29 tamyzda Óskemen qalasynda Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttigi (AEHA) Tómen baiytylǵan ýran bankiniń saltanatty ashylý rásimi ótti. Úlbi metallýrgiialyq zaýyty aýmaǵynda ornalasqan iadrolyq otyn banki bar-joǵy bir jyl ishinde el Úkimeti men AEHA arasyndaǵy kelisim aiasynda salynyp shyqqan.
Bul bankte iadrolyq energetikalyq reaktorlardyń álemdegi keń taralǵan túri – standartty jeńil sýly reaktorǵa arnalǵan otyndy daiyndaýǵa jaramdy jalpy salmaǵy 90 tonnaǵa deiin tómen baiytylǵan ýran qory saqtalmaq.
Atalmysh bankti qurýdaǵy maqsat – ýrandy baiytý tehnologiiasyn ielenbegen AEHA-ǵa múshe jekelegen memlekette iadrolyq otyndy óndirý úshin shikizattyń birqatar kepildi qoryn jinaý. Shikizatty jetkizýde irkilister týyndaǵan jaǵdaida tutynýshy memleketter bankte saqtalǵan materialdy qoldana alady. Barlyq shikizat – AEHA-nyń menshigi jáne tek Agenttiktiń otyn tabletkalary shyǵarylatyn naqty kásiporynmen kelisýi arqyly satylady. Bir sózben aitsaq, osy bankti qurý keleshekte iadrolyq qarýdyń taralý qaýpin edáýir azaitady.
Joba qalai júzege asty?
AEHA qaramaǵyndaǵy iadrolyq otynnyń halyqaralyq bankin qurý týraly alǵashqy bastamany 2006 jyly «Iadrolyq qaýip-qaterdi azaitý jónindegi bastama» qory kóterdi.
2009 jyldyń 6 sáýirinde Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan óz aýmaǵynda tómen baiytylǵan ýran bankin ornalastyrý múmkindigin qarastyra alatynyn aitty. 2011 jyldyń 31 mamyrynda AEHA osyndai bank ornalasatyn memleketke qoiylatyn talaptardy bekitip, AEHA-ǵa múshe memleketterge joldaidy. 2011 jyldyń 29 shildesinde Qazaqstan óz aýmaǵynda bank ornalastyrýǵa resmi ótinim tapsyrady. Qarastyrýǵa eki alań usynylǵan. Birinshisi – «ÚMZ» AQ aýmaǵy, ekinshisi – burynǵy Semei iadrolyq poligonynyń aýmaǵy. Qazaqstan usynǵan qos alańdy 2011 jyldyń 29 tamyzy men 2 qyrkúiegi arasynda AEHA saralap, «ÚMZ» alańyn tańdaidy.
2015 jyldyń 27 tamyzynda Astanada el Úkimeti men AEHA arasynda Óskemende iadrolyq otyn bankin qurý týraly túpkilikti kelisimge qol qoiylǵan-dy. Oǵan deiin kelissózderdiń 25 raýndy ótkizilgen bolatyn.
ÚMZ alańy AEHA talaptaryna tolyq jaýap beretin eń qolaily alań retinde tańdaldy. Sebebi, kásiporynda tiisti infraqurylym men ýran geksaftoridin saqtaýda jáne jumys jasaýda mol tájiribesi bar bilikti mamandar bar, fizikalyq qorǵaýdyń senimdi júiesi, tasymaldaý yńǵailylyǵy da áser etti. Onyń ústine, zaýytta 20 jyldan astam AEHA kepildeme rejimi áreket etedi.
– Bul biregei bank, óitkeni munda saqtalatyn material Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttikke tiesili. Mundai bank álemniń basqa eshbir jerinde joq. Materialdy AEHA ózi satyp alady jáne agenttik ony óz qalaýy boiynsha basqaratyn bolady, – dep málimdedi «ÚMZ» AQ satý boiynsha direktory Aleksandr Hodanov.
