Soltústiktegi kórshi memlekettiń million turǵyny bar qalalarynyń qataryna kiretin Omby shaharynda «Omby qazaqtary» gazeti shyǵady. Odan bólek, qazaq izin izdeseńiz, Shoqan Ýálihanov pen Sáken Seifýllin atyndaǵy kóshemen serýendep, Shoqan men sýretshi Amangeldi Shákenovtiń eskertkishine baryp qaitýyńyzǵa bolady, – dep jazady QazAqparat.
Reseidiń Omby oblysynda 100 myń qazaq bar. Onyń teń jartysy qalanyń ózinde turady. Bizben áńgimelesken «Omby qazaqtary» qoǵamdyq uiymynyń basqarma tóraǵasy, Omby aimaqtyq qazaq ulttyq mádeni avtonomiiasy prezidentiniń orynbasary Qýanysh Eleýtaev «basty máselemiz – óz tilimizdi umytyp bara jatqanymyzda» deidi. Onyń aitýynsha, qazaq tili muǵalimderiniń azaiyp bara jatqany da qandastar alańdaǵan til ahýalyn turalatyp tur. Ombylyq sýretshi Amangeldi Shákenovtiń eskertkishi
«Ombyda qazaqtyń salt-dástúri saqtalyp qalǵan. Ulttyq mereke-meiramdardyń birde-birin ataýsyz qaldyrmaimyz. Biz jaqta Naýryz meiramyn jalpyaimaqtyq deńgeide atap ótý dástúrge ainalǵan. Jyl saiyn Omby óńirindegi aýyl-aimaqtar Ulystyń uly kúnin kezek-kezek jarysa toilap, ár aýyl ataýly kúnge erekshe mazmun, sony sipat bergisi keledi. Qalalyq deńgeidegi Naýryz merekesine jyl saiyn 10-12 myń adamǵa deiin jinalady. Jalpy, aimaqta 100 myńǵa tarta qazaq bar. Omby oblysynda qazir 40 qazaq aýyly qaldy. Azaiyp qalǵan túrimiz. HH ǵasyrdyń basynda bizdiń aimaqta 600-ge tarta qazaq aýyly bolǵan», - deidi Qýanysh Eleýtaev.
«Omby qazaqtarynyń» tizginin ustaǵan qandasymyz Resei qazaqtarynyń óz tilin umytyp bara jatqanyna alańdaidy. Aitýynsha, til máselesi Resei qazaqtarynyń aldyńǵy býynynan qalǵan. Biraq, jastar óz tilin umytpasa eken deidi.
«Ókinishtisi, Omby aimaǵynda qazir qazaq tili muǵalimderiniń sońǵy býyny qaldy. Ony úzip alsaq, bizdegi qazaq tiliniń jaiy nasharlai bermek, sebebi turmystyq deńgeide qazaq tilindegi orta joq. Bizdiń áke-sheshelerimiz mektepti, joǵary oqý ornyn óz tilinde oqymady. Áitse de, ulttyq salt-dástúr men mádenietti saqtap qaldy. Qazaqtardyń Ombydan jappai kóshýi til máselesin odan ary kúrdelendirip tur. Ombydaǵy 100 myń qazaqtyń jartysy qalada turady. Sózdiń shyny kerek, Omby qazaqtary atanyp júrgen bizdiń ózimiz qazaq tilinde áreń sóileimiz. Uqqanymyzben, durys sóilei almaimyz. Aýdandar men aýyldardan keletin jastardyń deni qazaq tildi. Biraq, olardyń osy bilim-bilikterin basqaǵa bere alarlyq daǵdysy joq», - deidi ol.
2000 jyldarǵa deiin qazaq tili Omby mektepterinde pán retinde oqytylypty. Tipti qalada tehnikýmdarynyń birinde qazaq tili muǵalimderin daiarlaityn mamandar da bolǵan. Keiin eldegi bilim júiesine ózgerister enip, qazaq tilin ustap turǵan tetikter joiylǵan kórinedi. Áitse de aimaqta 7 birdei etnomádeni ortalyq saqtalyp qalyp, ondaǵy janashyrlar balalarǵa óz tilin oqytýǵa tyrysyp baǵypty. Alaida tildi oqytýdaǵy fakýltativti sipat óz tiimdiligin dáleldei almapty. Sol sebepti, tilge qatysty ótkir máseleniń sheshimin tabý jolynda «Omby qazaqtary» qazaq tili muǵalimderi qaýymdastyǵyn qurmaq niette eken. Mundaǵy maqsat – mektepterge qazaq tili pánin qaitarý bolyp otyr.
«2018 jyldyń tamyzynda «RF bilim týraly» zańyna ózgerister engizilip, qazaqtarǵa balalaryn mektepte qazaq tilinde oqytý quqyǵy berildi. Biraq, zań bar desek te, ony iske asyratyn tetikteri – federaldy bilim standarty da, biryńǵai oqýlyq ta joq. Mine, sol sebepti, qajetti bazany qalyptastyrý kerek. Eń birinshi kezekte, Ombyda qalǵan qazaq tiliniń muǵalimderiniń bárin jinap aldyq. Olar qazir mektepke qajetti baǵdarlamany jasap jatyr. Oqýlyq boiynsha Altaidaǵy dostarymyz kómektesti. Altai Respýblikasynyń Qosaǵash aýdanynda qazaq tilinde sabaq beretin mektep bolǵan. Onda muǵalimderdiń de daiyndyǵy jaqsy. Olar kezinde qazaq tiliniń oqýlyqtaryn daiarlap, RF bilim ministrliginiń synaǵynan ótken. Buiyrsa, bizdiń qaýymdastyqtyń muǵalimderi ázirlegen baǵdarlama boiynsha Altai qazaqtarynyń oqýlyqtarymen sabaqty bastap ta ketemiz», - deidi ol.
