Ońtústikten – Soltústikke qonystanýshylar úshin baspana salynady

Elbasy kún ótken saiyn kúsheie túsken jahandyq demografiialyq teńgerimsizdikti ekinshi syn-qaterge jatqyzyp, týýdyń azaiýy jáne adamzattyń qartaiýy kóptegen elde eńbek naryǵyndaǵy problemalarǵa, atap aitqanda, eńbek resýrstarynyń jetispeýshiligine ákeletinin, áleýmettik shielenisterge soqtyratynyn atap kórsetken bolatyn. «Qazaqstan-2050» damý strategiia­synda demografiialyq saiasat eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin jetekshi basymdyqtar qataryna shyǵarylýy jaǵdaidyń kúrdeli ekenin aiǵaqtasa kerek.

Elimizdi ainalyp ótpeitin bul jaǵymsyz úderis teriskei aimaqtar úshin qaýipti ári qalypty qubylysqa ainalyp bara jatqanyn ańǵarý qiyn emes. Alysqa barmaiyq, Qy­­zyljar óńiriniń biylǵy áleý­mettik-ekonomikalyq da­­­­mý qorytyndylaryna kóz jú­girtetin bolsaq, qýantarlyq kórsetkishtermen qatar kóńil qulazytatyn jaittar da az kezdespeidi. Bul kóbine eńbek resýrstarynyń tapshylyǵy men demografiialyq ahýaldyń tómendigine kelip tireledi. Ásirese osy eki máseleniń jyl ótken saiyn túiindi problemaǵa ainalyp bara jatqany tolǵantady. Ony tirshilik qazany qainap, túzý ushqan tútini bir seiilmegen aýyldardyń «bolashaǵy joq» sanatyna qosylýy, eńbekke jaramdy adamdar men kási­bi mamandardyń, bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi, tabiǵi ósim, bala týý kórset­kishteriniń tómendep, kóship kelýshilerden basqa jaqqa ketýshilerdiń sany kóbeiip ketkeni anyq ańǵartady. Osy sebepti Prezident bel­gi­lep ber­gen aýqymdy stra­te­giia­lyq qujattar ishinde ishki kóshi-qon saiasatyn retteýge, basy artyq jumys kúshi bar óńirlerden ózge jer­lerge jumys kúshin ut­qyrlyqpen tartýǵa erekshe basymdyq berilip otyr.

Oń­tústik aimaqtarda respýb­lika halqynyń 40 paiyzǵa jýyǵy tursa da, jalpy óńir­lik ónimdegi úlesi 17 pa­iyzdy ǵana quraitynyn, al soltústik jaqta bul kór­set­kishter sáikesinshe 17 já­ne 13 paiyz ekenin eskersek, jaǵdai osylai jalǵasa berse, 2050 jylǵa taman kún­gei turǵyndary 5 million adamǵa artady, kerisinshe, teriskei halqy bir million adamǵa azaiady, jumyssyzdyq, demografiialyq dúmpý tipti zoraia túsedi degen boljam bar. Geografiialyq, ta­bi­ǵi-klimattyq orna­la­­sýy jaǵynan óte qo­laily Túrkistan oblysyn­da sońǵy bes jylda ha­lyq sany 24 paiyzǵa kó­bei­­gen. Tek Maqtaaral men Saryaǵash aýdandary tur­ǵyndarynyń sanyn qosa eseptegende Qyzyljar hal­qymen deńgeiles. Demek, «Ońtústikten – Soltústikke» jo­ba­synyń ishki eńbek nary­ǵyn retteýdegi, eńbek migrant­taryn yntalandyrýdaǵy eko­nomikalyq yqpaly óte zor degen sóz. Memlekettik qol­­daý sheńberinde atqa­ryl­ǵan keshendi sharalardyń arqasynda elishilik kóshi-qonnyń birtutas júiesi qu­rylyp, tepe-teńdiktiń saq­talýyna yqpal ete­tin qo­nystandyrý jumys­tary­nyń utqyrlyǵy men utymdylyǵy oń sipatqa ie bola bastaǵanyn jergilikti tájiribe kórsetip keledi. 700-ge jýyq otbasy kvota arqyly ekologiialyq jaǵynan taza, tabiǵaty ásem aimaqtan jaily turaq tapty. Óz kásibimen ainalysqysy keletinderge jer telimderi men jeńildikti nesieler usy­nyldy. Jumyspen qam­týdy úilestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar basqar­masynyń bólim jetekshisi Alma Mahmetovanyń aitýynsha, kóshi-qon saiasaty tujyrymdamasynda qo­nys­tandyrý problemalaryn sheshý úshin bos jumys oryndary men eńbekpen qamtýdyń tiimdi tetikteri, jumys be­rýshilerdiń suranysy negi­zinde kepildikti yntalandyrý sharalary keshendi túrde qarastyrylǵan.

