Haq din Islamnyń basty bes ustynynyń biri oraza qulshylyǵynyń ishki máni tym tereńde. Jalpy, Qudiretti de Meiirimdi Iemiz belgili bir maqsatsyz, hikmetsiz úkim túsirmegen. Ras, Quranda aitylǵan kez-kelgen úkim – synaq: pendeniń boiusynatyny nemese boiusynbaityny synalady. Alaida sonymen qatar kez-kelgen úkimniń artynda Jaratýshy Iemizdiń danalyǵy men qamqorlyǵy jatady.
Shariǵatymyzda bekitilgen árbir qulshylyqta ári rýhani, ári táni, ári materialdyq paidalardyń bar ekendigi málim. Máselen, namaz – kúnálardy ketirýshi, jamandyqtan tyiýshy ári Jaratýshyny eske salýshy ǵibadat bolýymen qatar, adamnyń densaýlyǵyna óte paidaly qulshylyq bolsa, oraza da pendeni kemeldikke jetkizer rýhani tereńdigimen qosa tán saýlyǵynyń bir kepili retinde belgili. Bul jaily ardaqty Paiǵambarymyz (Ol kisige Allanyń igiligi men sálemi bolsyn!): «Oraza – tánniń zeketi», - degen (Ibn Májáh jetkizgen). Orazanyń adam densaýlyǵyna ushan-teńiz paida beretini jaily kózi qaraqty oqyrman jaqsy biledi...
Áýeli Quran aiatyna mán berelik: «Ei, iman keltirgender! Senderden burynǵylarǵa oraza paryz etelgendei, senderge de ol paryz etildi. Árine, taqýa bolarsyńdar». («Baqara» súresi, 183-aiat.) Meiirimi sheksiz, asa Dana Alla Taǵala bul aiatta oraza ustaý buiryǵynyń sebebin: «…taqýa bolarsyńdar» degen sózben túsindirdi. Iaǵni, oraza ustaýdaǵy maqsat – ash júrý emes, taqýalyqqa jetý. Al kúná ataýlydan barynsha saqtanyp, tipti kúmán ataýlyǵa jolamaýǵa tyrysatyn taqýalyq deńgeii – musylmanshylyqtyń, adamshylyqtyń úlken bir satysy. Qasietti Quranda Jumaqtyń «taqýalar mekeni» dep sipattalǵanynyń ózi kóp nárseni ańǵartsa kerek...
Kóp pendeniń paryz bolǵan namaz, oraza sekildi qulshylyqtardy qiynsynatyny belgili. Sebebine úńilsek: jalpy qulshylyqty «qiyn» kórý – nápsimizdiń (ózin tán shekarasymen shekteitin ózimshil qulyq) oiy ári bul oidyń tasasynda «Alla Taǵala qulshylyqtardy, dindi pendelerin qinaý úshin túsirgen» degen shaitannyń jymysqy «sybyry» jatyr. Al shyndyǵynda: bizge buiyrylǵan úkimder bizdiń paidamyz úshin, bizge bir nárse úiretý úshin túsirilgen! Óitkeni Alla Taǵala bizdi – adam balasyn barlyq jaratylystan artyq qylyp, jaqsy kórip jaratqan! Bul sózimizge myna aiattar dálel: «Aqiqatynda, adamdy kórkem beinede jarattyq» («Tin» súresi, 4-aiat.), «Rasynda, adam balasyn ardaqtadyq. Olardy jaratqandarymyzdyń kóbinen neǵurlym artyq jarattyq» («Isra» súresi, 70-aiat.), «Ol sondai Alla: senderdi jer júzine ORYNBASAR qyldy» («Fatyr» súresi, 39-aiat.).Abai hakimshe aitsaq: «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, sen de súi ol Allany jannan tátti!» Bul aitylǵandardan shyǵatyn basty qorytyndy mynaý: Alla Taǵala dinin bizdi qinaý úshin emes, «eki dúniede baqytty bolsyn» dep túsirgen! Anyǵynda Ózi súiip jaratqan pendesine Uly Jaratýshy eshqashan ziian beretin úkim túsirmeidi! Al, «din bizdiń ómirimizdi qiyndatady» dep oilaý – túbinde Alla Taǵala týraly jaman oilaý bolyp tabylady... Bul jaily ǵalymdarymyz: «Islam – úkimderiniń barlyǵy ádil jáne tek adam balasynyń paidasyn ǵana kózdeitin haq din. Bizge buiyrylǵan nárselerdiń barlyǵynda – paida bar, al tyiymdarda –ziian bar», - dep túiindeidi. Osy aqiqatty túsingen jan kez-kelgen qulshylyq (qazir onyń syry men danalyǵyn túsinbei tursaq ta) adam balasynyń paidasy úshin buiyrylǵanyn, Jaratýshy úkiminiń ar jaǵynda Onyń bizge degen qamqorlyǵy men súiispenshiligi jatqanyn uǵynady! Uǵynǵan soń, qulshylyǵyn qinalyp emes, qýanyp isteitin bolady, in sha Alla! Iaǵni, oraza ustaý – qiyn siiaqty kóringenimen, bizge paidaly qulshylyq; bizdiń paidamyz úshin buiyrylǵan qulshylyq! Sonymen orazanyń birinshi paidasy – bizdi taqýalyqqa bastaidy, al taqýalyq Alla razylyǵyna, Jánnatqa jetkizedi...
