Áli esimde. 1992 jyl edi. Ol zamanda qazirgidei qaptaǵan BAQ pen órmekshiniń toryndai sansyz kóp áleýmettik jeliler joq. Táýelsizdikpen kóterilgen el eńsesiniń jan jadyratar salqyn samaly Alataýdyń baýyrynan úzdiksiz esetin de turatyn. Qazaqtyń baǵyna bitken eki televiziiasy men eki radiosy da sonda edi. Barlyq gazet-jýrnaldar, ataǵy dúrkirep turǵan baspalardan tasqyndap shyǵyp jatqan tom-tom kitaptar elimizdiń túkpir-túkpirine osy Almatydan jóneltilip jatatyn. Sol kezdegi el ishindegi aǵaiynnyń bári Almatydan «jyl kelgendei jańalyq» kútip eleńdep otyratyn siiaqty bolyp kórinetin.
…Sodan, sol jyldyń jaz aiynyń tamyljyǵan bir kúninde Respýblika saraiynda elimizge belgili 25 aqyn-jazýshynyń elý jyldyǵy atalyp ótipti, degen habar eldi eleń etkizdi. «Apyr-ai», destik. Shynynda da, bul keremet jańalyq edi. Qazaqtyń 25 jazýshysy erdiń jasy – elýge kelip jatyr! Qalai ótti eken? Búgingishe aitsaq, qandai formatta ótti? Sóitip júrgende, qazirgi «Qazaqstan» ulttyq arnasynan álgi mereitoidy jarq etkizip kórsetpesi bar ma? Mine, ǵajap, sahna tórine qazaqtyń sol kezdegi esimi elimizge keńinen máshhúr Aqseleý Seidimbekov, Dúkenbai Dosjanov, Muhtar Shahanov, Tólen Ábdikov, Dýlat Isabekov, Kádirbek Segizbaev sekildi kileń marǵasqalary jaiǵasqan. Marqum Jánibek Kármenov jainatyp júrgizip otyr. Máiekti sóz ben mazmundy oi, ásem án men tátti kúi – bári sonda. Kózimiz tunyp ketti. Aqyn-jazýshylardy ardaqtaǵan sol bir kesh kópke deiin el ishinde áńgime boldy, sol kezdegi biz siiaqty jastardyń esinde máńgi qaldy.
Asyra aitqanymyz emes, qaita qurý zamany men táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary mundai rýhani keshter jer-jerde jii ótip turýshy edi. Adam qulaqtan semiredi. Qalyń el teledidarǵa telmirip, sol keshterdi jabyla tamashalap otyrýshy edi. Mundai ulttyq rýhqa meimildegen, halyqtyq sipaty kúshti keshterden keiin eldiń eńsesi kádimgidei tiktelip, kóterilip qalýshy edi. Jan azyǵy – esti ónerge shóli qanǵan úlkender jaǵy shúkirana aityp jatsa, sanalary sáýlelengen jastardyń keýdesin ulttyq maqtanysh sezimi kerneitin, izgilikke, biiktikke talpynatyn.
Endi, mine, osynyń barlyǵy kórgen tústei. Sol bir shuǵylaly shaqtar eske túskende, esti án tyńdaǵyń kelip, teledidar qosasyń. Qudaiǵa shúkir, baiaǵydai ek arna ǵana emes, tórińizde turǵan teledidaryńyzdyń júzge jýyq arnasy bar. Alaida, qaisysyn qossań da – jyn-oinaq. Mikrofondy aýzyna tyǵyp alyp, sahnada jynyn shaqyrǵan baqsydai elirgen fanershik-ánshiler. Kósheli ónerpaz, esti án-kúi emge tabylmaityn jaǵdaiǵa jettik. Munyń sońy ne bolar eken? Baiaǵy dini ańyzdarda aqyrzaman bolarda áldeqaidan jalǵyz kózdi tajal shyǵady deýshi edi, sol tajal osy árqaisymyzdyń tórimizde turǵan teledidar bolyp júrmesin…
Já, birdi aityp, birge ketpeiik. Áńgime 1992 jyly 50 jyldyǵy dúrkirep ótken 25 jazýshynyń mereitoiynan bastaldy ǵoi. Sol dúrkiregen mereili keshter qazir qaida ketti? Nege biz kemeńger sóz ieleri men esti ónerpazdardy ardaqtamaityn boldyq? Nege olarǵa teledidar men óner sarailarynyń esigin tars-turs japtyq. Óner saraiy demekshi, bertinge deiin qazaq óneri men rýhaniiatyna qyzmet etip kelgen Respýblika saraiynyń tórine qalamger qaýym men halyq súigen ónerpazdar nege shyǵa almaidy? Kezinde sol sarai halyqtyki edi ǵoi. Byltyrdan beri de attary arǵysy álemge, berisi alashqa tanymal el aǵalary seksen jastyń seńgirine shyqty. Biraq osynaý el ardaqtylarynyń mereitoiy eshqaida óz deńgeiinde atalyp ótpedi. Kezinde Rasýl Ǵamzatov seksenge kelgende, Resei, Daǵystan bolyp jumylyp, ataqty avar aqynynyń mereitoiyn memlekettik deńgeide atap ótkeni jadymyzda.
Osyndaida eriksiz esińe túsedi eken…
Bizde buǵan kerisinshe, beinelep aitqanda, «besikten beli jańa shyqqan», al naqty aitar bolsaq, jasyńqy daýystary áli bekimegen «bota tirsek bozbalalar» elimizdiń kontserttik sarailary men telearnalarynan kúni-túni, úzdiksiz «shyrqaityn» jylańqy daýystarymen qulaqty tundyratyn kún týdy. Bul neden?..
Erlan TÓLEÝTAI,
ónertanýshy
"Egemen Qazaqstan"
.jpg)