Jazýshy bul shyǵarmasynda osy zamanǵy ǵylym men tehnika tabystary, jetistikteri emes, sol jetistikterdiń kóleńkesinde qalǵan jadaý tirshilik keshken qazaq aýyldary, ondaǵy adamdar taǵdyryn kórsetedi. Shaǵyn áńgimeniń keiipkeri Araidyń óz aýylynyń múshkil halin aita kelip: «... Biraq sizder mundai aýyldy mensinbei, týra, túzý de, jaily tegis jolmen úlgili seloǵa tartasyzdar, tek sondai tamashany ǵana kórip jazasyzdar», - deýi sol kezde eshkim aita almaityn áleýmettik shyndyq ekeni daýsyz.
Avtor shyǵarmasynda realistik hám romantikalyq sipat molynan kezdesedi. Jazýshy óziniń kóptegen týyndylarynda ómir shyndyǵyn, obektivti jaqtaryn saralai otyryp, ózi qalaǵan rýhani-adamgershilik idealdy shyǵarmalaryna arqaý etedi. Jazýshy shyǵarmalarynyń qosjeliliginde daý joq. Onyń shyǵarmalarynda romantikalyq beineleý men realistik beineleý bir-birine qarama-qarsy qoiylmaǵany onyń basty ereksheligi bolyp tabylady.
***
Qystyń uza-a-aq keshi...
Osyndaida boiyńdy kernegen sýyqty qýyp shyǵar aila izdeisiń; osyndaida «joiylsyn buiyǵy tirlik!» - dep jar salǵyń keledi. Ymyrt úiirilip, qas qaraisa boldy, sýly-sylpyń keshki asyn ishe salyp, tas búrkenip jatyp qalar aýyldaǵy aǵaiyndy saǵynasyń. Ábden qysqaryp, bir qaiyrmaǵa 158 kelmei qalǵan kún sýyq júzben taýdyń qyr jelkesinen tónip tur. Aq kórpesin aiqara jamylǵan ainalańyz jyldyń basqa mezgilindei emes, kúmis nurǵa shomylyp, qarańǵylyqqa yryq bermei uzap baryp uǵysady, túnniń qap-qara otaýyna baryp kiredi.
Dál osy sát - alǵashynda taýsylmas uzaq bolyp kóringen qysqy kesh esińe qaidaǵy-jaidaǵyny túsirip, kóńilge salqyndaý qabyzdaǵan belgisiz bir muń uialaidy. Ózińe alasuryp ermek izdegendei bolasyń. Malshynyń jóni bir basqa - tebindegi otaryn qystaqqa kish-kishtep qaiyryp, ai-úimen qoralap bitkenshe qas qaraiady. Sosyn, áieli ázirlep qoiǵan tamaqqa tyńqiia toiyp alǵan álgi shopan temir peshtiń jylýyna qyzdyrynyp, qisaiyp jatyp, «Ara» jýrnalyn oqýǵa kirisedi. Al aq qar, kók muzdy qaq jaryp, qiyrdan-qiyrǵa qosyn arqalap kóshe berer jylqyshy kúpisine iegin tyǵyp, sý-sý aǵashtyń byqsyp janǵan alaýyna telmirgen kúii «Primasyn» tuqyldai soryp, tym aýyr, tym maǵynasyz oiǵa batar. Aýyldyń jóni bir basqa - malyn jaiǵap, mańaiyn tazalap, syrtqy kúibeńmen aialdap, úiine kirmei biraz júredi-ai. «Tamaǵyndy ish, sýyp qaldy», - degende baryp kergi basyp, mindetsip úige kirer. Onymen birge kirgen býdaq-býdaq bý tórge shapshidy, sonsoń álgi aǵaiyn: «Radiony qattylap qoiyńdarshy, ne sóileidi eken?» - dep, pimasyn sheship, balasyna pesh qabyrǵasyna keptirýge qoidyrady. Radiony buraǵanda, mindetti túrde «qiiaq, qiiaq» dep, keńirdek jyrta aiǵailap turary jáne ras. Osy sátte osy úidiń onynshy klasta oqityn boijetkeni baryn kiip, sylanyp kinoǵa attanady... Qar alǵashqy jaýǵanda soiyp alǵan soǵymnyń eti burqyrap, dastarqanǵa kelgende pesh túbindegi ala mysyq kerile turyp, miiaýlai aiańdaidy.
Qystyń uza-a-a-q keshi.
