەسەلەلەر بويىنشا تەڭگەرٸمدٸ اعارتۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ, سونىمەن بٸرگە دەسترۋكتيۆتٸ, دٸني تٷستٸ يدەولوگيياعا عىلىمي بٸلٸم مەن يممۋنيتەتتٸ قالىپتاستىرۋ رەتٸندە ايقىندالدى. سونىمەن بٸرگە, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنىڭ زايىرلى قاعيداتتارىنا سەيكەس ارنايى باعىت كەز-كەلگەن دٸندٸ ناسيحاتتاۋدى بٸلدٸرمەيدٸ.
قازٸر قازاقستانداعى دٸني بٸلٸمنٸڭ جالپى تۇجىرىمداماسىن جەتٸلدٸرۋ بويىنشا جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر.
تەرروريزم قازٸرگٸ كەزدەگٸ بارلىق ەلدەر ٷشٸن ورتاق پروبلەماعا اينالعانىن مويىنداۋ كەرەك. بٷگٸندە بۇل ناقتى كٷش, تٸپتٸ ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸنە دە ەكسترەميستەر شابۋىل جاسايدى. ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قوعام ٶمٸرٸن تۇراقسىزداندىرادى جەنە كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ دامۋ تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتٸرەدٸ.
قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ دٸني سالاسىندا بولىپ جاتقان پروتسەستەردٸڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – قوعامداعى دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸ, سونداي-اق مەملەكەتتٸڭ دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى تۇرۋ ٷشٸن قابىلداعان شارالارىنا قىزىعۋشىلىق.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە كەلەر بولساق, دٸني ەكسترەميستٸك يدەيالاردى جەتكٸزۋشٸلەردٸڭ يدەولوگييالىق ەسەرٸ جەكە ازاماتتاردىڭ كٶزقاراستارىنىڭ راديكالدانۋىن تۋدىراتىندىعىن اتاپ ٶتكەن جٶن. ٶزٸنٸڭ كٶپ ەتنيكالىق جەنە كٶپ كونفەسسييالى قۇرامى بار قازاقستان ٷشٸن بۇل قۇبىلىس ەرەكشە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ جەنە مەملەكەتتەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ بارابار تەتٸكتەرٸن قۇرۋدى تالاپ ەتەدٸ.
بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ وسى سىن-قاتەرلەرٸنە قارسى تۇرۋ ٷشٸن دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ جاعدايىن تٶمەندەتۋ بويىنشا كەشەندٸ شارالاردى قابىلداۋ قاجەت, سونداي-اق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ وسى قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ جۇمىستارىن ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ قاجەت.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ - بۇل دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋ جٷيەسٸندە جەنە ينفراقۇرىلىمىندا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن ورتالىق ۋەكٸلەتتٸ ورگان. كوميتەت بۇرىنعى اگەنتتٸكتٸڭ بارلىق باعىتتارىندا جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. سوڭعى ٷش جىلدا بٸلٸكتٸ كادرلار تارتىلدى, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىن سالاارالىق جەنە ايماقتىق ٷيلەستٸرۋ قۇرىلدى. تۇتاستاي العاندا, ينستيتۋتسيونالدىق جٷيە دە, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸ دە قۇرىلدى.
دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىلعا تارتىلعان مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جالپى جٷيەسٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ نەگٸزٸنەن وسى جاعىمسىز قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋعا شوعىرلاندىرادى. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ, حالىقتىڭ تٷرلٸ توپتارى اراسىندا بەلسەندٸ اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى ارقىلى قوعامداعى راديكالدى جەنە دەسترۋكتيۆتٸ دٸني يدەيالار مەن تەندەنتسييالاردان باس تارتۋ اتموسفەراسىن قۇرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلدى.
دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن-الۋدا ۋاقتىلى ەرەكەت ەتۋ جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ, دەستٷرلٸ دٸني بٸرلەستٸكتەر مەن ەتنومەدەني ورتالىقتاردىڭ جۇمىسى ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ماماندار تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىندا مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ ەلەۋەتٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن كەڭ ساراپشىلار, تەولوگتار مەن يسلامتانۋشى عالىمدار, قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر الدىندا پايدالاندى.
اتاپ ايتقاندا, وسىنداي قۇرامدا قۇرىلعان دٸني مەسەلەلەر بويىنشا 700-دەن استام اقپاراتتىق توپتار رەسپۋبليكا بويىنشا تٸكەلەي اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىمەن بٸر ميلليون 250 مىڭنان استام ادامدى قامتىدى. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەردٸڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرٸ, جۇمىس ٸستەيتٸن جەنە ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىعان جاستار, ەيەلدەر اۋديتوريياسى اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋعا ەرەكشە مەن بەرٸلەدٸ.