Ýran geksaftoridin beibit iadrolyq tehnologiialardy damytýdy kózdep otyrǵan, alaida tiisti tehnologiialarǵa ie emes elder ala alady. Bankti qurýdaǵy basty maqsat ta sol – memleketterdi baiytý tehnologiiasyn damytý jolynda ýaqyt pen aqsha shyǵyndamaýǵa kóndirý, sebebi atalmysh tehnologiialar áskeri piǵylda qoldanylýy da yqtimal.
Tilshilerge ázirshe qoimanyń bos turatyny aityldy. Jyl sońyna deiin AEHA iadrolyq otyn satyp alý týraly qujattardy ázirleidi. Tek keler jyly ǵana tómen baiytylǵan ýrannyń alǵashqy partiialary osynda jetkizilmek.
Bank qaida ornalasqan jáne onda ne saqtalady?
«ÚMZ» AQ alańynda ornalasqan bank shamamen 900 sharshy metr aýmaqty alyp jatyr, ol – AEHA-nyń seismika jáne fizikalyq jaǵynan qorǵaý boiynsha talaptaryna sai jeńil jinalatyn qoima.
Mamandardyń aitýynsha, bul ǵimarat 8 baldyq zilzalaǵa tótep bere alady. Ol temperatýralyq jáne radiologiialyq datchiktermen jabdyqtalǵan. Ýrannyń geksaftoridi qalyńdyǵy 12 santimetrlik óte tózimdi bolat tsilindrlarda saqtalatyn bolady. Saqtalatyn otynnyń jalpy mólsheri 90 tonnany quramaq.
Ǵimaratty AEHA tehnikalyq talaptaryn eskere otyryp, jergilikti qurylysshylar salǵan. Bankti turǵyzýǵa 700 million teńge jumsalypty, qarjynyń jartysynan kóbin Atom energiiasy jónindegi agenttik tólegen.
Bank Qazaqstannyń jáne AEHA-nyń talaptaryna sáikes áreket etedi. Onda apatty dabyl júiesi jáne ftordyń bolýyn baqylaityn júie, kóptegen baqylaýshy datchikter ornatylǵan.
– Bizdiń qoima órt qaýipsizdigi jáne radiologiialyq ólsheý aspaptarymen jaraqtalǵan. Ýran geksaftoridimen biz burynnan jumys isteimiz. Tájiribemiz mol. Elý jyl ishinde atalmysh zat salynǵan ballondarǵa qatysty birde-bir oqys oqiǵa bolǵan emes. Sonymen qatar, bizde radiobelsendi zattarmen jumys isteýge mashyqtanǵan arnaiy brigada bar, – dep túsindirdi «ÚMZ» AQ óndiris qaýipsizdigi jónindegi direktory Sergei Sidorov.
Bankte geksaftorid túrindegi tómen baiytylǵan ýran saqtalady.Onyń eń kóp kólemi 60 dana tsilindrdi quraidy. 1 tsilindrde 1,5 tonna ýran geksoftoridi saqtalady desek, eń kóp mólsheri 90 tonnadan artpaidy. Bul kólem qýaty 1 myń MVt reaktordy bir ret tolyq jaraqtaýǵa jetkilikti.
Úlbi metallýrgiialyq zaýyty 40 jyldan astam ýran geksaftoridimen jumys isteýde oń tájiribe jinaqtaǵan. Atom energetikasynyń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin 1973 jyly keramikalyq sortty tómen baiytylǵan ýran dioksidiniń untaqtaryn daiyndaý boiynsha óndiris uiymdastyrylǵan. Untaqtyń birinshi kólemi 150 tonnany qurady. 1986 jylǵa qarai zaýytta jyl saiyn 600 tonnaǵa deiin untaq jáne 1000 tonna otyn tabletkalary shyǵaryldy. ÚMZ qazirgi kezde detutynýshylarǵa otyn tabletkalaryn shyǵara otyryp geksaftoridpen jumys isteidi.
Qosymsha:
Ýran geksaftoridi – iadrolyq otyndy daiyndaýǵa arnalǵan bastapqy shikizat. Ýran geksaftoridinen tikelei ýran dioksidi untaǵyn alady, untaqtan otyn tabletkalaryn daiyndaidy. Ary qarai tabletkalardy atom elektr stantsiiasy reaktoryna engizedi.
Erjan Ábish
.jpeg)