Oraza qulshylyǵy – negizi, tańsáriden kún batqanǵa deiingi aralyqta iship-jeýden jáne jubailyq jaqyndyqtan bas tartý arqyly kórinis beretin ǵibadat. Alaida oraza bunymen ǵana shektelmeidi. Orazanyń kámildigi sonymen qatar kóz ben qulaqqa, qol men aiaqqa da, tipti sezim men oiǵa da belgili shekteýler qoiý arqyly tolyǵa túsedi. Iaǵni oraza degenimiz –Rabbymyz razy bolmaityn barsha isterden tyiylyp, jamandyq ataýlydan aýlaq ketý arqyly júzege asatyn qulshylyq. Myna hadister orazanyń maqsaty men mánin asha túsedi: «Oraza ustaýshyǵa onyń orazasynan ashtyqtan basqa esh nárse timei qalýy múmkin»(Ibn Májah jetkizgen) nemese «Ótirik aitýyn jáne ótirikke sai amal etýin toqtatpaǵan adamnyń iship-jeýdi tastaǵany Allaǵa kerek emes» (Buhari jetkizgen)...
Súiikti Paiǵambarymyz Muhammed (Ol kisige Allanyń igiligi men sálemi bolsyn!): «Shaitan adam balasynyń qan júretin joldarynda júredi. Sender onyń júretin jolyn orazamen biteńder», - deidi (Buhari men Mýslim jetkizgen). Demek, oraza shaitannyń jolyn bógeidi. Al laǵyneti shaitannyń adam balasyna qas dushpan ekeni beseneden belgili. Kelesi bir hadiste«Ramazan – Múbárak ai. Ol aida Alla Taǵala senderge oraza ustaýdy paryz etip, Jánnat esikterin aiqara ashyp, tozaq esikterin tars jaýyp, jyn-shaitandardy kisendep qoidy. Ol aida myń aidan qaiyrly tún bar» (Nasaii jetkizgen) delingen. Iaǵni, Ramazan aiynda Jánnat esigi ashyq, tozaq esikteri jabyq, shaitandar kisendeýli. Alaida, bul hadisti «basqa ailarda jabyq turatyn Jumaqtyń esikteri osy aida ashylady eken» nemese «ashyq turǵan tozaqtyńesikteri osy aida tars jabylady eken, jyl boiy erkindikte júrgen shaitandar tek qana osy aida kisendeledi eken» dep qana túsinbeý kerek. Óitkeni ǵalymdar bul hadistiń astarly maǵynasy da bar ekenin eskertken. «Ramazan aiynda Jannatyń esigi aiqara ashylady» degen sóilemdi «Bul aida saýaptar eselenedi, sondai aq Qadir túni jasalatyn qulshylyqtyń saýaby 83 jyldyq qulshylyqtyń saýabynan basym bolýy múmkin. Basqa aida oryndalmaityn taraýih namazy, aýyzashar, pitir sadaqa, Quran hatym etý sekildi Jumaqqa jeteleitin saliqaly, izgi amaldardy isteý múmkindigi kóbeiedi. Sol sebepti Ramazan aiynda oraza ustaǵan adam úshin Jánnat esigi aiqara ashylady» dep túsinýge bolady. Osy sekildi «tozaqtyń esikteri tars jabylady» degen sóz oraza ustaǵan adamnyń tozaqqa bastaityn is-áreketterden tyiylatyndyǵyn meńzeidi. Al «shaitandar kisendeledi» degendi «shynaiy, shyn kóńilimen oraza ustaǵan adamdy shaitan azǵyra almaidy» dep túsingen abzal bolmaq. Óitkeni, orazaustaýshy búkil dene múshelerindegi jaǵymsyz qylyqtar men áreketterge «kisen salyp tastaidy». Iá, oraza ustaýshy úshin Jánnat esikteri aiqara ashyq, tozaq jabyq, shaitandar kisendeýli!..
