Foto: Aqorda
Qasym-Jomart Toqaev Halyqaralyq Araldy qutqarý qory quryltaishy memleketter basshylary keńesiniń otyrysyn ótkizdi, dep habarlaidy Ult.kz.
Aqordada Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Halyqaralyq Araldy qutqarý qory quryltaishy memleketter basshylary keńesiniń otyrysy ótti.
Memleket basshysy Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Ózbekstan kóshbasshylaryna sammitke qatysqany úshin rizashylyǵyn bildirdi.
– Búgingi kezdesý óńirdi ornyqty damytý qaǵidattaryna, pragmatikalyq jáne ózara kelisilgen ekologiialyq kún tártibin ilgeriletýge beiil ekenimizdi rastaidy. Osy jiynda Qordyń damý perspektivasyn talqylap, Aral teńizi basseininiń ekojúiesin saqtaýdy kózdeitin ortaq sheshimderdi aiqyndaimyz. Bul keń aýqymdaǵy halyqaralyq másele bolǵandyqtan, bizdiń jumysymyzǵa kóptegen memleketter, halyqaralyq uiymdar nazar aýdaryp otyr. Araldy qutqarý máselesi kóp jyldar boiy aimaqta da, álemde de aitylyp keledi. Óńirdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jáne órkendetý – ortaq ári qol jetkizýge bolatyn mindet. Atalǵan basqosý yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa tyń serpin berip, aimaq memleketterine paidasyn tigizedi dep úmittenemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident Halyqaralyq Araldy qutqarý qory Ortalyq Aziiadaǵy sý sharýashylyǵy men ekologiialyq máselelerdiń sheshimin tabý úshin óńirdegi memleketterdiń kúsh-jigerin ortaq arnaǵa uiystyratyn birden-bir institýtsionaldyq platforma ekenine toqtaldy.
– Qor Aral teńizin qutqarýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq qoldaý sharalaryn shoǵyrlandyryp, birlesken bastamalardy iske asyrýda aitarlyqtai ról atqarady. Qazaqstan Qorǵa tóraǵalyq etý barysynda barlyq quryltaishy memleketterdiń qatysýymen kóptegen ózekti mindetterdiń sheshimin tabýǵa dáiekti túrde yqpal etti. Mysaly, sý-energetika salasyndaǵy yntymaqtastyq nyǵaiyp, jobalardy qarjylandyrý tetikteri keńeiip keledi. Qordyń Atqarýshy komitetiniń úilestirý qyzmetin arttyrý jóninde sharalar qabyldandy. Halyqaralyq áriptestermen, sonyń ishinde BUU qurylymdarymen, qarjy institýttarymen jáne donorlarmen yqpaldastyq kúsheiýde. Halyqaralyq tabiǵatty qorǵaý bastamalary aiasyndaǵy jumys jandandy. Qordyń Atqarýshy komiteti birqatar mańyzdy jiynǵa, atap aitqanda, Riiad qalasynda ótken One Water sammitine, Nairobide uiymdastyrylǵan BUU-nyń qorshaǵan orta jónindegi 7-shi Assambleiasyna, sondai-aq Bakýdegi SOR-29 jáne Belendegi SOR-30 konferentsiialaryna qatysty. Aral teńizi basseinindegi elderge kómek kórsetý jónindegi is-qimyl baǵdarlamasyna jáne Ortalyq Aziianyń turaqty damýy úshin qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi Óńirlik baǵdarlamasyna jiti nazar aýdarylyp otyr. Sonymen qatar halyqaralyq uiymdardyń qatysýymen 30-dan asa óńirlik joba júzege asyrylýda. Atalǵan baǵdarlamalar men bastamalardy qarjylandyrýdyń jalpy kólemi eki milliard dollardan asady. Qazaqstannyń Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymymen seriktese otyryp ázirlegen 2026-2029 jyldarǵa arnalǵan Óńirlik jol kartasy Aral mańy turǵyndarynyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa jáne ál-aýqatyn arttyrýǵa úles qosady, – dedi Memleket basshysy.
