Búgin, 18 mamyrda aqyn ári qoǵam qairatkeri Oljas Súleimenov 85 jasqa toldy. Ol týǵan kúni qarsańynda Azattyqqa bergen suhbatynda shyǵarmashylyq erkindik, bilik aýysýy, iadrolyq synaq jaily oi bólisip, qazaqstandyqtarǵa tabiǵi bailyqtan túsken tabystan nege úles berilmeitini týraly pikirin aitty.
"ARTYQ SÓILEMEÝGE MÁJBÚR BOLDYQ"
Azattyq: 1963 jyly sizdiń "Japan dala jabaiy" degen óleńińiz jaryq kórdi. Bul óleń qazirdiń ózinde óte batyl jazylǵan shyǵarma sanalady. Onda jer aýdarý, qýǵyn-cúrgin, iadrolyq synaq taqyryby qozǵalǵan. 58 jyl buryn mundai óleńdi baspaǵa qalai jibergen?
Oljas Súleimenov: Bul 1937 jyl týraly aityla bastaǵan kez edi. Ol kezde meni biraz qorǵashtady, óitkeni bilikte Dimash Ahmetuly Qonaev otyrdy, onymen jaqsy aralasatynbyz. Ol eshkimge maǵan shabýyldaýǵa múmkindik bergen joq. Maǵan qarsy birnárse uiymdastyryla qalsa, resmi tulǵalar Qonaevqa habar beretin, al ol kisi máseleni ózi sheshetin.
1961 jyldan bastap atym shyǵa bastady (Oljas Súleimenov "Adamǵa tabyn, Jer, endi…" óleńinen keiin kúlli Sovet odaǵyna tanyldy – red.), Amerikada, Frantsiiada, Máskeýde óner kórsettim. Qonaev meni respýblikaǵa qajet adam dep baǵalady, onyń halyqqa kerek adamdardy saqtap qalatyn ádisi bolatyn. Mysaly, Qonaev sol kezde Qazaqstannyń atyn shyǵaryp júrgen Ermek Serkebaev, Bibigúl Tólegenova, Sháken Aimanovqa jaqsy qoldaý kórsetti. Mine, basshy osyndai bolýy kerek. Bul keńes qazirgi jáne bolashaq basshylarǵa paidaly bolady. Qonaevtyń qoldaýynyń arqasynda erkin jazýshy boldym, eshqandai tsenzýra kórmedim, jazǵandarym túzeý-kúzeýge túsip kórgen joq.
Azattyq: Bul sol zaman úshin erekshe jaǵdai deýge bolady.
Oljas Súleimenov: Mundai erkindik kóbine jazǵany ústel tartpasynda qalatyn adamdarda ǵana boldy. Al men jazǵandarymdy birden baspaǵa berip otyrdym.
Oljas Súleimenov. Almaty, 23 cáýir 2021 jyl.
Azattyq: "Jabaiy dala" óleńiniń sońynda iadrolyq synaqty toqtatý týraly usynys bar. Qyrǵi-qabaq soǵys órship turǵan kezde osyndai óleń jazǵanyńyz úshin synǵa ushyraǵan joqsyz ba?
Oljas Súleimenov: "Synaqtarǵa tyiym salý jasasyn!". Bul óleńimde iadrolyq synaq týraly aitylǵanymen, keń maǵynasynda alsaq, onda qazaq dalasyndaǵy halyqtardyń basyna túsken taýsylmaityn synaq, GÝLAG júiesi týraly jazylǵan. 1963 jyly iadrolyq qarýdy jer astynda synai bastady. Bul sheshimge reaktsiia retinde osy óleńdi jazdym. 1989 jylǵa deiin jer astynda júrgiziletin iadrolyq synaqtardyń ziiany joq dep oilap keldim. Keiin olai emesin bildim.
Azattyq: Bul týraly qalai bildińiz?
