بٷگٸن مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كٶرنەكتٸ جازۋشى, دارىندى پۋبليتسيست ورالحان بٶكەيدٸڭ تۋعان كٷنٸ. اتاۋلى داتاعا وراي تانىمال تۇلعالاردىڭ قالامگەر تۋرالى تۇششىمدى وي-پٸكٸرلەرٸن كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنامىز.
***
ونىڭ ەر شىعارماسىنان تۋعان ٶلكەسٸنە, التايداي اسقار تاۋىنا, قويداي جۋاس حالقىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ سەزٸلٸپ تۇرادى. ونىڭ ەڭگٸمەلەرٸ ٶمٸردٸ سٷيۋگە, تابيعات جاراتىلىسىنىڭ ەدەمٸلٸگٸن كٶرە بٸلۋگە ٷيرەتەدٸ. ول ٶز زامانىنداعى قازاق ەدەبيەتٸن, قازاق جۋرناليستيكاسىن زاڭعار بيٸكتەرگە كٶتەرٸپ كەتكەن اقىنجاندى جازۋشى - ورالحان بٶكەي.
«ورالحان بٶكەي – جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەڭ سٷلەي سۋرەتكەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ەلەمدٸك تانىمدىلىققا يە بولدى. ورالحان ازعانتاي عۇمىرىندا سونداي اسقارالى بيٸككە ٶزٸن دە, ەلٸن دە, تۋعان ەدەبيەتٸن دە شىعارىپ ٷلگەردٸ».
ەبٸش كەكٸلباەۆ
«ورالحان – دٷنيەدەن وزعالى, مٸنە, تۋرا ون جىل بولدى. كٸتاپتارى ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ, ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. ولار: جاسقا – اقىل, كەرٸگە – قۋات بەرەدٸ. باقىتقا باقىت قوسادى. باقىتسىزعا مەدەت بولادى».
شەرحان مۇرتازا, 2003 ج.
«ورالحان نە جازسا دا قانىمەن, جانىمەن جازۋشى ەدٸ. جەنە قاي جانردا جازباسىن ولاردىڭ بٸردە – بٸرٸ قالامداستار مەن قالىڭ قاۋىم نازارىنان تىس قالمايتىن».
«ورالحان بٸر وقىلاتىن جازۋشى ەمەس. ورالحان قايتالاپ وقۋدى قاجەت ەتەتٸن جازۋشى, تٷسٸنگەنٸڭشە وقي بەرەتٸن كٷردەلٸ سۋرەتكەر».
دۋلات يسابەكوۆ
«ورالحان ٶزٸ تۋعان تابيعاتىنا ۇقساس ەدٸ. التايداي اسقاق, ونىڭ وق جەتپەس قۇزار شىڭدارىنداي بيٸك ەدٸ! زاڭعار تاۋلارىنان قۇلاپ اققان ٶزەندەرٸندەي تاسقىن ەدٸ. تاۋلارىنىڭ سٸلەمدەرٸن جايلاعان ەركە ەلٸكتەرٸندەي ەلگەزەك ەدٸ. ٶركەش - ٶركەش تاستارىنداي ٸرٸ ەدٸ. قالام سٸلتەگەن الىپتاردىڭ بٸرٸ ەدٸ. شىعىستان جارقىراپ شىققان جۇلدىز ەدٸ».
قاسىم قايسەنوۆ
«ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ اسپانىن جارقىراتىپ تۇرعان اياۋلى جۇلدىزدارىمىزدىڭ بٸرٸ, عاجايىپ نەزٸك سۋرەتكەر, تاماشا جۋرناليست ورالحان بٶكەي قاپىدا, قيىر الىستا ورالماس ساپار كەشتٸ, بٸز تٸل جەتپەيتٸن ٶكٸنٸش كەشٸپ, تاعى جىلاپ قالدىق...»
عافۋ قايىربەكوۆ
«ورالحان ەش ۋاقىتتا تاقىرىپتان تاۋسىلىپ كٶرگەن جازۋشى ەمەس. بٸر-اق سٶيلەمدٸك مەسەلەدەن قالاۋىنشا شىعارما تۋدىرا بەرۋگە قابٸلەتتٸ دە, قۇدٸرەتٸ دە جەتەتٸن. سول سەبەپتٸ دە بولار, ول «جوسپارلانعان دٷنيەمنٸڭ كٶپتٸگٸ سونداي, ولاردى ەشقاشان جازىپ تاۋىسا المايتىن شىعارما» دەپ قينالاتىن».