Negizi, biz mynany túsinýimiz kerek: qulshylyq – bizge kerek; imanymyzdy, musylmanshylyǵymyzdy, Adamshylyǵymyzdy saqtap qalý úshin kerek!.. Osy arada orazanyń taǵy bir úlken maqsaty ortaǵa shyǵady: oraza ustaý arqyly adam balasy óz nápsisin tizgindep, tárbieleidi. Óitkeni tárbielenbegen nápsi iesin jamandyqqa, kúnáǵa bastaityny Quran aiattarynda anyq aitylady. Al, «nápsi» degende áýeli adamnyń uiqy, tamaq, jynystyq qumarlyq sekildi tán qalaýlary aitylady. Sonymen birge, osy tánge bailanýdan týyndaityn menmendik, ózimshildik sezimi; tákápparlyq, kórealmaýshylyq, maqtanshaqtyq, yzaqorlyq, óshpendilik, jalqaýlyq siiaqty jaǵymsyz qulyqtar da – nápsiniń mazmunyn quraidy. Ǵalymdar: «Bir boiynda jan men tán, aqyl men nápsi, iman men kúpirlik siiaqty qarama-qaishy qasietter toǵysqan adam balasynyń rýhani jetilýi – nápsisin tizgindeý arqyly, sol nápsi qalaýyn qanshalyqty basqara alatyndyǵyna sáikes ósedi. Kerisinshe, nápsiniń áýesine erý – imandy álsiretip, rýhty jutańdatady; oǵan tolyq baǵynýdyń sońy – apat», - deidi. Al endi baiqap qarasańyz: biz kóbinese tánimizdiń qalaýyn kúitteýge beiimbiz. Máselen, uiqymyz kelse – uiyqtai salamyz, qarynymyz ashsa – as-sýyn tosamyz, ashýlansaq – aryndap ketemiz... Bunyń bári bizdiń nápsimizdi semirtip, ózimshildigimizdi arttyra túspek. Al «men, men!» dep keýdesin urǵan nápsi, Jaratýshy buiryǵyn oryndamaq turmaq, ózi Qudai bolǵysy keledi... Sol sebepti ardaqty Paiǵambarymyz (Ol kisige Allanyń igiligi men sálemi bolsyn!) bir hadisinde: «Sizderdiń eń úlken dushpandaryńyz – nápsilerińiz» (Báihaki jetkizgen) dese, kelesi bir hadisinde nápsimen kúresti «úlken jihad» dep ataǵan... Mineki, orazada osy nápsi tizgindeledi: iship-jeýden ǵana emes, artyq sózden, ashýdan da tyiylady; tyiyp úiretemiz. Hadiste bylai delinedi: «Oraza qalqan sanalady, senderden kim oraza ustasa, ol kúni ózin barlyq ádepsizdikten saqtasyn jáne daýsyn kótermesin, eger ony bireý uryssa nemese onymen talasqysy kelse, ol kisige: «Rasynda, men oraza ustaýshy adammyn!», - dep aitsyn...»(Býhari, Mýslim jetkizgen)
Iá, biz oraza kezinde aqylymyz, imanymyz arqyly nápsimizdi baǵyndyryp, odan ústem bolyp úirenemiz. Nápsimizdi atqa teńesek, Ramazanda ony erttep mingendei bolamyz; al basqa ailarda atty ózimiz arqalap júrgendeimiz be?..