«Ná­tijeli jumyspen qamtý­dyń jáne jappai kásip­kerlikti damytýdyń 2017-2022 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy» aiasynda árbir otbasy múshesine 35 AEK mólsherinde ótemaqy jáne otbasy quramyna bailanys­ty bir jyl boiy turǵyn úi jaldaý shyǵyndary óteledi. Budan basqa turǵyndardyń kelisimine sáikes úi jaldaýǵa qarastyrylǵan qarajat ese­binen baspana satyp alý úshin birjolǵy tólem tolyq aýdarylady. Jańa erejege sáikes bes azamatty kó­shirip ákelip, úsh jyl boiy jumyspen qamtamasyz etken kásipker árqaisysy úshin bir million teńge shamasynda sýbsidiia alady. Bul bas­tamany 18 jumys berýshi qostap otyr. Óz sharýasyn keńeitemin degenderge 100 ailyq eseptik kórsetkish kóleminde qaitarymsyz grant beriledi. Sondai-aq aýdandarda jer telimderi bólinip, eginshilikpen, mal sharýashylyǵymen, ara ósi­rýmen, baǵbandyqpen, jeke kásipkerlikpen ainalysýǵa múmkindikter týady. Biyl 1500 adamdy qabyldaý úshin mektep, balabaqsha jumys isteitin, 1058 bos jumys orny bar 226 aýyl tańdap aly­nyp, kóship kelýshiler ornalastyryldy.

Jýyrda óńir basshysy Qumar Aqsaqalov Túrkistan oblysynda bolyp, Shymkent qalasynyń ákimi Ǵabidolla Ábdi­rahymovtyń, oblys, qala máslihattary depýtat­tarynyń, jumyspen qam­týdy úilestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar bas­qarmasy basshylarynyń, kásipkerlerdiń, jastardyń, ýaqytsha jumyssyz turǵyn­dardyń qatysýymen ishki kóshi-qon úderisine qatys­ty saliqaly áńgime qozǵal­dy. Jinalǵandardy óz yq­tiiarymen kóship keletin otba­sylarǵa jasalatyn áleý­met­tik máseleler kóbirek qyzyq­tyrdy.

– «Ońtústikten – Sol­tús­tikke» baǵdarlamasy oblysta qarqyndy júrgizilip keledi. Elimizdiń ár qiyrynan qonystanǵan 2700-dei adam­nyń jartysyna jýyǵy osy aimaqtan. Jergilikti bilik tarapynan da aitarlyqtai qoldaý kórsetiledi. Biz jer telimderin alýǵa, shaǵyn jáne orta biznespen shuǵyldanýǵa, bos jumys oryndaryna ornalasýǵa kómektesemiz. Qa­shan úirenisip ketkenshe qadaǵalap otyramyz. Qyzyljar – topyraǵy qu­narly, shóbi shúigin, aýasy taza, sýy móldir óńir. Orman-toǵaily jerler, kólder kóp. Qazaqstan astyǵynyń úshten birine jýyǵy óndiriledi. Eńbeksúigish kúngeilikter jańa qonysqa tez beiimdelip keterine senimdimiz. Ara­la­rynda memlekettik, biýd­jettik qyzmette jaqsy qy­ry­nan tanylǵandary da, óz kásibin dóńgeletip áket­kenderi de az emes. Sizderde demografiialyq ósim qarqy­ny joǵary. Halqy az sol­tústik turǵyndarynyń sanyn arttyrýdaǵy qaryshty qadamdaryńyzdy quptaimyz, degen Qumar Irgebaiuly «Ser­pin» baǵdarlamasy sheńbe­rinde tegin oqyp jatqan jastar shańyraq quryp, aýyldyq jerlerde kemi úsh jyl eńbek etse, baspana tartý etiletinin, oqý oqimyn, ósemin, qatarynyń aldy bolamyn degen yntaly, qabiletti jandarǵa eshqandai aýa raiy bóget bola almaitynyn, Elbasynyń jastar jónindegi saiasaty básekelestik qarymyn arttyrýdyń pármendi kúshi bolyp tabylatynyn jetkizdi. Ǵ. Ábdirahymov soltústiktegi bos oryndarǵa kúngei óńirdiń halqyn jumysqa tartý bo­iynsha arnaiy shtab qurý usynysyn qoldap, basqa ózekti máseleler boiynsha da aqyl­dasyp, pikirlesip otyratyndaryn, aldaǵy ýaqytta teriskeidegi otbasylardyń hal-jaǵdaiymen tanysýǵa baratynyn aitty.

