Búgin Memlekettik syilyqtyń laýreaty, kórnekti jazýshy, daryndy pýblitsist Oralhan Bókeidiń týǵan kúni. Ataýly dataǵa orai tanymal tulǵalardyń qalamger týraly tushymdy oi-pikirlerin kópshilik nazaryna usynamyz.
***
Onyń ár shyǵarmasynan týǵan ólkesine, Altaidai asqar taýyna, qoidai jýas halqyna degen súiispenshiligi sezilip turady. Onyń áńgimeleri ómirdi súiýge, tabiǵat jaratylysynyń ádemiligin kóre bilýge úiretedi. Ol óz zamanyndaǵy qazaq ádebietin, qazaq jýrnalistikasyn zańǵar biikterge kóterip ketken aqynjandy jazýshy - Oralhan Bókei.
«Oralhan Bókei – jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaq ádebietiniń eń súlei sýretkeriniń biri retinde álemdik tanymdylyqqa ie boldy. Oralhan azǵantai ǵumyrynda sondai asqaraly biikke ózin de, elin de, týǵan ádebietin de shyǵaryp úlgerdi».
Ábish Kekilbaev
«Oralhan – dúnieden ozǵaly, mine, týra on jyl boldy. Kitaptary ómir súrip keledi, ómir súre beredi. Olar: jasqa – aqyl, kárige – qýat beredi. Baqytqa baqyt qosady. Baqytsyzǵa medet bolady».
Sherhan Murtaza, 2003 j.
«Oralhan ne jazsa da qanymen, janymen jazýshy edi. Jáne qai janrda jazbasyn olardyń birde – biri qalamdastar men qalyń qaýym nazarynan tys qalmaityn».
«Oralhan bir oqylatyn jazýshy emes. Oralhan qaitalap oqýdy qajet etetin jazýshy, túsingenińshe oqi beretin kúrdeli sýretker».
Dýlat Isabekov
«Oralhan ózi týǵan tabiǵatyna uqsas edi. Altaidai asqaq, onyń oq jetpes quzar shyńdaryndai biik edi! Zańǵar taýlarynan qulap aqqan ózenderindei tasqyn edi. Taýlarynyń silemderin jailaǵan erke elikterindei elgezek edi. Órkesh - órkesh tastaryndai iri edi. Qalam siltegen alyptardyń biri edi. Shyǵystan jarqyrap shyqqan juldyz edi».
Qasym Qaisenov
«Ádebietimizdiń qazirgi aspanyn jarqyratyp turǵan aiaýly juldyzdarymyzdyń biri, ǵajaiyp názik sýretker, tamasha jýrnalist Oralhan Bókei qapyda, qiyr alysta oralmas sapar keshti, biz til jetpeitin ókinish keship, taǵy jylap qaldyq...»
Ǵafý Qaiyrbekov
«Oralhan esh ýaqytta taqyryptan taýsylyp kórgen jazýshy emes. Bir-aq sóilemdik máseleden qalaýynsha shyǵarma týdyra berýge qabiletti de, qudireti de jetetin. Sol sebepti de bolar, ol «Josparlanǵan dúniemniń kóptigi sondai, olardy eshqashan jazyp taýysa almaityn shyǵarma» dep qinalatyn».
Didahmet Áshimhanuly
Pikassodan Levitannyń peizajyn, Aitmatovtan Áýezovtiń kósile sýretteýin eshkim de talap etpeidi ǵoi. Árqaisysynyń óziniń qoltańbasy bar. Másele qaitip aitýda emes, aita bilýde. Jalpy, izdenis ataýlyǵa shoshyna qaraityn álgindei syni pikirler ádebi protseske az ziianyn tigizip júrgen joq. Bizde eksperiment óte sirek.