Oljas Súleimenov: Maǵan Semei mańyndaǵy Shaǵan aerodromynda isteitin ushqysh habarlasty. Ol óte kúshti jerasty synaǵy jasalǵanyn, radiatsiia jer betine shyǵyp, Shaǵannyń ústine bult bolyp kóterilgenin aitty. Al Shaǵanda olardyń áielderi men balalary bar. Ol kezde SSSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty edim. Gorbachevtiń ashyqtyq saiasaty áskeri bólimderge de jetken kez edi, sondyqtan ushqyshtar maǵan áskeri qupiia sanalatyn aqparatty erkin jetkizdi.
Men jergilikti Joǵarǵy keńeske Qazaqstannan sailanǵan depýtattar Saiyn Muratbekov, Dmitrii Snegin, Qadyr Myrzaliev siiaqty jazýshylardy jinadym. SSSR Joǵarǵy keńesi prezidiýmyna hat jazyp, olarǵa qol qoiýdy usyndym. Osylaisha tórt depýtat hat jiberdik, ol Gorbachevtiń qolyna tidi. Biraq Gorbachev iadrolyq synaqtardy toqtatqan joq, tek olardyń qýatyn azaitýmen ǵana shekteldi. Maǵan telearnadan sóileýdiń sáti túsip, iadrolyq synaqtar jaily pikirimdi aittym, oqyrmandarymdy 1989 jylǵy 28 aqpanda Almatydaǵy Jazýshylar odaǵy úiine kelýge shaqyrdym. Sol kúni respýblikadaǵy kitapsúier qaýymnyń jiyny ótedi dep josparlanǵan bolatyn. Biraq men iadrolyq synaqtyń zardaby týraly málimdeme jasaǵannan keiin Jazýshylar odaǵyna kitapsúier qaýym emes, iadrolyq synaqqa qarsy azamattar jinaldy. Semeiden iadrolyq synaqtan zardap shekken adamdar ushyp keldi. "Nevada-Semei" qozǵalysy osy kúni paida boldy. Bizdiń halyq osyndai datalardy umytpasa deimin.
Oljas Súleimenov "Nevada-Semei" qozǵalysy múshelerimen kezdesip otyr. Almaty, 23 sáýir 2021 jyl.
Azattyq: Halyqtyń kóbi "Nevada-Semei" qozǵalysy áli de baryn bilmeitin siiaqty.
Oljas Súleimenov: Biz artyq sóilemeýge májbúr boldyq. Biraq jinalyp, qozǵalystyń 20, 30-jyldyǵyn atap ótip turamyz.
Azattyq: Nege artyq sóilemeýge májbúr boldyńyzdar?
Oljas Súleimenov: Óitkeni qozǵalystyń qoǵammen, ártúrli eldegi áriptesterimen turaqty qarym-qatynas ornatýǵa múmkindigi bolmady. Biz iadrolyq qarýǵa qarsy ǵalamdyq alians qurdyq, biraq Sovet odaǵy taraǵannan keiin onymen bailanys úzildi. Kezdesý ótkizip, aqparat almasyp, josparymyzdy bólisip, birlesken sharalar uiymdastyrý úshin kóp qarjy kerek boldy. Arasynda demeýshiler járdemdesip turatyn. Biraq turaqty kómek bolmady. Halyq qozǵalysy bolǵandyqtan, memleketten qoldaý suraǵymyz kelgen joq. Memleketten kómek alsaq, bizdi bári biliktiń tapsyrmasyn oryndaityn qozǵalys dep qabyldar edi. Al biz óz betimizshe jumys istegimiz keldi. Biraq óziń biletindei, jeke jumys isteýge kóp qarjy kerek.
Azattyq: Keiingi 30 jylda álem iadrolyq qarýdan qutylýdyń ornyna, kerisinshe, qaitadan burynǵy shaqqa oralǵandai kórinbei me? Bul tusta iadrolyq qarýy bar qos memleket – Úndistan men Pákistan arasyndaǵy kópten beri sheshimin taba almai kele jatqan kikiljińdi mysalǵa keltirýge bolady.