قازٸر ايماقتىق اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىنىڭ قىزمەتٸن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتىر. ٶتكٸزٸلگەن ٸس-شارالار, ماقساتتى اۋديتورييالار, لەكتورلار جەنە پايدالانىلاتىن اقپاراتتىق ماتەريالدار تۋرالى ناقتى ەرەجەلەر قاراستىرىلعان. سونداي-اق جٷيەلٸ وقىتۋ ۇيىمداستىرىلدى, وعان كەسٸبي ماماندار تارتىلدى. بۇل جۇمىسقا قوعامدىق پٸكٸر كٶشباسشىلارى, عىلىمي جەنە شىعارماشىلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, بٸلٸم بەرۋ قۇرىلىمدارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جەنە باق ٶكٸلدەرٸ تارتىلعان.
سونىمەن قاتار, ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماقتارىندا كەسٸبي تەولوگتاردىڭ, دٸنتانۋشىلاردىڭ, دەستٷرلٸ دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ولاردى قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن دەسترۋكتيۆتٸ دٸني يدەيالاردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن حالىقتىڭ جەكەلەگەن توپتارى اراسىندا ماقساتتى جەنە ماقساتتى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلعان.
وسى ماقساتتا ورتالىق دەڭگەيدە راديكالدى دٸني يدەولوگييانى جاقتاۋشىلارمەن, سونىڭ ٸشٸندە ەكسترەميزم مەن تەرروريزم ٷشٸن سوتتالعاندار اراسىندا جۇمىس جاسايتىن رەسپۋبليكالىق وڭالتۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, جۇمىس ٸستەي باستادى. ولار دٸني احۋالدى تالداۋ جەنە بولجاۋ, دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ بويىنشا تٷسٸندٸرۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنىڭ تاكتيكاسىن جاساۋمەن اينالىسادى.
جوعارىدا اتالعان بارلىق شارالار ٷشٸن ورتالىق دەڭگەيدە ٷيلەستٸرٸلگەن جەنە كەشەندٸ ەدٸستەمەلٸك كٶمەك, تارتىلعان ساراپشىلاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە شەتەلدٸك مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ.
بۇل ٷشٸن ماماندار عالامتور كەڭٸستٸگٸندەگٸ اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ بەلسەندٸلەنۋٸنە قارسى تۇرا الادى. مۇنى ارنايى ەلەكتروندى يسلام اقپاراتتىق-تانىمدىق پورتالىن قۇرۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىپ وتىر, ول بٷگٸندە ينتەرنەت قولدانۋشىلارىمەن, ەسٸرەسە جاستار اراسىندا دٸني مەسەلەلەر بويىنشا تٷسٸندٸرمە جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, سوڭعى ۋاقىتتا ورتالىق جەنە ايماقتىق قۇرىلىمدارىنىڭ ينتەرنەت-سايتتارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ەدەۋٸر ارتتى.
ەكسترەميستٸك دٸني اعىمداردىڭ ٶز قاتارىنا جاڭا مٷشەلەردٸ تارتۋ, ولاردى قاجەتتٸ ەدەبيەتتەرمەن جەنە اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸن بەلسەندٸ پايدالانۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن ازايتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. ساراپشىلار جٷرگٸزگەن ينتەرنەتتٸڭ مونيتورينگٸ زاڭسىز كونتەكستەگٸ سايتتاردى انىقتاۋعا جەنە ولاردىڭ ەل اۋماعىندا بۇعاتتالۋىنا قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٶتكەن جىلدىڭ ٶزٸندە جەتٸ مىڭنان استام سايتتى تالدانىپ, زاڭسىز مازمۇنى بار 177 رەسۋرستار انىقتالدى, ولار بويىنشا ماتەريالدار ەدٸلەت ورگاندارىنا بۇعاتتاۋعا جٸبەرٸلدٸ.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ارنايى مەملەكەتتٸك باعدارلاما جٷزەگە اسىرىلدى. بۇل باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى نەتيجەلەرٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, سوڭعى جىلدارى بٸزدٸڭ ەلدە تەرروريستٸك شابۋىلدارعا جول بەرٸلمەدٸ. سونىمەن بٸرگە بٸز ٶزٸمٸزدٸ سەندٸرمەۋٸمٸز كەرەك, بۇل زۇلىمدىقپەن كٷرەسۋ ٷشٸن ٷنەمٸ پروفيلاكتيكالىق شارالاردى قابىلداۋ ماڭىزدى.
وسىعان وراي, وسىنداي شارالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە استانا قالاسىنىڭ سارىارقا اۋداندىق سوتىنىڭ «ات-تاحفير حيجرا» حالىقارالىق ۇيىمىن تانۋى جەنە ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قىزمەتٸنە تىيىم سالۋ تۋرالى مەسەلەنٸ قاراۋ قاجەت. سوت شەشٸمٸ زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن.