Statistikalyq máli­met­terge súiensek, sońǵy úsh jyldyń ishinde jeldiń ótinde, eldiń shetinde ornalasqan óńirden 70 myńnan astam adam basqa jaqtarǵa qonys aýdarǵan. Mektep túlekteriniń 18-20 paiyzy bilim qýyp, shetel asyp jatady. Otanyna ora­la ma, joq pa belgisiz. Jala­qynyń azdyǵynan syrttan jumys izdep, sabylyp júrgender de az emes. Bul jaǵymsyz faktorlar ishki kóshi-qon úderisin retteýge, demo­grafiialyq tepe-teńdikti qamtamasyz etýge keri áser etpei qoimaidy. Sondyqtan eńbek resýrstarynyń jetis­­peýshiligin elishilik jumys kúshi esebinen tolyqtyrýdyń joldaryn aldyn ala aiqyn­daý, artyq-kemin eksheý eko­nomikalyq turǵydan da, áleý­mettik, eńbek bólinisi ja­ǵynan da birden-bir oń­taily sheshim bolary anyq. Osy oraida teriskeiden óz yqtiiarymen kóship kelgen­derdi keleshegi kúńgirt aýyl­dardy saqtap qalýdyń «qu­raly» retinde paidalanyp kelgen aýdan ákimderiniń eshnársemen aqtaýǵa bolmai­tyn is-áreketterine Q.Aqsa­qalovtyń úzildi-kesildi ty­iym salǵanyn aita ketken jón. Tek iri eldi mekenderge ǵana jai­ǵastyrýǵa, servistik qyzmet kórsetý baǵytyndaǵy jańa kásip túrlerin igerýge, jumys berýshiler men biznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrýǵa, atqarýshy organdar jumysyn jandandyrýǵa, laiyqty jalaqy tóleýge qosymsha sharalar uiymdastyrýǵa naqty pármen berilýi eńbek aǵyndaryn retteýdi barynsha tiisti deńgeide júr­gizýge yqpal eteri sózsiz. Óit­keni sharýasy onsyz da shatqaiaqtap turǵan usaq sharýa qojalyqtary maýsymdyq jumystardyń ózin ázer usyna alatyn edi. Bul eńbekaqy tek kúzgi jiyn-terimnen soń ǵana qolǵa tiedi degen sóz. Osy sebepti qonys aýdarýshylardy ornalastyrý kartasy túzilip, infraqurylymdary talapqa sai 302 eldi meken kirgizildi.

Ońtústik turǵyndaryn soltústikke kóshirý ideiasyn jan-tánimen qoldap júrgen Túrkistan oblystyq más­lihatynyń depýtaty J­ańabai Aǵabekovtiń naqty isteri kópke úlgi bolarlyq ekenin basa aitqymyz keledi. Uiymdastyrý sharalarynyń únemi basy-qasynan tabylyp, kómek qolyn sozýdan bas tartpaityn azamattyń ultjandy tulǵasy súisindiredi. Aqjar, Ýálihanov aýdandaryna arnaiy baryp, tolyq jaǵdai jasalyp, kómek kórsetiletinin bilgennen keiin otyz shaqty otbasy kóshin ózi bastap kelgen. Jol shyǵyndaryn óteýge, baspana satyp alýǵa qarjylai járdemdesken. Halyq amanatyna kir keltirmeýdi maqsat etken ol soltústikke jumys izdep barǵandar kez kelgen básekelestikke, tipti aýa ra­iyna da tótep berýge daiyn ekenine bek senimdi. Jańabai siiaqty jomart júrekti jandar Qyzyljar óńirinde de barshylyq. Aýyldastaryna qoljetimdi úiler turǵyzyp, taza aýyzsý qubyryn tartyp bergen «Mámbetov jáne K» komandittik seriktestiginiń direktory Erkebulan Mámbe­tovtiń sharapatyn Túrkistan oblysynan kóship kelgen Ǵani Júsipbekovtiń otba­sy umytpaidy. Ózin de, ke­linshegin de turaqty jumysqa, balalaryn balabaqshaǵa ornalastyrǵan. Baspana satyp ápergen. Jeńildikti nesie rásimdeýge, mal alýǵa jár­demdesken. «Aqseleý» JShS-niń basshysy Serik Malaev arnaiy delegatsiia quramynda eńbek kúshi mol shoǵyrlanǵan birneshe aýdanda bolypty. 900 otbasy kóship kelýge tilek bildirgenin estigen soń osynaý mańyzdy sharaǵa qatysýdy paryz sanap, tórt jumysshyny iles­tirip ákelipti. Turǵyn úimen, jumyspen qamtamasyz etipti. Birjan Shaimerdenov, As­qar Mádiev sekildi isker kásip­kerlerdiń de esim­deri qurmet­pen atalady. Teriskeige kel­ge­ni­ne ókin­­­­­beitinderdiń bi­ri – Seikimbaev pen Nú­sipovtiń shańyraǵy. Bul eki otbasyny kezdeisoq kez­destirgen «Jánibekov» sharýa qojalyǵynyń je­tekshisi Qairat Jánibekov 11 balasymen qosa M. Jumabaev aýdanyna qarasty Sýlyshoq aýylyna úgittep alyp kelgen. Bar jaǵdaiyn jasaǵan. Sóitip toǵyzjyldyq mek­tepti jabylýdan saqtap qalǵan. Kelesi jyly bes otbasyny kóshirip almaq niette.