Oljas Súleimenov: Ol kezde álem jai ǵana iadrolyq synaqty toqtatýǵa tyrysty. Bul iadrolyq qarýdyń damýyna áser etkenimen, oǵan tyiym sala almady. 1991 jyly iadrolyq qarýǵa tolyqtai tyiym salynsa dep armandadyq. Mundai málimdemeni birinshi bolyp AQSh pen Sovet odaǵy jasaýy kerek edi. Sondyqtan parlamentaralyq referendým jariialap, ár parlamentten "Bizdiń elge iadrolyq qarý kerek pe?" degen suraqqa jaýap berýdi ótindik. Birinshi bolyp SSSR Joǵarǵy keńesi daýys beretin boldy. Men Joǵarǵy keńeste 150 adamnan turatyn (parlamenttiń úshten bir bóligi) iadrolyq qarýǵa qarsy top qurdym. Bul topta óte belsendi adamdar boldy, olar Joǵarǵy keńestiń barlyq depýtatyn iadrolyq qarýdan bas tartýǵa kóndire alar edi. Sovet odaǵynyń parlamenti osyndai sheshimge kelse, amerikalyqtar da bul bastamany qoldaidy dep úmittendik. Al eki iri iadrolyq derjava qarýynan bas tartsa, qalǵan memleketter qaida barady? Olar da iadrolyq qarý baǵdarlamasyn toqtatady. Eltsinniń Sovet odaǵynyń qulaýyna ákelgen bilik úshin kúresi bolmaǵanda bul maqsatymyz oryndalar edi.
"BILIKTE 30-40 JYL OTYRÝǴA BOLMAIDY"
Azattyq: 90-jyldardyń basynda "Nevada-Semei" qozǵalysynan keiin sol kezde biraz tanymal bolǵan "Qazaqstannyń halyq kongresi" partiiasyn qurdyńyz. Qoldaýshylarynyń qatary artyp kele jatqanyna qaramastan, 1995 jyly "Qazaqstannyń halyq kongresi" partiiasynyń jumysy toqtady, al sizdi Qazaqstannyń Italiiadaǵy elshisi etip taǵaiyndady. Bul qarsylas bolýy yqtimal adamdy ortalyqtan alysqa jiberýdi kózdeitin "saiasi jer aýdarýǵa" uqsaidy.
Oljas Súleimenov: Bul bárine túsinikti boldy. Ol kezde oppozitsiiada edim. Men múshe bolǵan Joǵarǵy keńesti taratyp jiberdi, biz ashtyq jariialap, qarsy shyqtyq. Keiin partiia respýblikaǵa ziiany tietin qarsylyq kezeńine kirip ketetinin túsindim. Halyq jik-jikke bólinedi, al bizdiń jaqtastarymyz kóp, bul qarsylyq pen kúreske, úlken kúreske ákelip soǵýy múmkin edi. Sondyqtan bas tartyp, elshi qyzmetine kiristim. Bul shynymen jer aýdarý boldy, biraq Qudaiǵa shúkir, Magadanǵa emes, Italiiaǵa jiberdi.
Oljas Súleimenov. Almaty, 23 sáýir 2021 jyl.
Basynda Nazarbaevty qoldadym, keiin onyń kei áreketi bizdiń qalaýymyzǵa sáikes kelmeitinin túsingende oppozitsiiaǵa óttik. "Qazaqstannyń halyq kongresi" partiiasy Konstitýtsiiaǵa eń aldymen "Jer men ondaǵy qazba bailyq Qazaqstan halqyna tiesili" degen bap engizýdi usyndy. Joǵarǵy keńes ózderine bilikten túsken tapsyrma boiynsha, "jer men ondaǵy qazba bailyq memleketke tiesili" degen usynysty qoldap, daýys berdi. Men "Memleket biz bes jylǵa sailaityn birneshe adamnan ǵana turady. Halqymyz myńdaǵan jyl boiy jinap, qorǵap kelgen bailyqtyń bárin solardyń qolyna berip qoiasyńdar ma? Olar bes jylda-aq bárin satyp taýysady ǵoi!" dedim. Biraq ol kezde 1989 jylǵy depýtattar bolmady. Olar osy bapty bekitip, Konstitýtsiiaǵa engizdi.