Stili, tili, metody, aitary bir-birine uqsas shyǵarmalardyń kóp jazylýynyń bir ushyǵyn osydan izdeý jón. Demek, kei tusta boiaý artyq jaǵylsa, ol Dúiismaǵanbetov aitqandai «jalań sýretkerlik» emes, oidy jetkizý úshin avtordyń ádemi qoldanǵan tásili, iaǵni Oralhannyń ózindik ereksheligi, tvorchestvolyq daralyǵy.
Oralhan Bókeev – keiingi tolqyndaǵy dara daýys iesi. Tvorchestvosy shaǵyn da bolsa – óz ereksheligimen qyzyq. Bókeev jazǵan dúnieniń bárine birdei biz de tańdai qaǵa bermeimiz. Iá, syn da kerek. Biraq bilip synaiyq, joǵarydaǵydai naqaq qiianatqa barmaiyq. Onyń tebirentpeitin shyǵarmalary bar, biraq oilantpaityn shyǵarmasy joq. Osy – aqiqat.
Saýytbek Abdrahmanov, QazGÝ-diń stýdenti (1973 j.)
Oral oblysynda (Batys Qaz. obl.) 1943 jyly qyrkúiek aiynda týǵan Oralhan Bókeev degen bir bala joǵalyp ketken eken. Sol balanyń áke-sheshesi keiinge deiin meniń aǵamdy ózderiniń balasy emes pe eken dep kúmándanyp júrdi. Oralhan degen at bizdiń jaqta sirek kezdesedi, onyń ústine Bókei degen esim de solai. Kúdiktense, kúdiktenetindei edi.
Ákemiz eńbek armiiasynda, Oralda júrgen kezde aǵam týǵan. Sol sebepti Oraldan aman oralsyn dep Oralhan qoiǵan. Al ákemniń shyn aty – Bókeihan. Repressiia jyldary atamyz Isahan atyn Isaqan ǵyp ózgertip, balasynyń hanyn alyp, Bókei qylyp ózgertken ǵoi. Sonda, aǵamnyń shyn aty-jóni – Oralhan Bókeihanov bolyp shyǵady.
Aýyldaǵy úi shań bolyp ketse, shańǵa bizdiń atymyzdy jazyp qoiatyn. Myna jerdi súrt degendei. Kishkentai kezimde basymdy qarap bershi dep aldyma kep jata qalatyn. Men shashyn qolymmen tarap, olai qaiyryp-bylai qaiyryp, oinap otyrýshy edim. Sol ádetin ómiriniń sońyna deiin úzgen joq.
Árbir kostiýminde bir-bir oramal bolatyn. Onyń bárin jýyp, útiktep otyrý meniń moinymda. Bala kezden-aq, ákelgen kiimderin ákemizdiń Kúlámi degen tiginshi qaryndasyna sóktirip, ózine laiyqtap, jańasha úlgimen qaita tiktiredi eken. Ózine ne jarasatynyn jaqsy bilýshi edi. Osy sulýlyǵy men sánqoilyǵy qashan da ainalasyndaǵy adamdardan erekshelep turatyn. Almatyda júrgeninde orystyń qyzdaryna deiin ǵashyq bolyp júredi eken.
Bizdiń úige aýyldyń aqsaqaldary, kórshiler kóp keletin. Olardy kúnde kórip júrse de áke-sheshem asty-ústine túsip kútetin. Aǵamnyń tapsyrmasy boiynsha men úlken adamdardyń áńgimesin kóp tyńdadym. Olar qyzý áńgime ústinde neshe túrli maqal-mátelderdi qoldanatyn. Sony ózderi de baiqamaityn. Men sony jazyp alyp, jinaqtap qoiatynmyn. Aǵam ózine unaǵandaryn belgilep alyp, keibireýlerine tańdana qarap, «sózdi umytyp baramyz» deitin. Aýyldyń, úidiń barlyq jańalyqtaryn jipke tizgendei etip hat jazatynmyn.