Qalada múldem basqa. Munda qysqy kesh qysqa seziledi. Aiań-puiańmen jumysty támamdap, aialdamaǵa asyǵasyń. Qaptaǵan halyq. Túnde jaýyp, kúndiz jylbysqylana erigen qyrbaq endi kók taiǵaqqa ainalyp, taiyp jyǵylyp jatqan adamdar. Yńyranyp sasyp-borsyp áreń keler avtobýsqa japa-tarmaǵai umtylysqan el bir-birin itere, birin-biri julqyp, bir-birin balaǵattap esikke ilinedi. Áýelgi artqy, sonsoń aldyńǵy esikke... aldyńǵy esikten óldim degende jarty iyǵyń kiredi. Eń aldymen shofer ursady, sonsoń áielder kúńkildeidi, úiińe «óldim-taldym» dep jetkende: «qaida kań-ǵyryp júrsiń» dep kelinshegiń tulan tutady. It bop júrip ot basyńdy áreń tapqan sen: «oinap júrdim» dep ars etesiń. Óitpeske amalyń joq. Televizordy qoiasyń - «qiiaq, kiiaq». Úndemei baryp óshiresiń. Sonsoń teris qarap tym-tyrys jatyp qalasyń.
Mine, osyndai bir qystyń uza-a-a-q keshinde men jolǵa shyǵatyn boldym. Alǵashynda barǵym kelmegen. Redaktor qolqalap bolmaǵan soń, eriksiz kóndim. Bizdiń bastyq negizinde qorqytyp-úrkitip jumsamaityn jaidary, aqyldy jigit. Jas ta bolsa atqa erte mingen, erte ósken, áli de biraz jerge bararyn sezgendeisiń. Buiryqty qolyma alyp, attanatyn bolǵan soń, jol qamyna kiristim. Biraq barar jer alys. Qazaqstannyń shyǵysy. Almatyda on gradýs sýyq bolǵanda, onda qyryqqa jetip, el men jerdiń mazasyn alyp turǵan shyǵar.
Oblys ortalyǵynan ary avtobýs júredi eken. Aitqanym ainymai kelip, qańtardyń qaqaǵan sýyǵyna tap boldym. Avtobýstyń muzdai temirine qolyń tiip ketse, qyrqyp túsedi. Kiimim juqa edi. Áli irge teýip, úili-barandy bolmaǵan adamnyń sharýasynyń qiiýy kelýshi me edi, táiiri, aiyna bir ret úi aýystyryp, basy qatyp júrgen jas jýrnalisterdiń ázirshe biri ǵanamyn. Jalań qabat palto, qulaǵy joq eskileý, jasandy teriden tigilgen bas kiim; jasandy teriden tigilgen qolǵap, jasandy teriden istelgen qara portfelimnen ózge ilip alar esh nárse joq. Dirdektep jumsaǵan jaqqa qarai shapqylai beresiń, shapqylai beresiń, óstip shapqylap júrip jan saqtaisyń. Óstip shapqylap júrgende, eki jastyń birine kelmei aýrýǵa ushyraisyń. Jas kezde bári qyzyq, baiqalmaityn sekildi. Tabanyńnan ótken sýyq mańdaidan shyǵar mezgil áli alda...
Men avtobýsqa mingende, saý etip el azamattary qosa kirdi. Tegi, men baǵyt alǵan úlgili aýdannyń basshylary ispetti. Ústerinde qundyz jaǵaly qys palto, keibireýinde ádemilep syryp tikken sholaq ton, bastarynda úkilegen tiin qulaqshyn, aiaqtarynda appaq pima, betteri qyp-qyzyl, býy burqyrap, qarq-qarq kúlip otyr. Dál osyndaida adamnyń boiyn qyzǵanysh bileidi. QazGÝ-di emes, mal dárigerlik institýtyn bitirmegenińe ókingendei bolasyń. Ókin, ókinbe, bári kesh ekeni esińe oralyp, odan ári jaýrap, endi ishiń muzdap, búrise túsesiń. Avtobýs áne-mine júrgeli turǵanda, aq túbit sháli oranǵan kyz kirdi. Júrgizýshige biletin kórsetti de, meniń oń jaǵymdaǵy bos orynǵa otyrdy. Qýanyp qaldym. «Ermek tabyldy» dedim ishimnen. Kóligimiz gúrildep-qyryldap ornynan qozǵalǵansha, jolaýshylar da dabyrlasyp, ár nárseniń basyn shalyp kóńildi otyrdy. Sýyq qysa tústi. Aýyzdan ushqan býdan avtobýs ishi tumanǵa ainaldy. Tereze siresken qyraý. Qysqy demalysqa shyǵyp, juraǵattaryna qydyrystap bara jatqan keibir mektep oqýshylary álgi ultandai bop qatqan sireý muzdy tilimen jalap eritip, kózdei tesik jasap alyp, syǵalaidy. Redaktorym komandirovkaǵa jumsaǵanda, áýeli tartynshaqtaǵanym - erteń jańa jyl edi. Osy jylyna jalǵyz ret keletin merekeni joldastardyń arasynda qarsy alyp, sonsoń attanýyma da bolýshy edi, biraq qalada júrgende qaryq bolar mekenim jáne atap shaqyrǵan eshkim bolmaǵan soń, qysastanyp, jylji berýdi jón sanaǵanmyn. Jańa jyldy jolda qarsy alýym bul bir emes-ti.
