ٶسكەمەندە تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸ اشىلدى

29 تامىزدا ٶسكەمەن قالاسىندا اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸگٸ (اەحا) تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸنٸڭ سالتاناتتى اشىلۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ. ٷلبٸ مەتاللۋرگييالىق زاۋىتى اۋماعىندا ورنالاسقان يادرولىق وتىن بانكٸ بار-جوعى بٸر جىل ٸشٸندە ەل ٷكٸمەتٸ مەن اەحا اراسىنداعى كەلٸسٸم اياسىندا سالىنىپ شىققان. 

بۇل بانكتە يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ ەلەمدەگٸ كەڭ تارالعان تٷرٸ – ستاندارتتى جەڭٸل سۋلى رەاكتورعا ارنالعان وتىندى دايىنداۋعا جارامدى جالپى سالماعى 90 تونناعا دەيٸن تٶمەن بايىتىلعان ۋران قورى ساقتالماق. 

اتالمىش بانكتٸ قۇرۋداعى ماقسات – ۋراندى بايىتۋ تەحنولوگيياسىن يەلەنبەگەن اەحا-عا مٷشە جەكەلەگەن مەملەكەتتە يادرولىق وتىندى ٶندٸرۋ ٷشٸن شيكٸزاتتىڭ بٸرقاتار كەپٸلدٸ قورىن جيناۋ. شيكٸزاتتى جەتكٸزۋدە ٸركٸلٸستەر تۋىنداعان جاعدايدا تۇتىنۋشى مەملەكەتتەر بانكتە ساقتالعان ماتەريالدى قولدانا الادى. بارلىق شيكٸزات – اەحا-نىڭ مەنشٸگٸ جەنە تەك اگەنتتٸكتٸڭ وتىن تابلەتكالارى شىعارىلاتىن ناقتى كەسٸپورىنمەن كەلٸسۋٸ ارقىلى ساتىلادى. بٸر سٶزبەن ايتساق, وسى بانكتٸ قۇرۋ كەلەشەكتە يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋ قاۋپٸن ەدەۋٸر ازايتادى.

جوبا قالاي جٷزەگە استى?

اەحا قاراماعىنداعى يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكٸن قۇرۋ تۋرالى العاشقى باستامانى 2006 جىلى «يادرولىق قاۋٸپ-قاتەردٸ ازايتۋ جٶنٸندەگٸ باستاما» قورى كٶتەردٸ. 

2009 جىلدىڭ 6 سەۋٸرٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان ٶز اۋماعىندا تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸن ورنالاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرا الاتىنىن ايتتى. 2011 جىلدىڭ 31 مامىرىندا اەحا وسىنداي بانك ورنالاساتىن مەملەكەتكە قويىلاتىن تالاپتاردى بەكٸتٸپ, اەحا-عا مٷشە مەملەكەتتەرگە جولدايدى. 2011 جىلدىڭ 29 شٸلدەسٸندە قازاقستان ٶز اۋماعىندا بانك ورنالاستىرۋعا رەسمي ٶتٸنٸم تاپسىرادى. قاراستىرۋعا ەكٸ الاڭ ۇسىنىلعان. بٸرٸنشٸسٸ – «ٷمز» اق اۋماعى, ەكٸنشٸسٸ – بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ اۋماعى. قازاقستان ۇسىنعان قوس الاڭدى 2011 جىلدىڭ 29 تامىزى مەن 2 قىركٷيەگٸ اراسىندا اەحا سارالاپ, «ٷمز» الاڭىن تاڭدايدى. 

2015 جىلدىڭ 27 تامىزىندا استانادا ەل ٷكٸمەتٸ مەن اەحا اراسىندا ٶسكەمەندە يادرولىق وتىن بانكٸن قۇرۋ تۋرالى تٷپكٸلٸكتٸ كەلٸسٸمگە قول قويىلعان-دى. وعان دەيٸن كەلٸسسٶزدەردٸڭ 25 راۋندى ٶتكٸزٸلگەن بولاتىن. 

ٷمز الاڭى اەحا تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتٸن ەڭ قولايلى الاڭ رەتٸندە تاڭدالدى. سەبەبٸ, كەسٸپورىندا تيٸستٸ ينفراقۇرىلىم مەن ۋران گەكسافتوريدٸن ساقتاۋدا جەنە جۇمىس جاساۋدا مول تەجٸريبەسٸ بار بٸلٸكتٸ ماماندار بار, فيزيكالىق قورعاۋدىڭ سەنٸمدٸ جٷيەسٸ, تاسىمالداۋ ىڭعايلىلىعى دا ەسەر ەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, زاۋىتتا 20 جىلدان استام اەحا كەپٸلدەمە رەجيمٸ ەرەكەت ەتەدٸ. 

– بۇل بٸرەگەي بانك, ٶيتكەنٸ مۇندا ساقتالاتىن ماتەريال اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸككە تيەسٸلٸ. مۇنداي بانك ەلەمنٸڭ باسقا ەشبٸر جەرٸندە جوق. ماتەريالدى اەحا ٶزٸ ساتىپ الادى جەنە اگەنتتٸك ونى ٶز قالاۋى بويىنشا باسقاراتىن بولادى, – دەپ مەلٸمدەدٸ «ٷمز» اق ساتۋ بويىنشا ديرەكتورى الەكساندر حودانوۆ.