Omby qazaqtarynyń igi isine Altai, Orynbor, Túmen qazaqtary da ún qosypty. Atalǵan aimaqtardyń bárinde de tilge kelgende másele ortaq.
«Ombydaǵy halyqtan, muǵalimderden belsendilikti kútemiz. Búgin ǵana Altaidaǵy qandastar oqýlyqtardyń daiyn ekenin habarlady. Maqsat – 1-5 synyptarǵa qazaq tili pánin engizip alý. Nasihat jumystary qazir qyzý júrip jatyr. Muǵalimder atynan ministrlikke tiisti hat daiyndalady. Alda aýqymdy jumys kútip tur. Ony eńsere alamyz degen oidamyz. Qazaqstannyń qoldaýynan da úmitimiz zor», - deidi ol.
Til men mádenietti saqtap qalý máselesin tereń talqylaý úshin «Omby qazaqtary» qoǵamdyq uiymy jaqynda «Qazaq jastary» forýmyn ótkizgeli otyr. Uiym biyl RF prezidenttik grantyn utyp alyp, federaldy aimaqaralyq «Qazaq jastary» forýmyn ótkizý bastamasy boiynsha qoldaý tapqan. 6-9 jeltoqsan aralyǵynda ótetin forýmǵa qazirdiń ózinde Qazaqstan men Reseidiń 22 aimaǵynan qazaq jastarynyń keletini belgili bolyp otyr.
«Salasynda eń tabysty degen 100 qazaq jas óreniniń basyn qosý josparda bar. Ombyda qazaq jastarymen úsh kún boiy qazaq tilin, mádenietin, tarihty oqytý, tarihi arhivterdi zertteý máselelerin keń-molynan talqylaimyz. Eldegi túrli sarapshylardan bólek, Qazaqstannan tarih ǵylymdarynyń doktorlaryn, rektorlardy shaqyrdyq. Naqty joba jasap bere alatyn mamandarǵa da úmit artylýda. «MÝZ-TV» arnasynyń basshysy Arman Dáýletiiarov ta forým qonaǵy bolýǵa qýana-qýana kelisip, talapty qazaq jastaryn qoldaitynyn jetkizdi. Armandy shaqyrý arqyly Orynbordaǵy qarapaiym aýyl qazaǵynyń biikke qalai jetkenin aitqyzyp, jastarǵa jiger bergimiz keledi», - deidi «Omby qazaqtary» qoǵamdyq uiymynyń tóraǵasy.
Forým jumysynyń mańyzdy bóliginiń biri – qazaq tili muǵalimderiniń sessiiasy bolmaq. Qoǵamdyq uiym ókilderi bastaǵan isin alǵa jyljytý úshin sessiia jumysyna Omby oblystyq bilim basqarmasynyń jaýapty adamdaryn shaqyryp otyr. Resei qazaqtary óz isiniń tabysyn, jetistigin Qazaqstannyń damýymen tikelei bailanystyrady eken. Qýanysh Eleýtaev Qazaqstanmen shektesip jatqan oblystardyń qazaqtary atamekeniniń qalai órkendep kele jatqanyna tamsana qaraitynyn aitady.
«Qazaqstannyń ár sportshysynyń jeńisin kórsek – eńsemiz kóterilip qalady. Qazaqstannyń damýymen media keńistiktiń qanat jaiyp kele jatqanyn atap ótý kerek. Mundaǵy qandastaryńyz BAQ ókilderi men blogerlerdi, qazaqsha kontentti baqylap otyr. Ombyda qazaqtardyń óz tilin meńgerýge degen talaby, qyzyǵýshylyǵy mol. Osydan 4-5 jyl buryn áleýmettik jelide otyrǵanda birde-bir jerlesimiz qazaq tilinde jaza bermeitin. Qazir qazaqsha jazatyndar kóbeie bastady. Pikirlerdiń ózin baǵyp kórińiz. Qazaqstan, Mońǵoliia, Irandaǵy qandastarymyzben latyn qarpinde pikir almasamyz», - deidi ol.
Al Reseide kúnderdiń kúninde qazaq mektebin ashý múmkin be? Qaitara qoiylǵan bul suraǵymyzǵa qandasymyz bylai jaýap berdi.
«RF bilim týraly» zańy qazaq mektebin ashý bastamasyna qarsy emes. Biraq, bizde mehanizm joq. Oqý jospary men oqýlyq bolmaǵannan keiin baryp, osyndai máseleler shyǵa beredi. Oqýlyqty mektepke engizý úshin ol ministrliktiń maquldaýynan ótý kerek. Al tiisti mamandar men ǵalymdardy tartyp, qarjylandyryp, Reseidegi mektepterge qazaq tilindegi oqýlyqtardy ázirleý – óte kúrdeli jumys, biýdjettik protses. Sózdiń shyny kerek, patriotizmdi tý etip, uzaqqa bara almaisyń. Muǵalimderge de ailyǵyn berý kerek. Qoldaý bolýy tiis», - dep túidi Qýanysh Eleýtaev.