ديداحمەت ەشٸمحانۇلى
پيكاسسودان لەۆيتاننىڭ پەيزاجىن, ايتماتوۆتان ەۋەزوۆتٸڭ كٶسٸلە سۋرەتتەۋٸن ەشكٸم دە تالاپ ەتپەيدٸ عوي. ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸنٸڭ قولتاڭباسى بار. مەسەلە قايتٸپ ايتۋدا ەمەس, ايتا بٸلۋدە. جالپى, ٸزدەنٸس اتاۋلىعا شوشىنا قارايتىن ەلگٸندەي سىني پٸكٸرلەر ەدەبي پروتسەسكە از زييانىن تيگٸزٸپ جٷرگەن جوق. بٸزدە ەكسپەريمەنت ٶتە سيرەك.
ستيلٸ, تٸلٸ, مەتودى, ايتارى بٸر-بٸرٸنە ۇقساس شىعارمالاردىڭ كٶپ جازىلۋىنىڭ بٸر ۇشىعىن وسىدان ٸزدەۋ جٶن. دەمەك, كەي تۇستا بوياۋ ارتىق جاعىلسا, ول دٷيٸسماعانبەتوۆ ايتقانداي «جالاڭ سۋرەتكەرلٸك» ەمەس, ويدى جەتكٸزۋ ٷشٸن اۆتوردىڭ ەدەمٸ قولدانعان تەسٸلٸ, ياعني ورالحاننىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ, تۆورچەستۆولىق دارالىعى.
ورالحان بٶكەەۆ – كەيٸنگٸ تولقىنداعى دارا داۋىس يەسٸ. تۆورچەستۆوسى شاعىن دا بولسا – ٶز ەرەكشەلٸگٸمەن قىزىق. بٶكەەۆ جازعان دٷنيەنٸڭ بەرٸنە بٸردەي بٸز دە تاڭداي قاعا بەرمەيمٸز. يە, سىن دا كەرەك. بٸراق بٸلٸپ سىنايىق, جوعارىداعىداي ناقاق قيياناتقا بارمايىق. ونىڭ تەبٸرەنتپەيتٸن شىعارمالارى بار, بٸراق ويلانتپايتىن شىعارماسى جوق. وسى – اقيقات.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, قازگۋ-دٸڭ ستۋدەنتٸ (1973 ج.)
ورال وبلىسىندا (باتىس قاز. وبل.) 1943 جىلى قىركٷيەك ايىندا تۋعان ورالحان بٶكەەۆ دەگەن بٸر بالا جوعالىپ كەتكەن ەكەن. سول بالانىڭ ەكە-شەشەسٸ كەيٸنگە دەيٸن مەنٸڭ اعامدى ٶزدەرٸنٸڭ بالاسى ەمەس پە ەكەن دەپ كٷمەندانىپ جٷردٸ. ورالحان دەگەن ات بٸزدٸڭ جاقتا سيرەك كەزدەسەدٸ, ونىڭ ٷستٸنە بٶكەي دەگەن ەسٸم دە سولاي. كٷدٸكتەنسە, كٷدٸكتەنەتٸندەي ەدٸ.
ەكەمٸز ەڭبەك ارميياسىندا, ورالدا جٷرگەن كەزدە اعام تۋعان. سول سەبەپتٸ ورالدان امان ورالسىن دەپ ورالحان قويعان. ال ەكەمنٸڭ شىن اتى – بٶكەيحان. رەپرەسسييا جىلدارى اتامىز يساحان اتىن يساقان عىپ ٶزگەرتٸپ, بالاسىنىڭ حانىن الىپ, بٶكەي قىلىپ ٶزگەرتكەن عوي. سوندا, اعامنىڭ شىن اتى-جٶنٸ – ورالحان بٶكەيحانوۆ بولىپ شىعادى.
اۋىلداعى ٷي شاڭ بولىپ كەتسە, شاڭعا بٸزدٸڭ اتىمىزدى جازىپ قوياتىن. مىنا جەردٸ سٷرت دەگەندەي. كٸشكەنتاي كەزٸمدە باسىمدى قاراپ بەرشٸ دەپ الدىما كەپ جاتا قالاتىن. مەن شاشىن قولىممەن تاراپ, ولاي قايىرىپ-بىلاي قايىرىپ, ويناپ وتىرۋشى ەدٸم. سول ەدەتٸن ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ٷزگەن جوق.