Foto: Aqorda
Qasym-Jomart Toqaev Soltústik Araldyń ekojúiesin qalpyna keltirý boiynsha birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda oń nátijege qol jetkizilgenine mán berdi.
– Teńizdegi sý kóleminiń 18,9-dan 23,5 tekshe shaqyrymǵa deiin ulǵaiýy Aral mańyndaǵy balyq sharýashylyǵyna, jalpy áleýmettik-ekonomikalyq ahýalǵa jaǵymdy áser etti. «Aral» geoparki quryldy. Bul – aýmaqtyń ornyqty damý úlgisi bola alatyn biregei tabiǵi ári ǵylymi nysan. Jobanyń basty maqsaty – Aral teńiziniń tabiǵi-ekologiialyq jáne tarihi murasyn saqtaý. Qazirgi ýaqytta ony IýNESKO geoparkteri jahandyq jelisiniń nysandary qataryna qosý boiynsha jumys júrgizilip jatyr. Osylaisha, Qazaqstannyń tóraǵalyǵy Qordyń tiimdiligin kóterýge baǵyttaldy. Qoldaý kórsetip, birlese áreket etken barlyq quryltaishy memleketterge shynaiy alǵysymdy aitamyn. Jumyla jumys istep, maqsat pen naqty isti sabaqtastyra otyryp, halyqtarymyzdyń turaqty bolashaǵyn qamtamasyz etýde budan da zor tabystarǵa qol jetkize alatynymyzǵa senimdimin, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Memleket basshysynyń aitýynsha, búgingi jetistikterge qaramastan, ekologiialyq qaterlerdiń ósý qarqyny ony tómendetý maqsatynda qabyldanǵan sharalardan asyp túsedi. Muny Aral teńizi basseininiń qazirgi jaǵdaiyn taldaý nátijeleri kórsetip otyr.
– Aral basseinindegi ekologiialyq ahýal alańdatarlyq. Ony barlyǵyńyz jaqsy bilesizder. Aral mańaiyndaǵy klimat aitarlyqtai ózgeriske ushyrady: jazdaǵy aýa temperatýrasy orta eseppen 2-2,5 gradýsqa kóterildi, qurǵaqshylyq kúsheiip, qys sýyq bola tústi. 100 shaqyrym sheńberinde jaýyn-shashyn kólemi azaidy. Qumdy daýyl jiiledi. Aralqum shólinen jyl saiyn ondaǵan million tonna tuz, qum, túrli himiialyq zattar atmosferaǵa kóteriledi. Olar álemniń eń shalǵai túkpirlerinen, máselen, Soltústik Muzdy muhittan tabylyp, alys aýmaqtaǵy topyraqqa, ekojúiege jáne adamdardyń densaýlyǵyna ziian keltirip otyr. Teńiz tabanynan ushqan tuzdy shańnyń Tian-Shan men Pamir muzdyqtaryna deiin jetýi alańdaýshylyq týǵyzady. Dúniejúzilik meteorologiia uiymynyń málimetine súiensek, muzdyqtar úshin keiingi gidrologiialyq jyl baqylaý jumystary bastalǵannan bergi (1950 jyldan) eń nashar kezeń bolǵan. Muzdyqtardyń azaiýy tutas aimaqtaǵy sý qaýipsizdigine qater tóndirýde. Sondai-aq sý tutyný kólemi turaqty túrde artyp keledi. Barlyq sý resýrstarynyń 80 paiyzdan astamy aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paidalanylady, iaǵni, sýarmaly júiedegi shyǵyn azaimai tur. Mundai jaǵdaida kelisilgen jáne uzaqmerzimdi sheshimder ázirlegen jón. Strategiialyq turǵydan mańyzdy ári aýqymdy sheshimderdi birlesip qabyldap, ónimdi jumys istei alatynymyzdy álemge pash eteiik, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Foto: Aqorda
Prezident sý problematikasyn aimaq elderine ortaq ári halyqaralyq qoǵamdastyq nazar aýdaratyn ózekti másele retinde qarastyrýǵa shaqyrdy.