Keiin aitqanym aidai keldi. Biz, geologtar (Oljas Súleimenov injener-geolog mamandyǵy boiynsha bilim alǵan – red.) ashqan munai ken oryndary bóten adamdardyń qolyna ótti. Birinen keiin biri aýysqan ekologiia ministrleri biz ashqan ken oryndary belgilengen geologiia kartalaryn sheteldikterge qymbatqa satyp jiberdi. Sheteldikter úkimetpen bailanysyp, ken oryndaryn jalǵa alyp, bailyǵyn taýysyp bitti.
Qazir Qazaqstannyń ieleginde sanaýly ken orny ǵana qalǵan. Qalǵanynyń bári qytailardyń, aǵylshyndardyń, italiialyqtar men amerikalyqtardyń qolynda. Konstitýtsiiada "Jer men ondaǵy qazba bailyq Qazaqstan halqyna tiesili" dep jazylǵanda, biz basqa bir mańyzdy máseleni shesher edik: Qazaqstannyń ár azamaty qojaiyndar ujymynyń múshesi bolar edi. Qazaqstan azamatynyń otbasynda týǵan ár balaǵa shot ashylyp, oǵan satylǵan ár tonna munai men metaldan paida túsip otyrar edi. Sonda Qazaqstan azamaty bolýdyń qundylyǵy artyp, ár adam óz respýblikasynyń patriotyna ainalar edi.
Aqyn Oljas Súleimenov oqyrmandarǵa koltańba berip otyr. Almaty, 23 sáýir 2021 jyl
Azattyq: Elshi qyzmetinen ketip, Qazaqstanǵa oralǵannan keiin qazba bailyqtar taqyrybyn qaita qozǵaýǵa tyrysyp kórmedińiz be?
Oljas Súleimenov: Mende ol kezde parlamentke úndeý joldaityn múmkindik bolmady. Óitkeni olar ózine qalai aitsa, solai daýys beredi. "Nur Otan" qalai daýys berý keregin aitady. Qazir bir partiiadan basqalarynyń eshqandai mańyzy joq. Kimnen kómek suraisyń? Qazir jai ǵana sondai múmkindik bolǵanyn, áli de baryn aityp otyrmyn. Halyqty oilasaq, bolashaqta mindetti túrde Konstitýtsiiaǵa osyndai bap engizý kerek. Qazir halyq jerdi sheteldikterge nemese ony óz menshigi siiaqty saýdalaýǵa daiyn bailarǵa satýdy doǵarýdy talap etip jatyr.
Azattyq: Bul úshin demokratiialyq institýttar jumys istep, birinshi kezekte, bilik aýysýy kerek shyǵar…
Oljas Súleimenov: Bilik aýysýy kerek. Bilikte 30-40 jyl otyrýǵa bolmaidy. Bul týraly bári aityp júr, bári solai oilaidy. Demokratiialyq álemde qalyptasqan standarttar bar. Mysaly, bes jylǵa nemese eki merzim týraly aitsaq, on jylǵa sailaýǵa bolady. Biraq 15 jylǵa bolmaidy. 20 jylǵa múlde bolmaidy. Al 30 jyl? 40 jyl? Bilikke jastar kelse jaqsy bolar edi.
Azattyq: Biraq siz 2010 jyly Nursultan Nazarbaevtyń [prezident qyzmetindegi] ókiletin 2020 jylǵa deiin uzartý bastamasyn qoldadyńyz ǵoi. Nege bulai jasadyńyz?
Oljas Súleimenov: 2010 jyly ne bolǵany esimde joq, biraq mán-maǵynasyz tartys pen qatań bilikti saqtap qalýdyń birin tańdaý kerek boldy. Men ol kezde bilikti saqtap qalýdy qoldap, daýys berdim.