ەربٸر كوستيۋمٸندە بٸر-بٸر ورامال بولاتىن. ونىڭ بەرٸن جۋىپ, ٷتٸكتەپ وتىرۋ مەنٸڭ موينىمدا. بالا كەزدەن-اق, ەكەلگەن كيٸمدەرٸن ەكەمٸزدٸڭ كٷلەمي دەگەن تٸگٸنشٸ قارىنداسىنا سٶكتٸرٸپ, ٶزٸنە لايىقتاپ, جاڭاشا ٷلگٸمەن قايتا تٸكتٸرەدٸ ەكەن. ٶزٸنە نە جاراساتىنىن جاقسى بٸلۋشٸ ەدٸ. وسى سۇلۋلىعى مەن سەنقويلىعى قاشان دا اينالاسىنداعى ادامداردان ەرەكشەلەپ تۇراتىن. الماتىدا جٷرگەنٸندە ورىستىڭ قىزدارىنا دەيٸن عاشىق بولىپ جٷرەدٸ ەكەن.
بٸزدٸڭ ٷيگە اۋىلدىڭ اقساقالدارى, كٶرشٸلەر كٶپ كەلەتٸن. ولاردى كٷندە كٶرٸپ جٷرسە دە ەكە-شەشەم استى-ٷستٸنە تٷسٸپ كٷتەتٸن. اعامنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەن ٷلكەن ادامداردىڭ ەڭگٸمەسٸن كٶپ تىڭدادىم. ولار قىزۋ ەڭگٸمە ٷستٸندە نەشە تٷرلٸ ماقال-مەتەلدەردٸ قولداناتىن. سونى ٶزدەرٸ دە بايقامايتىن. مەن سونى جازىپ الىپ, جيناقتاپ قوياتىنمىن. اعام ٶزٸنە ۇناعاندارىن بەلگٸلەپ الىپ, كەيبٸرەۋلەرٸنە تاڭدانا قاراپ, «سٶزدٸ ۇمىتىپ بارامىز» دەيتٸن. اۋىلدىڭ, ٷيدٸڭ بارلىق جاڭالىقتارىن جٸپكە تٸزگەندەي ەتٸپ حات جازاتىنمىن.
ورالحان اعام جاستايىنان جازۋشى بولۋدى ارماندايتىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا جٷرٸپ-اق ەدەبي شىعارمالاردى كٶپ وقىدى. كەيدە كٸتاپتان باسىن كٶتەرمەي وتىرعانىن كٶرگەن اتا-انام «كٶزٸڭدٸ قۇرتاسىڭ وقىما» دەپ تىيىم سالاتىن. اعامنىڭ ەدەبيەتكە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن وياتقان وسى پەننەن ساباق بەرگەن ٶتە ساۋاتتى مۇعالٸمٸ جومارت نۇرعازين بولاتىن. كەيٸن كٶركەم شىعارمادان گٶرٸ تانىمدىق دٷنيەلەردٸ كٶپ وقىدى. اعامنىڭ كٷندەلٸگٸندە مىناداي بٸر قاناتتى سٶزٸ بار: «ادام ارمانداي بٸلۋٸ كەرەك, ارمانداسا- سوعان قول جەتكٸزەدٸ. مەن جازۋشى بولۋدى ارماندادىم, جازۋشى بولدىم. مەنٸڭ پارتالاس دوسىم جەڭٸس ۇشقىش بولۋدى ارماندادى, ول دا ۇشقىش بولدى. ادام ارمانداي وتىرىپ, سونىڭ جولىندا كٷرەسە بٸلۋٸ كەرەك. بٷكٸل ادامزات ساعان قاراپ تۇرعانداي, ٶز-ٶزٸڭدٸ شەكسٸز جاۋاپكەرشٸلٸكتە سەزٸنگەندە عانا ويلاعان ماقساتىڭا جەتە الاسىڭ».
عالييا بٶكەيقىزى, جازۋشىنىڭ قارىنداسى
«جازۋشى بٶكەەۆ – تۋعان ٶلكەسٸ - ەسەم التايدىڭ, اسقاق التايدىڭ جىرشىسى! ونىڭ شىعارمالارى التاي ٶلكەسٸنٸڭ گيمنٸ ٸسپەتتەس».