Avtobýs ornynan qozǵalyp syza jónelgende, qatar otyrǵan kórshi qyzǵa tiktep qarap úlgerdim. Ádemi eken. Eki betin sýyq soryp, tompaiyp únsiz otyr. Onyń da kiimi juqalaý kórindi. Bar bailyǵy - basyndaǵy aq túbit sháli syqyldandy. Aq quba óńine asa jarasady eken. Kózin únemi tómen salyp otyrady da, oqta-tekte kirpigin kóterse, jarq etip janary shyǵady. Maǵan ol óz sulýlyǵyn ózi baǵalamaityndai sezildi. Únemi jýas halde, aýyr oidyń ústinde keledi. Janynda, tipti ainalasynda adamdar baryn baiqamaidy da. Mundaida pysyqtyq jasap, bas salyp sózge tartý qiyn.
- Tereze jaq sýyq qoi, aýysyp otyraiyq, - dedim. Ol birden jaýap bergen joq. Estimegendei meńireiip qarady da, irkilip baryp til qatty.
- Raqmet, sizdiń kiim menikinen de juqa ǵoi, - dedi.
- Biraq meniń jigit degen atym bar ǵoi, - bul meniń taýyp aitqanym edi. Baiqaimyn, bul ázilsymaǵym kókeiine qonys taba almady. Taǵy da únsiz otyrdyq.
Sýyq. Jolaýshylar jaǵasyna moinyn tyǵyp-tyǵyp, qonaqtaǵan taýyqtai melshiip-melshiip otyr. Tek manaǵy úlde men búldege oranǵan ojar top qana qaǵanaǵy qarq. Ózderi jolda tońbas úshin eptep tartyp alǵan syńaily. Biylǵy qystyń kattylyǵyn, mal qystatý naýqany óte qiyn tierin aitysyp, dabyrlap sóilep, alǵashynda mazany aldy. Jasandy teriden tigilgen báteńkemnen yzǵar ótip, bashpailarymdy sýyq sora bastady. Bir-birine soǵyp tyqyldatyp, jylytqan bolamyn. Meniń osyndai múshkil halimdi sezdi me, qyz:
- Pima kiip shyqpaǵan ekensiz, - dedi. Qýanyp kaldym.
- Sol qurǵyryń joq qoi.
- Ne? Aqsha ma, pima ma?!
- Ekeýi de.
- Túrmeden bosap shyǵyp pa edińiz? - Ázildedi me, shyny ma, aiyra almadym. Bet pishini ózgergen joq, salqyn surady.
- Ne desem eken... Almaty jyly bolǵan soń...
- Á, túsinikti, budan bylai esińizde bolsyn, Altai Almaty emes, qatal.
- Árine, biraq qatygez jerge qaityp oralý - ekitalai-aý.
- At baspaimyn degen jerin úsh basady demei me, aǵai?
- Óziń qaidan kelesiń?
- Men de Almatydan.
- Oqisyń ba?
- Iá.
- Qaida?
- Qyzdar institýtynda.
- Fakýlteti?
- Til-ádebiet.
- Qaida barasyń?
- «Órken» aýylyna.
- Ol qai tusta?
- Novostroikaǵa bes shaqyrym jetpei, taý qoinaýynda.
- Oǵan avtobýs buryla ma?
- Ainaldyrǵan eki shaqyrym jerge ýaqyt ótkizip júrmeimiz dep, jol jiegine tastap ketedi. Ári qarai jaiaý tartamyz. Siz meni tergei bastadyńyz ǵoi...
- Dám tartyp saparlas bolǵan soń, tanysa otyraiyq degenim ǵoi.
- Ózińiz «Novostroikaǵa» barasyz ba?
- Iá, sol selony jazbaqpyn. Gazette isteimin.
- Men de solai-aý dep oilaǵan edim. Óitkeni, suraǵyńyz naqpa-naq. Ol selony jazýǵa bolar, - dep oilanyp qaldy. Men onyń únsiz tynyshtyǵyn odan ári buzǵym kelmedi. Taqymdap suraq ta qoimadym. Esime redaktordyń sózi oraldy: «Shyǵys Qazaqstanda «Novostroika» degen qala tipinde salynyp, mádeni turmystyq jaǵynan búkil respýblikaǵa úlgi bolar selo bar eken. Búgingi sáýletti qoǵamymyzdyń aýyl-selolary barǵan saiyn kórkeiip, qaladan esh aiyrmasy bolmai órkendep, ósip otyrǵanyn pash etý úshin imenno sol selony nasihattaýymyz kerek. Ortalyq gazettiń birinde «Sela Kazahstana meniaiýt oblik» degen taqyryppen maqala shyǵyp ta ketti. Meilinshe, zertte, mádeniet saraiyn, ýnivermagyn, turmystyq qamtý úii men restoranyn sýretke túsirip al, eńbek adamdarymen kezdesip, basshylyǵymen júzdes, suhbattas». Men tańǵalǵanym joq, óitkeni, shynynda da, mundai jańa tippen jobalanyp salynǵan sáýletti selolar sany kún saiyn kóbeiýde. Demek, qaladan aýyldyń aiyrmasy azaiýda... Tamasha, ári tabylǵan taqyryp! Gazettiń bir betine etektei etip tastap jiberemin...