– Saryaǵash aýdanynda turǵyndardyń sany 300 myńnan asady, óte tyǵyz ornalasqan. Jylyna 10 myń­nan astam sábi dúniege keledi. Men osy aýdannyń týmasymyn. Mal bordaqylaý, jylyjaida kókónis ósirý kásipterin jaqsy meńgergenbiz. Bul jaqqa tez beiimdeldik. Ja­iy­lym da, shabyndyq ta jeterlik kórinedi. Otba­synda jeti janbyz. Ózim túrli aýylsharýashylyq baǵdarlamalaryna qatysyp, iri qara malyn, kókónis ósi­re­min. Zaiybym ustaz. Ulym qyzmette, qyzym stý­dent. Qalǵandary mektepte oqidy. M.Jumabaev atyn­daǵy aýdanǵa qarasty Hle­borob aýyly qushaǵy keń qutty mekenimizge ainaldy, – deidi Balabek Oralov. Ol sútti baǵyttaǵy aýyl sharýashylyǵy kooperativin qurýǵa bastamashy bolǵan. Azamat Ospanov, Kádirbek Sydyqov sekildi jerlesteri de kelgenderin buldap, min­detsingen emes. Qol qýsy­ryp qarap otyrǵan biri joq. «Erin­begenniń eńbegi janady» degen osy. Jan jadyratatyn mundai mysaldar kóp.

Memleket basshysynyń Qaýip­sizdik keńesinde tap­syr­ǵan hattamalyq tapsyrmasyn oryndaý úshin eli­mizdiń azamattaryn qonys­tandyrý jáne olardy qoldaý tetikterin damytýdyń óńir­lik keshendi jospary ázirlenip, aldaǵy úsh jylda 3000 otbasyny kóshirý josparlanyp otyr. Bul bo­iynsha 2019 jyly – 600, 2020 jyly – 1000, 2021 jyly 1400 baspana turǵyzylady. Taǵy bir jaǵymdy jańalyq, ákimdik, jumys berýshi men qyzmetker arasynda 20 jylǵa úshjaqty kelisimshartqa qol qoiý kóz­del­gen. Qonys aýda­rý­shy­ǵa bes jyl ótken­nen keiin turǵyn úidi jeke­she­lendirip alý quqyǵy beri­ledi. Osy ýaqyt ishinde jalǵa alý tólemin jasaý usynylady. Bul shamamen 10 myń teńgeni quraidy. Kelesi 15 jylda tólem shamamen 20 myń teńge bolady jáne ol negizgi qaryzdy óteý qunyna kiredi. Tutastai alǵanda, táýel­sizdik jyldary ishki kóshi-qon siiaqty memlekettik mańyzy zor máseleniń oń sheshim tabýy­­­na irgeli qadamdar jasalyp, kósh­tiń kólikti bolýynyń ut­qyr joldarynyń jan-jaq­ty oilastyrylýy óz náti­jesin berip keledi degen qorytyndy jasaýǵa bolatyn tárizdi.

Ómir ESQALI