رابيعا سىزدىق
بٸردە قۋانىشباي قۇرمانعاليەۆ ەلۋگە تولدى دا, ٷلكەن-كٸشٸ بٸر توپ تٸلەۋلەس دوستارى سول ٷيدە باس قوستىق. كەشتٸ ورالحان باسكاردى. ەنٸمەن, ەزٸلٸمەن, ەشكٸمتە الابٶتەن جۇمساق كٶپشٸك قويماي وتىرىپ-اق, جيناقى جٷرگٸزگەن داستارحان مەزٸرٸنٸڭ بٸر تٷسىندا شەراعاڭ ٷيٸندەگٸ جەڭەشەمٸز:
— اپىر-اي, ورالحان باۋىرىم-اي, مەن سەنٸ كەرەمەت جازۋشى, قالامى جٷيرٸك جۋرناليست رەتٸندە بٸلۋشٸ ەدٸم, ەندٸ اڭعارسام, سەن ەلدە جوك, اسابا ەكەنسٸڭ عوي, — دەگەنٸ بار ەدٸ سٷيسٸنگەنٸن جاسىرا الماي. مٸنە, جازۋشى ورالحاننىڭ مەن بايقاعان بٸر قىرى وسىنداي ەدٸ. جٸگٸتتٸڭ سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى بولعانىنا نە جەتسٸن, شٸركٸن.
سەكەن يماناسوۆ
«ادامدى ارداقتاۋ, ونىڭ ۇلىلىعىن جىرلاۋ, جالپى العاندا, ورالحان پوۆەستەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى دەسە دە بولادى».
سەرٸك قيراباەۆ
«ورالحان – بار جانردا باعىن سىناپ, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶركەمدٸك ەلەمٸندە عاجايىپ ٸز قالدىرعان اسا كٶرنەكتٸ جازۋشى, قايراتكەر قالامگەر».
«ورالحاننىڭ سٷيسٸنە سٶز قىلاتىن بٸر ارتىقشىلىعى ونىڭ وسى كەزگە دەيٸن ازىن – اۋلاق شىعارمالارىنىڭ بەرٸندە دە تابيعي سۇلۋلىققا, جەر, سۋ, ورمان سۇلۋلىعىنا دەگەن قامقورلىق, قامقورلىق قانا ەمەس – اۋ, شىن قۇشتارلىق, پەرزەنتتٸك سٷيٸسپەنشٸلٸك سەزٸلەدٸ. سونداي ىستىق لەپ, تەرەڭ تىنىستار ەسەدٸ»
تٶلەگەن توقبەرگەنوۆ
«تسەنزۋرانىڭ مىڭ شيراتىلعان قىزىل جىلان جٸپتەرٸمەن قول-اياعى مىقتاپ بايلانعان و. بٶكەي كەڭەستٸ كەمسٸتۋدٸڭ جولىن دەل تاپتى; ول – قازاقتى بيٸكتەتۋ, رۋحىن وياتۋ... قالامگەر سوندىقتان دا كٸتاپتان كٸتاپقا قازاعىن التايدىڭ اسقار شىڭىنا ٶرلەتە بەردٸ. ەڭ اياعىندا, ٶزٸ دە قاسقا قۇلىنىن جەتەكتەپ, قار جامىلعان مۇزتاۋدىڭ ۇشار بيٸگٸندە كٷنگە قاسقايا قاراپ, كەربۇعىداي قارىسىپ تۇرىپ قالدى. مەڭگٸلٸككە!..».