Qystyń uza-a-a-q keshi bitip, túnge ainaldy. Barar jer áli alys, kún sýyq, aiaz býyp tur. «Kóńilsiz sapar bolatyn boldy» dep oiladym ishimnen. «Novostroikanyń» azamattary muryndary shýyldap, uiqyǵa basty. Qyz ózimen-ózi bir núktege qadalǵan kúii áli únsiz keledi.
Taý arasyna ilingende boran bastalǵany baiqaldy. Qar qiyrshyqtary sabalap, tipti qasqyrsha ulyǵan úni qulaqqa jetkendei bolǵan. Qiiýy qashyp, tozǵan terezeniń jaqtaý-jaqtaý sańylaýynan ishke umtylyp, álgi alasurǵan boran da jyly meken izdegendei. Anda-sanda bir tolqyp tastap, mynaý alai-túlei borandy suryqsyz dúnieden qashyp qutylǵysy kelgendei zymyraǵan avtobýsta ázirshe kiná joq. Aýa raiy sekildi adamnyń boiyn da qaltyrańqy sýyq sezim bilep, óz-ózińnen qajisyń, qan túkirgendei kógerip, sazarasyń, esh nársege zaýqyń joq, dúnieniń raqaty - mazdap janǵan ot ekenine ilanasyń, ári myń márte tabynasyń ishtei. Qulaqqa motordyń bir qalypty gúrilinen basqa syrttan shyń-shyńdaǵan dybys keledi. Men kóz aldyma jel keýlep, ańyraǵan qarly adyrlardyń ortasynda jalańaiaq, jalań bas bezektep kele jatqan jalǵyz jaiaýdy elestettim. Qyzyq, álgi tizeden qar keshken jalǵyz jaiaý - qasymda jym-jyrt otyrǵan túbit shálili qyzǵa uqsady. Qandai qataldyq! Selk etip esimdi jidym da, jalt qaradym. Qyraý qursaýlaǵan áinekti tesip, syǵalap otyr eken.
- Ne qaradyń?
- Aýyldyń tusynan ótip ketem be dep...
- Shofer habarlamai ma?
- Keide aǵyp óte shyǵady.
- Men eskertip qoiaiyn, - dedim de júrgizýshi jigitke baryp, «Órkenniń» tusyna kelgende aitarsyz, - dep tapsyrdym. Qyz:
- Raqmet, - dedi sypaiy ǵana. - Úlken oidyń ústinde kelesiz ǵoi. Maqalańyzdy qalai bastap, qalai aiaqtaýdy josparlap otyrsyz-aý, shamasy.
- Joq, tipti de olai emes. Men siz... seni oilap kelemin.
- Al men sizdi...
- Qyzyq eken. - Ishim jylyp sala berdi.
- Sizdi bolǵanda... ózińizdiń jeke basyńyzdy emes... qalai túsindirsem eken... jalpy siz sekildi únemi jol tartyp júrer... únemi dalada mashina nemese at ústinde júrer adamdardy. Aitalyq, meniń ákem kóp jyldan beri qoishy, qazir ol otaryn jaiǵap, aiaq sýytyp, shaiǵa otyrǵan shyǵar.
- Ol kisiler qystaqta ma?
- Iá, biraq qystaq aýyldan onsha alys emes, irgesine tiip tur.
- Sen búgin sonda barasyń ba?
- Endi qaida?
- Qorqynyshty ǵoi. Tún ishi, syrtta boran, qaqaǵan aiaz.
- Oi, aǵai-ai, men bul jerdiń tabiǵatyna ábden úirengenmin, talai-talai taptalǵan jol. Bizdiń «Órkenniń» burynǵy aty «Bórili» dep atalǵan, keiin kele ózgertti. Aty ózgergenmen, zaty - sol baiaǵy qalpynda. Jiyrma shaqty ǵana úii bar. «Aiýly» sovhozynyń bir brigadasy. Bastaýysh klasy ǵana bar. Qalǵan jyldy siz ketip bara jatqan «Novostroikaǵa» baryp oqidy. Men de onynshy klasty sol seloda bitirgenmin, aýylǵa týra avtobýs qatynamaityn bolǵan soń, ary ótken, beri ótken, qalamen eki ortadaǵy kez kelgen kólikke minip, joldan túsip qalyp, taý qoinaýyndaǵy úige jaiaý baramyz. Jasyryp keregi ne, ásirese, qystygúni asa qiyn. Al qys degenimiz - Altaida óte uzaq qoi. Amal ne?