"NAZARBAEVQA ShEKTEN TYS TÁÝELSIZ ADAM KEREK EMES"
Azattyq: Siz 2019 jyly kóktemde Nazarbaevtyń otstavkasynan keiin jariialanǵan prezident sailaýy "básekesiz ótedi" dep, "Sailaý bar, biraq tańdaý joq" degen pikir aittyńyz.
Oljas Súleimenov: Iá. Nazarbaev ornyna ózi kóp jyldan beri tanityn, birge jumys istegen, jaqsy biletin adamyn qaldyrdy. Nazarbaev onyń (Qazaqstannyń qazirgi prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń – red.) óz betinshe áreket etpeitinin bildi. Nazarbaevqa shekten tys táýelsiz adam kerek emes. Prezident memleket basshysyna kómektesýi kerek. Bizde álemde joq qyzyq jaǵdai qalyptasqan. Búkil álem prezidentti nemese premer-ministrdi memleket basshysy dep ataidy. Biraq bir elde prezident te, memleket basshysy da bolatynyn estigen emespin.
Árine, bul jaǵynan Qazaqstan jalǵyz emes. Ómir boiyna prezident bolý úrdisi Tájikstan men Túrkimenstanda da bar. Mundai basqarý formasy týraly basqalar da armandaityn bolýy kerek. Resei de osy úlgini qaitalady, Pýtin ómirlik prezident bolýǵa umtylyp jatyr.
Aqyn Oljas Súleimenov. Almaty, 23 sáýir 2021 jyl.
Azattyq: Kei tarihshy men áleýmettanýshylar arasynda "saiasi turǵydan alǵanda, Resei men Qazaqstan – Altyn ordanyń tikelei murageri" degen pikir qalyptasqan. Bilikti tolyqtai ortalyqtandyrý, prezident tulǵasyn uly han siiaqty synaýǵa bolmaityn qasietti dúnie kórý. Osylai prezidenttiń qolyna sheksiz bilik shoǵyrlanǵan, ol zańnan da biik turady.
Oljas Súleimenov: Atalǵan elderdiń bári Altyn orda imperiiasynyń quramynda bolǵan, bul túsinikti. Bul territoriiada paida bolǵan ár memlekettiń saiasi qurylymy men ideiasynda genetikalyq turǵyda osy imperiialyq bastama bar. Ár respýblika birtindep Altyn Ordanyń, bilik aýyspaityn, ómir boiyna saqtalatyn imperiianyń modeline ainalyp bara jatyr. Imperiia ǵana osyndai múmkindik beredi. Osynyń bárin qazirgi demokratiialyq memleketterden kórýge bolady. Kei memleket Soltústik Koreia siiaqty halyqtyq-demokratiialyq dep atalady.
Azattyq: SSSR taraǵannan keiin Qazaqstannyń Eýraziia odaǵynda qalǵanyn qoldadyńyz. Bul málimdemeńiz kóp talqylaý men talas týǵyzdy. Qazir bul týraly ne oilaisyz? Qazaqstan qandai baǵytty ustanýy kerek?
Oljas Súleimenov: 70 jyl boiy qanshama qaiǵy-qasiretke tózip, qiyndyqpen qurǵan Sovet odaǵy tarap ketkenine ókinemin. Meditsina, bilim, ǵylym, ádebiet, óner – bári damyp kele jatyr edi. Elde bári kitap oqityn, kitaptar júz myńdaǵan tirajben shyǵatyn. Keiingi 30 jylda birneshe kitap shyǵardym, biraq bir rýbl qalamaqy alǵan joqpyn. Kásibi jazýshy degen kim? Ádebiettiń kómegimen kún kóretin adam. Biraq bizde ondai kásibi mamandar joq. Kásibi ádebiet 30 jylda ólip tyndy. Kásibi ǵalymdar taýsyldy. Ǵylym akademiiasy bos tur. Jańa basqarýdyń jetistigi osy ma? Olai oilamaimyn.
Azattyq: Áńgimeńizge raqmet.