– Bul ulttyq deńgeidegi nemese taktikalyq emes, álemdik mańyzy bar strategiialyq mindet. Sondyqtan naqty iske kóshý kerek. Qor jumysynyń uiymdastyrý mehanizmderin jańartý da ózekti. Sol arqyly Uiym qyzmetiniń qoldanbaly sipaty kúsheie túsedi. Bizdiń oiymyzsha, Qordyń óńirge ortaq platforma retindegi rólin nyǵaita túsken jón. Osylaisha, sý, ekologiia jáne ornyqty damý máselelerin Ortalyq Aziia elderiniń múddesine sai tiimdi sheshýge bolady. Buǵan deiin qalyptasqan ózara yqpaldastyqty damytqan durys. Halyqaralyq sarapshylardyń baqylaýynsha, sońǵy jyldary sý máselesinde aimaq elderi óz múddelerin alǵa shyǵaryp otyr. Iaǵni halyqaralyq aspektiler, ózara yntymaqtastyq, sonyń ishinde kórshiles memleketterdiń qajettiligi eskerilmeidi. Olardyń pikirinshe, sý-energetika salasynda tepe-teńdiktiń bolmaýy, transshekaralyq ózenderdi basqarý tártibiniń buzylýy, ekologiialyq zardaptyń saldaryn elemeý – negizgi sebep. Dál osyndai qiyn jaǵdaida ár eldiń sýǵa qatysty strategiiasyn ushtastyrýǵa umtylyp kórý kerek. Bul sý únemdeý isindegi ozyq tájiribelerdi keńinen taratýǵa múmkindik beredi. Ortalyq Aziia memleketteri basshylarynyń byltyrǵy Konsýltativtik kezdesýinde halyqaralyq standarttarǵa súiene otyryp, Sýdy paidalaný jónindegi negizdemelik konventsiia qabyldaýdy usynǵan edim. Mundai konventsiia qabyldaý kópjaqty yqpaldastyqtyń kelisilgen qaǵidattaryn bekitýge jáne transshekaralyq sýdy paidalanýdyń tiimdiligin arttyrýǵa jol ashady. Osy máselege zeiin qoiýlaryńyzdy suraimyz, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev sý salasyn tsifrlandyrýdy, sonyń ishinde Syrdariia men Ámýdariia basseinderinde monitoringteýdiń biryńǵai avtomattandyrylǵan júiesin engizýdi basty mindet retinde atady. Bul tetik derekterdiń ashyqtyǵy men naqtylyǵyn qamtamasyz etedi.
– Qazaqstan men Ózbekstan Syrdariia basseinindegi on ýchaskeni avtomattandyrýǵa kiristi. Osy tájiribeni Aral teńizindegi barlyq basseinge engizýge bolar edi. Qordy institýtsionaldyq turǵydan odan ári damytý máselesi ózekti. Bul úderis birshama sozylyp ketti dep oilaimyn. Kezek kúttirmeitin mindettiń biri – Memleketaralyq energetika komissiiasyn qurýdy aiaqtaý. Elderimizdi turaqty ári senimdi túrde sýmen qamtý boiynsha energetika salasyndaǵy is-qimyldy úilestirýdiń mańyzy zor ekenin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Sondyqtan, bizdiń oiymyzsha, Qordyń sý sharýashylyǵy jáne energetika komissiialarynyń otyrystaryn ushtastyrǵan jón. Eń áýeli, memleketaralyq energetika komissiiasynyń Syrdariia ózeni basseinindegi jumysyn jolǵa qoiý oryndy dep sanaimyz. Odan keiin yqpaldastyq tetikterin jetildire otyryp, Aral teńiziniń tutas basseinin qamtý arqyly bul formattyń aiasyn keńeitýge bolady. Birneshe kezeńnen turatyn mundai tásil aimaqtaǵy barlyq eldiń múddesin saqtaýǵa múmkindik beredi, – dedi Qazaqstan Prezidenti.Memleket basshysynyń pikirinshe, aimaqtaǵy sý máseleleri men ekologiialyq syn-qaterler arta túsken sátte ózara kelisimge kelip, kedergilerdi birlesip eńserý úshin kúsh-jiger jumyldyrý, birlik tanytý – óte mańyzdy.