Oralhan aǵam jastaiynan jazýshy bolýdy armandaityn. Mektep qabyrǵasynda júrip-aq ádebi shyǵarmalardy kóp oqydy. Keide kitaptan basyn kótermei otyrǵanyn kórgen ata-anam «kózińdi qurtasyń oqyma» dep tyiym salatyn. Aǵamnyń ádebietke degen súiispenshiligin oiatqan osy pánnen sabaq bergen óte saýatty muǵalimi Jomart Nurǵazin bolatyn. Keiin kórkem shyǵarmadan góri tanymdyq dúnielerdi kóp oqydy. Aǵamnyń kúndeliginde mynadai bir qanatty sózi bar: «Adam armandai bilýi kerek, armandasa- soǵan qol jetkizedi. Men jazýshy bolýdy armandadym, jazýshy boldym. Meniń partalas dosym Jeńis ushqysh bolýdy armandady, ol da ushqysh boldy. Adam armandai otyryp, sonyń jolynda kúrese bilýi kerek. Búkil adamzat saǵan qarap turǵandai, óz-ózińdi sheksiz jaýapkershilikte sezingende ǵana oilaǵan maqsatyńa jete alasyń».
Ǵaliia Bókeiqyzy, jazýshynyń qaryndasy
«Jazýshy Bókeev – týǵan ólkesi - ásem Altaidyń, asqaq Altaidyń jyrshysy! Onyń shyǵarmalary Altai ólkesiniń gimni ispettes».
Rabiǵa Syzdyq
Birde Qýanyshbai Qurmanǵaliev elýge toldy da, úlken-kishi bir top tileýles dostary sol úide bas qostyq. Keshti Oralhan baskardy. Ánimen, ázilimen, eshkimte alabóten jumsaq KÓPShIK qoimai otyryp-aq, jinaqy júrgizgen dastarhan máziriniń bir túsynda Sheraǵań úiindegi jeńeshemiz:
— Apyr-ai, Oralhan baýyrym-ai, men seni keremet jazýshy, qalamy júirik jýrnalist retinde bilýshi edim, endi ańǵarsam, sen elde jok, asaba ekensiń ǵoi, — degeni bar edi súisingenin jasyra almai. Mine, jazýshy Oralhannyń men baiqaǵan bir qyry osyndai edi. Jigittiń segiz qyrly, bir syrly bolǵanyna ne jetsin, shirkin.
Sáken Imanasov
«Adamdy ardaqtaý, onyń ulylyǵyn jyrlaý, jalpy alǵanda, Oralhan povesteriniń negizgi taqyryby dese de bolady».
Serik Qirabaev
«Oralhan – bar janrda baǵyn synap, qazaq ádebietiniń kórkemdik áleminde ǵajaiyp iz qaldyrǵan asa kórnekti jazýshy, qairatker qalamger».
«Oralhannyń súisine sóz qylatyn bir artyqshylyǵy onyń osy kezge deiin azyn – aýlaq shyǵarmalarynyń bárinde de tabiǵi sulýlyqqa, jer, sý, orman sulýlyǵyna degen qamqorlyq, qamqorlyq qana emes – aý, shyn qushtarlyq, perzenttik súiispenshilik seziledi. Sondai ystyq lep, tereń tynystar esedi»
Tólegen Toqbergenov
«Tsenzýranyń myń shiratylǵan qyzyl jylan jipterimen qol-aiaǵy myqtap bailanǵan O. Bókei keńesti kemsitýdiń jolyn dál tapty; ol – qazaqty biiktetý, rýhyn oiatý... Qalamger sondyqtan da kitaptan kitapqa qazaǵyn Altaidyń asqar shyńyna órlete berdi. Eń aiaǵynda, ózi de qasqa qulynyn jetektep, qar jamylǵan Muztaýdyń ushar biiginde kúnge qasqaia qarap, Kerbuǵydai qarysyp turyp qaldy. Máńgilikke!..».