Musylmannyń kórki – kórkemminez. Rasynda, adamnyń shynaiy baǵasy minezimen ólshenedi. «Ádetten minez, minezden taǵdyr qalyptasady» degen tujyrym taǵy bar. Ardaqty Paiǵambarymyz (Ol kisige Allanyń igiligi men sálemi bolsyn!) bir hadisinde synaq ómirdiń nátijesi shyǵarylatyn Qiiamet kúni saýap tarazysyn salmaqty qylatyn, eń aýyr tartatyn nárse kórkemminez ekenin eskertken. Al kórkemminezdiń basty sipatynyń biri – sabyr bolsa,oraza arqyly boiymyzda osy «sabyr» degen baǵa jetpes qasiet qalyptasady. Oǵan dálel:«Oraza – sabyrlylyqtyń jartysy» (Ibn Májah jetkizgen)degen hadis ári ózimizdiń ómirlik tájiribemiz. Al qasietti Quranda «Alla sabyrlylardy jaqsy kóredi» («Áli-Ǵimran» súresi, 146-aiat.) jáne «Shyn máninde, sabyr etýshilerge syilyqtary esepsiz beriledi» («Zúmár» súresi, 10-aiat.), - delinedi…
Aqiqaty sol: Qudiretti de Meiirimdi Iemizdi taný arqyly jáne Onyń zańyna baǵyný arqyly adamnyń jan-dúniesinde tynyshtyq, otbasynda bereke, qoǵamda tatýlyq pen birlik ornaidy. Qasietti Quranda aitylǵanyndai, pende júregindegi tynyshtyqtyń kepili – Alla Taǵalany eske alý bolsa, adamdardy ózara jarastyrýdyń joly – meiirim men mahabbatta. Oraza qulshylyǵy osy maqsatty óz deńgeiinde júzege asyrady. Óitkeni oraza ustaǵan jan ashyqqan adamnyń jaǵdaiyn jan-dúniesimen sezinedi; muqtajdyq pen joqtyqtyń ashy dámin óz basynan ótkeredi; sol arqyly basqa jannyń qaiǵysyna iilip úirenedi...
Hadiste «teńdesi joq» dep atalǵan orazanyń taǵy bir basty ereksheliginiń biri – onyń riiadan, iaǵni «basqalar kórsin» degen kózboiaýshylyqtan taza bolýynda. Óitkeni, oraza – eger oraza ustaýshy ózi aityp qoimasa, basqa eshkim bile almaityn, Alla Taǵala men qulynyń arasyndaǵy syr tárizdi erekshe ǵibadat. Áýeli bárimizge belgili hadis mátinine zer salaiyq:«Adam balasynyń barlyq amaly eselenedi: jaqsy amal onnan jeti júz esege deiin kóbeiedi. Alla Taǵala aitady: «Adam balasynyń barlyq amaly – ózi úshin. Tek oraza – Men úshin. Orazanyń esesin, syiyn Ózim beremin. Óitkeni, pendem Men úshin shaqýat qalaýy men tamaǵynan tyiylady». Oraza ustaýshy bólenetin eki shattyq bar: aýyz ashqan kezdegi qýanysh jáne Rabbysymen jolyqqan ýaqyttaǵy qýanysh. Muhammedtiń jany qolynda bolǵan Allamen ant etemin! Alla Taǵalanyń aldynda oraza ustaǵan adamnyń aýzynyń iisi misktiń (átirdiń) isinen de jaǵymdy!» (Buhari, Mýslim jetkizgen)
Osy hadiste aitylǵan Alla Taǵalanyń «Orazanyń saýabyn Ózim beremin» degen sózine orai ǵalymdarymyz: «Adamdar basqa qulshylyq túrlerinde riiaǵa urynyp jatady, al riiany, iaǵni áreket-amaldy kórer kóz úshin isteýdi Paiǵambarymyz (Ol kisige Allanyń igiligi men sálemi bolsyn!) «kishi serik qosý» dep ataǵan. Orazada riiaǵa uryný qaýpi joqqa tán; sondyqtan onyń syiy da – erekshe», - deidi.
Rasynda, dinimizdegi kóptegen qulshylyq túrlerine qatysty yqylas-nietke bailanysty jáne amal etýge bailanysty qatelikterdi kezdestirýge bolady. Máselen: bilmestikpen árýaqtarǵa arnap qurbandyq shalyp jatqandar kezdesedi; bergen zeketi men sadaqasyna maqtan men mindetsý aralastyryp alyp jatqandar qanshama? Qajylyqqa barsa da riiaǵa urynǵan, qaityp kelgen soń da «qajylyǵyn» buldap júrgen kisilerdi de kórip júrmiz. Jeke oqyǵan namazy – basqasha, kóptiń kózinshe oqyǵany – basqasha qanshama jan bar. Iaǵni, shaitannyń azǵyrýy, nápsiniń maqtany aralaspaǵan ǵibadat túrin kózge elestetý - qiyn. Alaida, oraza