Qyz kúrsindi. Sonsoń álginde ózi oiyp alǵan tesikti súrtip, taǵy da syrtqa úńildi. Eki tizem men bashpaiymnyń jaýraǵany áńgimege ainalǵanda umytylǵan edi, endi qaita dirildei bastaǵan. Jolaýshylardyń bári qalǵyp-shulǵyp, bei-jai keledi. Motordyń ádettegi gúrili, daladaǵy borannyń soǵýy, baǵanaǵy semiz azamattardyń qorylynan ózge tyrs etken dybys joq.
Men oiladym: «Ómir degen - ǵajap deidi, túk te ǵajap emes, ánsheiin osyndai avtobýsqa minip, belgili bir aialdamada túsip qalý, bireýdiń toiyp sekirýi, bireýdiń tońyp sekirýi. Áldekimder kórer tańdy kózimen atqyzyp, oi qajap uiyqtamaidy; áldekimder ishigine tars búrkenip ýaiymsyz toq uiqyǵa basady. Saiyp kelgende, ómir degenimiz - ózgeniń baqytyna qyzyǵyp ótý ǵana... Al mynaý janymdaǵy toiǵan qozydai tompiyp otyrǵan qyz she?.. Ony erteń ne kútip tur? Baqytty ma, baqyty joq bolsa, ony izdep taba ala ma? Ne oilady? Jigiti, unatqan bireýi bar ma? Tipti men týraly qandai sezimde keledi. Adamdarǵa sene me? Aty kim? Qaityp kezdeser me ekenbiz?..»
- Atyńyz kim, aǵa? - dedi oqystan.
- Nurlan. Ózińniń esimiń?
- Arai.
- Jaqsy eken.
- Nege jaqsy, aǵa?
- Esimińdi aitamyn...
- Tań ata týǵan soń, ákem Arai dep atai salǵan. Men jailaýda dúniege kelippin. - Betinen kúlkiniń ádemi bir tolqyny shymyrlap ótkendei boldy.
Men oiladym: «Ómir degen ǵajap-aý, keshe ǵana mynaý jalpaq jahanda Arai esimdi qyz baryn bilmep edim, endi, mine... deminiń qalai shyqqanyna deiin sezip, áp-ádemi didaryn kórip otyrmyn. Adamdar bir-birin áreń izdep tabady, sonsoń ip-lezde joǵaltady. Saiyp kelgende, ómir degenimiz - adamdardyń bir-birin taýyp, qaitadan joǵaltýy emes pe ózi. Múmkin...»
- Onjyldyqty bitirgen soń, eki jyl ákeme kómektestim, - dedi Arai muńdy júzben maǵan qarap. Álgindegi bir kúlkiniń taby da qalmaǵan. - Eresekteri men boldym, qalǵan segizi - áli jas. Oqýǵa barmai-aq qoiaiyn dep edim, ákem qolqalap qoimady. «Bizdiń tuqymnan da muǵalim shyqsyn» deidi. Namystanǵany. Ánebir kúngi hatynda: «Biyl qys qatty, qyzym. It-qus kóp, jańa jyldyq demalysyńdy paidalanyp, muǵalimderińnen birer kúnge suranyp kelip qait, saǵyndyq», - dep jazypty. Ne kúide otyr eken?
Men oiladym. «Ómir degen tipti de ǵajap emes, Altaidyń qysy sekildi qatygez, kimderge sýyq, kimderge - ystyq. Degenmen, ómirdi laǵnettep, ókinýge de bolmaidy-aý».
- Siz bir túrli az sóileidi ekensiz, - dedi Arai. - Meni synap otyrsyz ba, joq álde minezińiz sol ma?
- Minezimniń aýyr ekeni ras. Biraq bir qyzyp sóilep ketsem, atymnyń basyna ie bola almai qalatyn kókezý ádetim de bar.