بۇل شەشٸمگە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ۇيىمنىڭ ەكسترەميستٸك باعىتتاعى ماتەريالدارى, سونداي-اق «ات-تاحفير حيجرا» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ رەسەي, قىرعىزستان, اقش, تٷركييا جەنە ەۋروپالىق وداقتا تىيىم سالىنعاندىعى تۋرالى ماتەريالدار سەبەپ بولدى.
قازاقستاندا بۇل ۇيىم تٸركەلمەگەن, دەگەنمەن ونىڭ يدەولوگيياسىنىڭ ٸزباسارلارى كٶپ. تاكفيريزم (سەنٸمسٸزدٸك دەپ ايىپتاۋ) - قازاقستانداعى دٸني ەكسترەميزمنٸڭ نەگٸزٸ, سوندىقتان دا قاۋٸپتٸ. ەدەتتە, دٸني ەكسترەميستٸك اعىمداردىڭ ايىپتاۋ تەجٸريبەسٸ - سەنٸمسٸزدٸك تۋرالى ايىپتاۋ - ٷندەۋلەردە كٶرٸنەتٸن جەنە تەرروريستٸك اكتٸلەرگە تٸكەلەي قاتىسى بار مٸنەز-قۇلىقتىڭ راديكالدى تٷرلەرٸنٸڭ سەبەبٸ.
وسىعان بايلانىستى قازٸر حالىقارالىق «ات-تاكفير ۆال-حيجرا» ۇيىمىنىڭ قىزمەتٸنە, مىسالى, ٸس-شارالارعا قاتىسۋ, قارجىلاندىرۋ, يدەولوگييانى ناسيحاتتاۋ جەنە باسقا دا ەرەكەتتەر زاڭدا بەلگٸلەنگەن جاۋاپكەرشٸلٸككە ەكەپ سوقتىراتىنىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. ياعني, بۇل ۇيىمنىڭ رەسمي مٷشەسٸ بولۋدىڭ قاجەتٸ جوق, جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلۋ ٷشٸن ونىڭ يدەولوگيياسىن ناسيحاتتاۋ جەنە وعان كەز كەلگەن كٶمەك كٶرسەتۋ جەتكٸلٸكتٸ.
شىنىندا دا, دٸني ەكسترەميزم - بۇل يدەولوگييانىڭ بٸر تٷرٸ, وعان جاۋاپ رەتٸندە باسقا دٸني يدەولوگييا بولا الادى. دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ جەنە دەستٷرلٸ ەمەس راديكالدى يدەيالاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ساۋاتتى, تەورييالىق تۇرعىدان دايىندالعان, اعارتىلعان جەنە حاريزماتيكالىق مۇسىلمان جەنە باسقا دٸنباسىلاردىڭ الدىن-الا ناسيحاتتاۋ جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك.
وسىعان وراي, دٸن ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸ قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىمەن جەنە قازاقستان پراۆوسلاۆيەلٸك شٸركەۋٸمەن قول قويىلعان ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمدەر اياسىندا قازاقستان قوعامى رۋحانيياتىنىڭ دەستٷرلٸ نەگٸزدەرٸن نىعايتۋ جەنە دٸني اعىمداردىڭ تارالۋىنا قارسى تۇرۋدا ولاردىڭ رۋحاني جەنە اعارتۋشىلىق قىزمەتٸن ارتتىرۋ جەنە رٶلٸن ارتتىرۋ شارالارى قابىلدانادى.
وسى ماقساتتا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى قۇرىلدى. مۋفتييات يمامدار كورپۋسىن سەرتيفيكاتتاۋ جەنە بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جٷيەسٸن ۇيىمداستىردى. اتاپ ايتقاندا, اعىمداعى جىلدىڭ توعىز ايىندا عانا 1400 مەشٸت يمامدارى قايتا دايارلاۋدان ٶتتٸ. ولاردىڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىنا دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ ۇسىنىسى بويىنشا زايىرلى پەندەر كٸرەدٸ, وندا يمامدارعا مەملەكەتتٸك-كونفەسسييالىق قاتىناستاردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ, دٸن سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭناما, سونداي-اق دٸني-ەكسترەميستٸك يدەيالاردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن-الۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
الدىن الۋ شارالارى اياسىندا رۋحاني بٸلٸم العىسى كەلەتٸن جاستار سانىنىڭ ٶسٸپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستانداعى دەستٷرلٸ يسلامدىق دٸني ٸلٸم اياسىندا كونتەكستە تەولوگييالىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋ شارالارىن قولعا الىپ جاتقاندىعىن اتاپ ٶتكەن لازىم.
جاندوس شالوۆ