مارات قابانباي
«ورالحان – بار جانردا باعىن سىناپ, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶركەمدٸك ەلەمٸندە عاجايىپ ٸز قالدىرعان اسا كٶرنەكتٸ جازۋشى, قايراتكەر قالامگەر». قۋانىشباي قۇرمانعالي
قۋانىشباي قۇرمانعالي
«ەسٸمٸ ٶزٸمٸزگە دە, ٶزگەگە دە كەڭٸنەن تانىلعان ەرەكشە تالانت يەسٸ ورالحان بٶكەي ەدەبيەتٸمٸزگە ٶزٸندٸك بەتٸمەن, ٶزٸندٸك ٶرنەگٸن سالا كەلگەن جازۋشى ەدٸ. ونىڭ العاشقى ەڭگٸمە – پوۆەستەرٸنەن-اق («قامشىگەر», «ٷركەر», «قايداسىڭ, قاسقا قۇلىنىم») ەشكٸمگە ۇقسامايتىن ٶزٸنشە سٶز ساپتاسى, اسقاق مٸنەزٸ, العىر زەردە – زەيٸنٸ وقۋشىسىن بٸردەن باۋراعان بولاتىن» «... ارتىنا مول ەدەبي مۇرا قالدىرعان ورالحان بٶكەي ۇلتتىق كٶركەمٶنەرٸمٸزدە ٶزٸندٸك ورنى بار ٸرٸ سۋرەتكەر. جازۋشىنىڭ ادامنىڭ سەزٸم تۇڭعيىعىنا, جان – دٷنيە تەرەڭٸنە وي – ارمانىنا ٷڭٸلگەن شىعارمالارى تۋعان حالقىمەن بٸرگە جاساسىپ, ونىڭ رۋحاني يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتە بەرەدٸ»
تۇرلىبەك مەمەسەيٸت
«... ورالحان بٶكەي - اقىن. ەر ەڭگٸمەسٸ, ەر پوۆەسٸ اقىندىق جٷرەكپەن ٶمٸر تىلسىمىن تەرەڭ تٷيسٸنٸپ, سول جۇمباقتان ٶزٸندٸك تىڭ پەلساپا تٷيە وتىرىپ جازىلعان». «ورالحان بٶكەي – سۋرەتكەر. تابيعات پەن ادام جانىن اقىندىق كٶزبەن جٸتٸ تٸنتٸپ, ەكٸنٸڭ بٸرٸ بايقاي بەرمەيتٸن تىلسىم قۇپييالاردى ٶرنەكتەيدٸ. جەنە دە سول سۋرەتتەرٸ ٶزٸ كٶرگەندەگٸدەي تىلسىم كٷيٸندە, جۇمباق قالپىندا تۇڭعيىعىنا سىر بٷگٸپ تۇرادى».
تالاپتان احمەتجان
«ورالحان پروزاسىمەن دە, دراماتۋرگيياسىمەن دە, تٸپتٸ اسقاق مٸنەزٸمەن دە تۇنىپ تۇرعان سٶز ٶنەرٸنٸڭ شەبەرٸ بولاتىن».
قۋانىش سۇلتانوۆ
ونىن ەڭ سوڭعى ماقالاسى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ 1993 جىلعى 30-سەۋٸرٸندەگٸ سانىنا جارييالانىپتى. «وشاق بۇتى — ٷشەۋ, جاعار وتى — بٸرەۋ» دەپ اتالادى. «كٶكەك ٶز اتىن ٶزٸ شاقىرماس ٷشٸن «جٷز», «رۋشىلدىق» دەگەن الىپ-قاشتى سٶزدٸ ازايتىپ, «ۇلتتىق» دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرايىق, سونى عانا ناسيحاتتايىق, اعايىن. دٷنيەدە ٶزٸ اۋرۋ بولعان سوڭ بٷكٸل ەلەم اۋرۋ دەپ ويلاۋدان قاۋٸپتٸ دە قاتەرلٸ دە نە بار?!» دەپ اياقتاپتى ەڭ سونعى ويىن. ۇلت تاتۋلىعى مەن ۇلت مٷددەسٸ — كيەلٸ قالامى اركىلى تٸرٸلەرگە قالدىرعان اماناتى ەكەن.
تۇمانبايۇلى ك. تاعى دا وراعاڭا ورالۋ:
[جازۋشى و. بٶكەەۆ جايلى بٸرەر سٶز] // جاس الاش. – 2002. – 16 مامىر. – 7ب.
ورالحاندى ويلاسام... ونىڭ جازعان كٸتاپتارى, سونداعى كەيٸپكەرلەر ەسٸمە تٷسەدٸ. بەرٸ دە ٶمٸردە بولعان, ٶزٸمٸز كٷندە كٶرٸپ, ارالاسىپ جٷرگەندەي ەسەر ەتەدٸ. سەبەبٸ, شىعارمالارىنىڭ كٶركەمدٸك قۋاتى, تٸل بايلىعى, شەبەرلٸك كەستەسٸ سەزٸمٸڭدٸ تەربەپ, ويىڭدى قوزعايدى
جاقسىباەۆ ا. جانى جايساڭ جاقسىلار.
ەستەلٸكتەر, ساپارلار, وي-تولعامدار. – الماتى: «بٸلٸم», 2006. – 145 - 154 ب.
«ورالحاننىڭ پروزاسى ٶزٸنٸڭ تەرەڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸمەن قۇندى. ول - ٶز وقىرمانىڭ ەشقاشان جوعالتىپ المايتىن شىن باقىتتى جازۋشى».
ايگٷل كەمەلباەۆا