Jol barǵan saiyn kúrdelenip, kóligimizdiń júrisi báseńdei berdi. Boran qarsydan soǵyp tur. Avtobýstyń aldyńǵy terezesin qar jentegi tutyp, shofer qaita-qaita súrtip áýre bolady. Aiazdyń barlyǵy taý ishinen qashyp tyǵylyp, aiadai ǵana avtobýsty iektep turǵandai. Maǵan endi sol daladaǵy arpalysqan boran it bop úrip, qasqyr bolyp qyńsylaǵandai úreili sezildi. Jer túgeldei muz sharǵa ainalyp, máńgige qatyp-semip, yńyrsyǵandai júrekti ózgeshe sýyq sezim qaridy. Men amalsyzdan Araiǵa qarai jaqyndap, osynaý qarshadai ǵana qyzdan pana tilegendei búrise túsemin. Al ol bolsa jaýraǵanyn múldem umytyp, mazdap kelgen oidyń aq shanasyna túsip, baiaǵyda aǵyp ketkendei. Maǵan qyz da jaqyndap taqala otyrǵandai boldy. Bizderdi qoian-qoltyq qaýyshtyrǵan, bálkim, Altaidyń aq borany da emes, aiaz da emes, basqa... ózimiz uǵyp, seze bermeitin jastyqtyń lypyp turmaq tartylys kúshi me; álde júrekten shym-shymdap jasqana shyǵyp, boiǵa taraǵan uiań sezimniń jaýratpai, jatyrqatpai jarastyqqa bastaǵan qýaty ma; ishimnen Arai sóilese eken, oiynda ne bar, túgel aqtarsa eken dep tileimin; tabandap jaqyndap, adymdap qashatyn tyz etpe aldamshy úmit, adamnyń jastyq shaǵymen kelip-keter ońǵaq sezim emes bul - osy máýrittiń baqilyǵyn arman eter tátti hal, muzdy deneden jalyndap shyǵar ystyq súiispenshilik: súiispenshilik bolǵanda qyz ben jigittiń ekeý arasyndaǵy kúidim-jandym ba, joq-joq, osy ainymas sáttiń qymbattylyǵyn pash eter mundy minýttar, keiinirek zar eńirep júrip saǵynatyn beikúná otyrys, aitpai túsinisetin kóńil uǵystyǵy shyǵar-aý.
Jyly kiinip, alańsyz uiqyda jatqan «Novostroikanyń» atqa minerleri qorylǵa basty.
Meniń kóz aldyma, nege ekenin bilmeimin, at qulaǵy kórinbeitin boranda ústinde juqa ǵana shyt kóilegi bar, shashy jalbyrap, tizeden qar keship, adasyp júrgen qyz elestedi. Taǵy da óz oiymnan ózim shoshydym.
- Arai, aiyp bolmasa men seni qystaqqa deiin ertip baraiyn. Tún, aiaz...
- Jo-joq, aǵa, ol ne degeniniz, yńǵaisyz ǵoi. Jolyńyzdan qalmańyz. Men úshin bul Altaidyń túni men borany - úirengen jaý.
Biz kele jatqan jol taqtaq, ári oqtai túzý. Tek dúńkigen-dúńkigen alyp jotalardy ainalyp, sailaý jerge túskende ǵana ireleń tartady. Ádette mundai ádemi tas joldyń betine qar qiyrshyqtary toqtamai, úp etip jel soqsa, sýsyp alaqanshyqtana bilep, sai-saiǵa tyraǵailap qashady. Sondaǵy bolar, jol soqty bolyp sharshaǵan joqpyz. Áitse de, eki iinimnen qos qoldap basqandai tynysym tarylyp, talmaý tartyp otyrmyn. Qarnym ashqany sezildi. Men taǵy da aq kóńil, aq jarqyn Araidy oiladym. Shynynda da, ózinde bir mazasyzdyqtyń saryny, erteńge degen asyǵystyq bar-ay. Jalǵyz kórgen kisisin jatyrqap-jatsynbai, baýyr tartyp, aqtaryla sóileidi eken. Ol qaita-qaita qoishy ákesin aiap, shiettei baýyrlaryn eske alyp qoiady.
- Ákemder endigi shaiyn iship bolyp, erteń erte turamyz dep, jatý qamyna kirisken shyǵar. Bilesiz be, aǵa, bizdiń «Órken» aýylynda áli elektr jaryǵy ornaǵan joq. Buqtarma GES-in «Novostroika» jaqqa týra tartqan. «Jiyrma shaqty úii bar aýylǵa áýrelenip, buryp júrmeimiz, keiin asyqpai tartamyz» desedi. Bilesiz be, aǵa, bizdiń aýylda klýb ta, kinoqondyrǵy men kitaphana da joq, bar bolǵany: ydys-aiaq, mata, qant-kámpiti aralasqan jalǵyz dúken, ol da satýshynyń eki úiiniń birinde úiilip jatyr. Qyzyǵy, «Órken» brigadasy sovhoz boiynsha jospardy únemi artyǵymen oryndaidy, al mádeni-turmystyq ahýalymyz osyndai... Biraq sizder mundai jetim aýyldy mensinbei, týra túzý de jaily tas jolmen úlgili seloǵa tartasyzdar, tek sondai tamashany ǵana kórip, jazasyzdar.
- Arai, eger sen qarsy bolmasań, men qazir sol qoinaýdaǵy ógei aýylǵa birge barsam...