qulshylyǵy – bul kemshilikterden ada. Óitkeni, orazany tek Alla Taǵalaǵa ǵana arnaýǵa bolady jáne ózi aitpasa, Jaratýshy Iesi men oraza ustaýshy adamnyń arasyndaǵy qupiia syr bolǵan bul qulshylyqty basqa eshkim bile de almaidy, kóre de almaidy. Shyndyǵynda, oraza ustaýshy adamnyń eshkim joq jerde tamaqtanyp alýyna, al basqalardyń kózinshe aýzy berik adam sekildi júrip-turýyna eshnárse kedergi emes. Ony ondai ekijúzdilikten tek Alla Taǵalanyń kórip turǵanyna degen kámil iman men tek Jaratýshysynyń razylyǵyn izdegen shynaiy yqylasy ǵana saqtaidy. «Syi» demekshi, qajylyq, namaz, zeket, sadaqa sekildi ǵibadattarymyz úshin maqtaý estip, iyǵymyzǵa shapan jabylyp, ózimiz sekildi pendelerden «syilyq alyp» júrmiz ǵoi. Al ol qurmet pen maqtan pendeniń nápsisin semirtip jiberýi ábden múmkin... Al oraza – joǵaryda aitqanymyzdai, el kóretin qulshylyq emes. Orazaǵa Jaratýshy Iemiz ǵana kýá, ol úshin Allanyń razylyǵynan basqa syi da joq! Qoryta aitqanda, orazada haq din Islamnyń basty talaby bolǵan Alla Taǵalany Birleý – taýhid senimi anyq kórinis tabady jáne niettegi yqylas ta óz kemelin tabady. Mine, sondyqtan tek Ózine ǵana baǵyshtalǵan Orazanyń saýabyn Jaratýshy Iemiz Ózi beredi jáne Óziniń qudireti men meiirimine laiyq túrde beredi!..
Bárimiz bilemiz: haq din Islamdy qabyldaý – Alladan basqa Táńir joq ekenine ári Muhammedtiń (Ol kisige Allanyń igiligi men sálemi bolsyn!) Allanyń elshisi ekenine jan-júregimizde kúdiksiz sený jáne tilmen aitý arqyly júzege asady. Óz kezeginde «Alladan basqa Táńir joq» degen senimniń astarynda: «Alla Taǵaladan basqa Jaratýshy, Basqarýshy joqjáne Alla Taǵaladan ózge qulshylyq qylýǵa laiyq basqa Qudai joq» degen ózekti uǵym jatyr. Al, dál osylai Alla Taǵalany Bir dep bilý, oi-nietimizben, sózimizben jáne denemizben oryndalatyn qulshylyqtardy tek qana Allaǵa arnaý jáne tek Onyń ǵana razylyǵyn maqsat tutý – bizdiń musylmandyq senimimizdiń negizi ári haq dindi durys ustanýdyń, qulshylyqtarymyzdyń qabyl bolýynyń eń basty sharty. Mine, osy shartqa oraza tolyq sai bolyp tur...
Iá, biz, aiatta aitylǵanyndai, Bir Allaǵa ǵana qulshylyq jasaýǵa mindettimiz jáne sol arqyly ǵana adamdyq abyroiǵa bólenemiz. Óitkeni, qulshylyq – imanymyzdyń qýaty, Aqyretimizdiń azyǵy. Al iman – adamdyqtyń julyny. Bizge paryz bolǵan qulshylyqtar – bizdi eki dúniede baqytqa jetkizer tárbie mektebi. Sondai-aq, qulshylyq-ǵibadat – bizge bergen sansyz jaqsylyq-nyǵmetteri úshin Uly Rabbymyzǵa degen alǵys-shúkirligimiz ben súiispenshiligimizdiń belgisi. Osy turǵydan alǵanda esh qiyndyqqa qaramastan oraza ustaý - jaratylý maqsatymyzǵa sai bolǵanymyzdyń, quldyǵymyzdyń kórinisi bolmaq; mahabbatpen jaratqan Iemizge mahabbatpen jaýap bergenimizdiń bir dáleli bolmaq... Ramazan aiy – shyn máninde, Alla Taǵalanyń musylman jurtyna jasaǵan teńdessiz tartýy! Óitkeni, Ramazan – rizyǵymyzdy berekettendiretin, saýabymyzdy arttyratyn qutty ai! Ramazan – júrekterdi jumsartatyn meiirim aiy; sabyr men shúkir aiy; keshirim men járdem aiy, qulshylyq pen jalbaryný aiy jáne eń bastysy kúnálarymyz keshiriletin, tozaqtan qutylatyn, jan-júrek tazaratyn ai! Endigi másele: osy bir aidaǵy ynta-jigerimizdi basqa ailarda báseńsitip almaý, osy ai ishinde qalyptasqan jaqsy ádetti ary qarai jalǵastyryp, minezimizdiń bir qyryna ainaldyrý!..
Alǵadai Ábilǵazyuly
Taýgúl meshiti
muftyat.kz