ۋران گەكسافتوريدٸن بەيبٸت يادرولىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋدى كٶزدەپ وتىرعان, الايدا تيٸستٸ تەحنولوگييالارعا يە ەمەس ەلدەر الا الادى. بانكتٸ قۇرۋداعى باستى ماقسات تا سول – مەملەكەتتەردٸ بايىتۋ تەحنولوگيياسىن دامىتۋ جولىندا ۋاقىت پەن اقشا شىعىنداماۋعا كٶندٸرۋ, سەبەبٸ اتالمىش تەحنولوگييالار ەسكەري پيعىلدا قولدانىلۋى دا ىقتيمال.

تٸلشٸلەرگە ەزٸرشە قويمانىڭ بوس تۇراتىنى ايتىلدى. جىل سوڭىنا دەيٸن اەحا يادرولىق وتىن ساتىپ الۋ تۋرالى قۇجاتتاردى ەزٸرلەيدٸ. تەك كەلەر جىلى عانا تٶمەن بايىتىلعان ۋراننىڭ العاشقى پارتييالارى وسىندا جەتكٸزٸلمەك. 

بانك قايدا ورنالاسقان جەنە وندا نە ساقتالادى?

«ٷمز» اق الاڭىندا ورنالاسقان بانك شامامەن 900 شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتىر, ول – اەحا-نىڭ سەيسميكا جەنە فيزيكالىق جاعىنان قورعاۋ بويىنشا تالاپتارىنا ساي جەڭٸل جينالاتىن قويما. 

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل عيمارات 8 بالدىق زٸلزالاعا تٶتەپ بەرە الادى. ول تەمپەراتۋرالىق جەنە راديولوگييالىق داتچيكتەرمەن جابدىقتالعان. ۋراننىڭ گەكسافتوريدٸ قالىڭدىعى 12 سانتيمەترلٸك ٶتە تٶزٸمدٸ بولات تسيليندرلاردا ساقتالاتىن بولادى. ساقتالاتىن وتىننىڭ جالپى مٶلشەرٸ 90 توننانى قۇراماق. 

عيماراتتى اەحا تەحنيكالىق تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ قۇرىلىسشىلار سالعان. بانكتٸ تۇرعىزۋعا 700 ميلليون تەڭگە جۇمسالىپتى, قارجىنىڭ جارتىسىنان كٶبٸن اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك تٶلەگەن. 

بانك قازاقستاننىڭ جەنە اەحا-نىڭ تالاپتارىنا سەيكەس ەرەكەت ەتەدٸ. وندا اپاتتى دابىل جٷيەسٸ جەنە فتوردىڭ بولۋىن باقىلايتىن جٷيە, كٶپتەگەن باقىلاۋشى داتچيكتەر ورناتىلعان. 

– بٸزدٸڭ قويما ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە راديولوگييالىق ٶلشەۋ اسپاپتارىمەن جاراقتالعان. ۋران گەكسافتوريدٸمەن بٸز بۇرىننان جۇمىس ٸستەيمٸز. تەجٸريبەمٸز مول. ەلۋ جىل ٸشٸندە اتالمىش زات سالىنعان باللوندارعا قاتىستى بٸردە-بٸر وقىس وقيعا بولعان ەمەس. سونىمەن قاتار, بٸزدە راديوبەلسەندٸ زاتتارمەن جۇمىس ٸستەۋگە ماشىقتانعان ارنايى بريگادا بار, – دەپ تٷسٸندٸردٸ «ٷمز» اق ٶندٸرٸس قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ ديرەكتورى سەرگەي سيدوروۆ. 

بانكتە گەكسافتوريد تٷرٸندەگٸ تٶمەن بايىتىلعان ۋران ساقتالادى.ونىڭ ەڭ كٶپ كٶلەمٸ 60 دانا تسيليندردٸ قۇرايدى. 1 تسيليندردە 1,5 توننا ۋران گەكسوفتوريدٸ ساقتالادى دەسەك, ەڭ كٶپ مٶلشەرٸ 90 توننادان ارتپايدى. بۇل كٶلەم قۋاتى 1 مىڭ مۆت رەاكتوردى بٸر رەت تولىق جاراقتاۋعا جەتكٸلٸكتٸ.

ٷلبٸ مەتاللۋرگييالىق زاۋىتى 40 جىلدان استام ۋران گەكسافتوريدٸمەن جۇمىس ٸستەۋدە وڭ تەجٸريبە جيناقتاعان. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸن قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن 1973 جىلى كەراميكالىق سورتتى تٶمەن بايىتىلعان ۋران ديوكسيدٸنٸڭ ۇنتاقتارىن دايىنداۋ بويىنشا ٶندٸرٸس ۇيىمداستىرىلعان. ۇنتاقتىڭ بٸرٸنشٸ كٶلەمٸ 150 توننانى قۇرادى. 1986 جىلعا قاراي زاۋىتتا جىل سايىن 600 تونناعا دەيٸن ۇنتاق جەنە 1000 توننا وتىن تابلەتكالارى شىعارىلدى. ٷمز قازٸرگٸ كەزدە دەتۇتىنۋشىلارعا وتىن تابلەتكالارىن شىعارا وتىرىپ گەكسافتوريدپەن جۇمىس ٸستەيدٸ. 

قوسىمشا:
ۋران گەكسافتوريدٸ – يادرولىق وتىندى دايىنداۋعا ارنالعان باستاپقى شيكٸزات. ۋران گەكسافتوريدٸنەن تٸكەلەي ۋران ديوكسيدٸ ۇنتاعىن الادى, ۇنتاقتان وتىن تابلەتكالارىن دايىندايدى. ارى قاراي تابلەتكالاردى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى رەاكتورىنا ەنگٸزەدٸ. 

ەرجان ەبٸش