- Soqyrteke oinaisyz ba? - dep syńǵyrlai kúldi. Kúlkisi ádemi, bir túrli kisiniń esti bergisi keledi jáne kúlý oǵan sonshalyq jarasady.
- Qaitar jolyńyzda soǵa ketińiz, eki-úsh kúnde men de qaitarmyn.
- Maqul, oǵan da kelistik. Biraq... Júrgizýshi jigit artyna burylyp:
- «Órkende» túsetin kim bar? - dep daýystady. Jatqandar japa-tarmaǵai qozǵalyp, úrpiisip tura bastady. Alǵashqy aitqandary: «Qai jerge keldik?» boldy.
- «Órkenge».
- Jaman ittiń atyn Bóribasar qoiady dep, osy aýylda toqtap beker áýre bolady, - dep, náýmez bola kúńkildesti. Arai yqsham turyp, shaǵyn qara sýmkasyn iyǵyna asyp tysqa bettegende, men de sońynan ilestim. Avtobýs esigin ashyp jibergende, antalaǵan aiaz lap berip, betti sharpi shabýyldady-ai. Kózge túrtse kórgisiz sonadaidan álsiz jaryq syǵyraiady. Baǵanaǵydai emes, ala quiyn boran báseńdep, kebinge oranǵan jer betin ólim tynyshtyǵyndai - uly tynyshtyq ielik ete jalmap, jaipai bastaǵan eken. Men Araidy sol tún-túnektiń qara otaýyna kirgizip turyp, sońǵy ret «shyǵaryp salaiyn» dep ótindim. Tek avtobýs ornynan qozǵala bergende:
- Qaitarda kelińiz, aǵa, kútemin, - degen ádemi daýysyn estip qaldym.
Osy kezde júrginshilerdiń arasynda «Osy kúngi jastar taýyq sekildi, kózdi ashyp-jumǵansha tanysyp-tabysa qalady» degen kúbirin jáne estidim.
«Novostroikada» eki kún erý bolyp, úshinshi kúni jolǵa qaita shyqtym. Men barǵan selo, rasynda da, kóz toiatyn kórkem edi. Qalasha salynǵan, oqtai túzý kósheler, qazdai tizilgen aq shaǵala úiler - beine bir ǵajaiyp tús kórgendei bolasyń. Onsha daliǵan kólemdi de emes, shap-shaǵyn seloǵa álemdegi jaqsylyqtyń bárin úiip-tókkenge uqsaidy. Oblys pen aýdanǵa kelgen ókil, uiatty qonaqty osy «Novostroikaǵa» ala jóneledi bilem. Maǵan osynaý aýyl kórmege qoiǵan maket selo sekildengen. Desek te, ishtei rizamyn. Basshylary da qonaqjai, lypyp turǵan, óńkei júziktiń kózinen ótken jigitter. Biraq maǵan sonaý «Órkenniń» búkil bailyǵy men baqyt nesibesin osy súikimdi selo urlap, tonap jatqandai áserdi jáne qaldyrdy. Arasy atshaptyrym ǵana eki aýylda nege sonshalyq «jer men kóktei» aiyrmashylyq bar dep oilaimyn. «Óitkeni «Novostroika» burysta emes, túzý joldyń boiynda...» dedi ishimnen bir ún...
Qyzyq, anaý kúni tanysqan túbit shálili qyzdy eptep saǵynǵandaimyn. Tanystyq neǵúrlym kelte bolsa, saǵynysh anaǵurlym uzaq bolady-aý. Men ony oqystan taptym, múmkin, ómirimniń alǵy kúnderi soǵan telýli shyǵar-aý. Múmkin, áiteýir, únemi bireýdi izdep eleńdep júrer júrek baiyz taýyp, baiyrqalar aidynda jolyqqan shyǵar-aý... Osy tilek, osy úmit-aý, adam balasyn eleńdetip, erteńgi kúnderge asyqtyratyn, ustatpai, saǵymsha buldyrap sharshatatyn.
Tańerteń aýdan ortalyǵyna barar avtobýsqa minip, dál «Órkenniń» tusynan túsip qaldym. Tańǵa jýyq qyrbaq qar jaýyp, qansonar bolyp jatqan. Taýdyń kók jelkesinen bolymsyz syǵalaǵan jansyz kún sáýlesi shaǵyrmaq qarǵa túsip, kóz sýyrtyp qaratpaidy. Appaq ulpa dúnieniń tańǵajaiyp, kórkem qysqy kórinisin aityp jetkizý qiyn. «Órkenge» barar joldy aiqyndaǵan shananyń aiqysh-uiqysh izi ǵana, ózge belgi ázirshe joq. Álgi shananyń qatar jarysqan qos syzyǵy, keibir adamdardyń qiylyspaityn taǵdyr soqpaǵyn eske salady. Qoinaýdaǵy aýylǵa bettedim. Murjadan ushqan tútin jelsiz tymyq aýaǵa tik ushyp, baiaý qalqyp kózden ǵaiyptanady. Murnyma sol kúre joldan eki-úsh-aq shaqyrym qaǵaberis oń shyntaqta buiyǵy jatqan qairan aýyldyń tútini kelgendei edi. Qaiqań bolǵandyqtan ba, alqynyp júrisim mandymaidy. Men tipti asyǵyp ta kele jatpaǵanmyn. Arai, sóz joq, meni alańdap tosyp otyr. Erteń Almatyǵa birge attanamyz. «Áke-sheshesi qalai qarar eken» dep seziktene oilaimyn.