– Barshańyzǵa belgili, Qyrǵyzstannyń Qordaǵy qyzmeti toqtap tur. Bul – Qyrǵyz memleketiniń óz erki. Qazaqstan oǵan qurmetpen qaraidy. Bul rette Qazaqstan vedomstvolar arasyndaǵy jumys deńgeiinde Qyrǵyzstanmen bailanystyń damýyn joǵary baǵalaidy jáne qarym-qatynasty odan ári jandandyrýǵa daiyn. Ortalyq Aziianyń ornyqty damýy úshin Qyrǵyzstannyń tájiribesi óte mańyzdy. Sondyqtan elimiz Qyrǵyzstannyń Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryndaǵy qyzmetin erteli-kesh jańǵyrtady dep esepteidi. Biz buǵan tek qýanar edik. Qordyń aimaqtaǵy rólin nyǵaitý maqsatynda kópjaqty yqpaldastyqtyń túrli formatynda, sonyń ishinde Konsýltativtik kezdesýlerdiń kún tártibinde sý máselesin qarastyrýdy usynamyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Budan bólek, Prezident suranysqa ie jobalardyń qosymsha qoryn jasaqtaý úshin halyqaralyq uiymdarmen, donorlarmen jáne qarjy institýttarymen birlesken jumysty kúsheitýdiń mańyzyna toqtaldy.
– Búgin Óńirlik ekologiialyq sammittiń plenarlyq otyrysynda BUU-nyń mamandandyrylǵan institýty retinde Halyqaralyq sý uiymyn qurý týraly bastamany qaita kóterdim. Mundai qurylymdy jasaqtaý – ýaqyt talaby. Bul bastamany halyqaralyq sý qoǵamdastyǵy da qoldap otyr. Atalǵan tetik aimaqtaǵy sý qaýipsizdigin saqtaý máselesinde álemdik qaýymdastyqtyń kúsh-jigerin shoǵyrlandyrýǵa yqpal etedi. BUU aiasynda jumys isteitin mundai institýt eshbir elge, ásirese, Ortalyq Aziia memleketterine ziianyn tigizbeidi. Sondyqtan osy bastamaǵa qoldaý kórsetýlerińizdi suraimyn. Tipti, ony Birikken Ulttar Uiymyna Ortalyq Aziia elderiniń ortaq jobasy retinde usynýǵa bolady. Osylaisha, Ortalyq Aziianyń birqatar memleketteriniń astanalarynda UN Water uiymynyń jekelegen segmentterin ashýǵa múmkindik týady. Budan bólek, BUU aiasynda Aral sý júiesiniń, Ámýdariia men Syrdariia ózenderiniń halyqaralyq kúnderin bekitý týraly birlesip bastama kótergen jón. Sol arqyly Araldyń sý ekojúiesin saqtaý máselesine álem nazaryn aýdara alamyz. Men aitqan usynystardyń barlyǵy bizdiń ortaq múddemizge sai keledi. Bul – saiasi popýlizm emes, onyń eshqandai astary da joq, – dedi Memleket basshysy.
Sóz sońynda Qasym-Jomart Toqaev Aral taǵdyry – aimaq elderine tóngen zor ekologiialyq qaýip-qater ǵana emes, naqty nátijege jetý jolyndaǵy áreketterdiń synalar shaǵy ekenin aitty.
– Aimaqtyń taǵdyry tek qana óz qolymyzda, senimdi dialog pen elderimiz arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyqqa tikelei bailanysty. Qurmetti áriptester, prezidentter, qadirli baýyrlar, bárińiz sý máselesiniń mańyzyn jaqsy túsinetin yqpaldy ári tájiribeli azamatsyzdar. Óńirde sý bolmasa, Ortalyq Aziia elderiniń de kúni qarań. Sý jastarymyzdyń turmysyn jaqsartyp, bolashaǵyn jarqyn etedi. «Sý – tirshilik kózi». Búgingi sammit Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń qyzmetine tyń serpin berip, halyqtarymyzdyń igiligi jolyndaǵy óńirlik ózara yqpaldastyqtyń jańa kezeńine ainalady dep senemin, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