Marat Qabanbai
«Oralhan – bar janrda baǵyn synap, qazaq ádebietiniń kórkemdik áleminde ǵajaiyp iz qaldyrǵan asa kórnekti jazýshy, qairatker qalamger». Qýanyshbai Qurmanǵali
Qýanyshbai Qurmanǵali
«Esimi ózimizge de, ózgege de keńinen tanylǵan erekshe talant iesi Oralhan Bókei ádebietimizge ózindik betimen, ózindik órnegin sala kelgen jazýshy edi. Onyń alǵashqy áńgime – povesterinen-aq («Qamshyger», «Úrker», «Qaidasyń, qasqa qulynym») eshkimge uqsamaityn ózinshe sóz saptasy, asqaq minezi, alǵyr zerde – zeiini oqýshysyn birden baýraǵan bolatyn» «... artyna mol ádebi mura qaldyrǵan Oralhan Bókei ulttyq kórkemónerimizde ózindik orny bar iri sýretker. Jazýshynyń adamnyń sezim tuńǵiyǵyna, jan – dúnie tereńine oi – armanyna úńilgen shyǵarmalary týǵan halqymen birge jasasyp, onyń rýhani igiligine qyzmet ete beredi»
Turlybek Mámeseiit
«... Oralhan Bókei - aqyn. Ár áńgimesi, ár povesi aqyndyq júrekpen ómir tylsymyn tereń túisinip, sol jumbaqtan ózindik tyń pálsapa túie otyryp jazylǵan». «Oralhan Bókei – sýretker. Tabiǵat pen adam janyn aqyndyq kózben jiti tintip, ekiniń biri baiqai bermeitin tylsym qupiialardy órnekteidi. Jáne de sol sýretteri ózi kórgendegidei tylsym kúiinde, jumbaq qalpynda tuńǵiyǵyna syr búgip turady».
Talaptan Ahmetjan
«Oralhan prozasymen de, dramatýrgiiasymen de, tipti asqaq minezimen de tunyp turǵan sóz óneriniń sheberi bolatyn».
Qýanysh Sultanov
Onyn eń sońǵy maqalasy «Qazaq ádebieti» gazetiniń 1993 jylǵy 30-sáýirindegi sanyna jariialanypty. «Oshaq buty — úsheý, jaǵar oty — bireý» dep atalady. «Kókek óz atyn ózi shaqyrmas úshin «júz», «rýshyldyq» degen alyp-qashty sózdi azaityp, «ulttyq» degen uǵymdy qalyptastyraiyq, sony ǵana nasihattaiyq, aǵaiyn. Dúniede ózi aýrý bolǵan soń búkil álem aýrý dep oilaýdan qaýipti de qaterli de ne bar?!» dep aiaqtapty eń sonǵy oiyn. Ult tatýlyǵy men ult múddesi — kieli qalamy arkyly tirilerge qaldyrǵan amanaty eken.
Tumanbaiuly K. Taǵy da Oraǵańa oralý:
[Jazýshy O. Bókeev jaily birer sóz] // Jas Alash. – 2002. – 16 mamyr. – 7b.
Oralhandy oilasam... onyń jazǵan kitaptary, sondaǵy keiipkerler esime túsedi. Bári de ómirde bolǵan, ózimiz kúnde kórip, aralasyp júrgendei áser etedi. Sebebi, shyǵarmalarynyń kórkemdik qýaty, til bailyǵy, sheberlik kestesi sezimińdi terbep, oiyńdy qozǵaidy
Jaqsybaev A. Jany jaisań jaqsylar.
Estelikter, saparlar, oi-tolǵamdar. – Almaty: «Bilim», 2006. – 145 - 154 b.
«Oralhannyń prozasy óziniń tereń ómirsheńdigimen qundy. Ol - óz oqyrmanyń eshqashan joǵaltyp almaityn shyn baqytty jazýshy».
Aigúl Kemelbaeva