Men «Órkenge» kelgende, alǵashqy kórgen kisim - orta boily, qalyń qara qasty, ádemi jigit boldy. Basy salbyrap, aialdamaǵa qarai asyǵys quldyrai jónelgen.
- Ái, jigit! - dedim daýystap. - Araidyń úii qaisy?
Ol maǵan túnere karap turdy da: - Onyń kimi ediń? - dep qaiyra suraq qoidy.
- Jai, ánsheiin, tanysymyn.
- Anaý... anaý... aýyl shetindegi qystaq, - dedi de shuǵyl burylyp júrip ketti.
Qystaqqa jaqyndaǵanymda, syńsyp jylaǵan daýys estidim. Batylym barmasa da, táýekel dep kirip kelgenimde, basyna qara jamylyp aǵyl-tegil jylap otyrǵan áieldi, ony qoǵamdai qorshaǵan shiettei-shiettei balalardy kórdim. Sheshesine qosylyp pysyldap jylaidy. Júregim tas tóbeme shyqty. Basyn kóterip, jasty janarymen qaraǵan qaiǵyly áielden sasqalaqtap:
- Arai qaida? - dep suradym. Únim shańq etip jaman shyqty.
- Aiyryldym ǵoi, Araiymnan... - ańyraǵan joqtaý onsyz da bor bop ezile bastaǵan júregimdi shabaqtap-shabaqtap tilgiledi-ai... Sai-súiegim syrqyrap, tizerlei jyǵylyp, qyzdyń anasyn bas saldym. Bul meniń alǵashqy, ári aqyrǵy qulaýym shyǵar...
Araidy sol borandy túnde qasqyr qamap, aýyl men kúre joldyń eki ortasynda... jep ketken eken... Qystaqtyń qyr jaǵynda jerlengen Araidyń molasyna bardym. Appaq, kúmisshe jyltyraǵan appaq qardyń ústinde qap-qara tómpeshikke ainalyp, máńgilik saparǵa, qaitpaityn saparǵa attanǵan Araidyń beikúná balapan rýhy jatty.
Qyz ákesi meni kórmegendei, sol jas qabirge tesilgen qalpy meńireiip tura bergen. Aqsha qarǵa kózden aqqan jas tyrs-tyrs tese tamady. Qoradaǵy qamaýly qoi mańyrady... bul óńirdiń endigi qyzyǵy da, qaiǵysy men qýanyshy da túgel osy... biriniń júnin biri julyp jep turǵan aqtyly qoi syqyldandy.
Men aýyldan aialdamaǵa qaityp bara jatyp, Araidyń qabirine aqyrǵy ret qarap edim, qyz ákesi molaǵa ornatqan tas músindei bolyp áli tur eken.
Kúre joldyń shetindegi aialdamaǵa qaityp kelgenimde, baǵanaǵy jigit pen «Novostroikaǵa» oqýǵa jinalǵan bir top balalardy kórdim. Ishindegi bireýi Araiǵa óte uqsaidy, bálkim, kishkentai sińlisi shyǵar... Olar dirdektep tońyp tur, avtobýs áli jok,..
Jigit aitty: «Araimen birge oqyp, bir partada qatar otyryp edim. - Kómeiine óksik tyǵylyp baryp, sózin áreń jalǵady. - Qaltasynda sirińkesi bolǵan eken, taýsylǵansha jaǵyp, aibar ǵyp otyrypty da, qasqyrlar qamalap qoimaǵan soń, shanadan túsip qalǵan bir baý shópti órtepti. Son-soń... sonsoń qar beti apyr-topyr aiqasqan, eki etigi men shashyn mazaqtaǵandai qarǵa shanshyp ketipti. Ákeńniń aýzyn... myltyǵymdy alyp kelip, Altaida bir qasqyr qalǵansha kyramyn, tuqymyn qaldyrmaimyn bul jerge (jylady). Sol túni qasqyr kóp ulypty...».
Osy kezde «Novostroika» jaqtan sylań etip avtobýs kórindi.
Men redaktorymnyń tapsyrmasyn tuńǵysh ret oryndamadym... Búgingi zamanymyzdyń sáýletti selosy jaily maqala jazylmady...
