QR Parlamenti Senatynyń depýtaty Nurtóre Júsip Qazaqstandaǵy etnosaralyq qarym-qatynas máseleleri týraly pikir bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
Onyń aitýynsha, etnosaralyq qarym-qatynasty sóz etkende birinshi kezekte memlekettilik, táýelsizdik, otbasy qundylyqtary, adami qundylyqtar, qazaqtyń salt-dástúrine qurmetpen qaraý, qazaqtyń tilin meńgerýge kóńil bólinýi kerek.
«Kóship ketken nemisterdiń ózi qazaqtyń salt-dástúrin áli umytpai otyr. Óitkeni, olar eldik qasietimizge degen qurmetti kórsetip otyr. Ekinshi másele – aqparattyq turǵyda saýattylyq kerek. Aitalyq, bir qylmystyq oqiǵa bolsa, dereý azamattyń aty men ulty kórsetiledi. Sosyn «oqiǵa», «qikiljiń», «qaqtyǵys», «qyrǵyn» degen anyqtamalardy bergende barynsha abai bolǵan durys. Máselen, «Qordai qyrǵyny» dep jazyldy. BAQ ókilderine osyndai tótenshe jaǵdailardy jazyp kórsetý daǵdyrlaryn úiretý kerek», - dedi Nurtóre Júsip elordada etnosaiasattyń ózekti máseleleri týraly dóńgelek ústelde.
Depýtat etnosaralyq máselelerdi sheshýdegi sarapshylar men saiasattanýshylardyń jumysyn synǵa aldy.
«Oqiǵa ótip ketken soń sarapshylar, konfliktologtar, saiasattanýshylar men áleýmettanýshylar dúr ete qalady. Olarǵa buǵan deiin qaida boldyńdar degen suraq qoiǵym keledi. Zertteýler qaida? Qazaqtildi úkimettik emes uiymdar qansha? «Jaý ketken soń, qylyshyńdy tasqa shap» degen sóz bar. Iaǵni máseleniń aldyn alý, tereń zertteý, ýshyqtyrmai sheshýde memlekettik organdar arasyndaǵy úilesimdi is-áreket jetispei turǵandai kórinedi», - dedi ol.
Sonymen birge, N. Júsip «Kórshi institýtyn» tiimdi paidalanýdy usyndy.
«Amerikalyq kinolarda jańadan kóship kelgenderge kórshiler tátti bálishterin alyp, tanysýǵa keledi. Bizdiń erýlik berý dástúrimizge uqsaidy. Bul jai ǵana tanystyq emes, bul – kórshini anyqtaý, barlyq jaǵdaiyn bilý, tipti ulttyq qaýipsizdik máselesi dep qarastyrýǵa da bolady. Eger kórshi óz balasyna qysym jasaityn bolsa, dereý tiisti oryndarǵa habar beriledi. Qazaqstanda qazir ishki migratsiia, ýrbanizatsiia protsesteri kúsheidi. Bizde bireýdiń bireýmen isi bar ma? Kórshi institýtyn nege durys paidalana almai otyrmyz degen suraq týyndaidy», - dedi N. Júsip.
Besinshi másele retinde depýtat Qazaqstandaǵy áleýmettik oqshaýlaný belgilerin aitty.
«Ár ult pen ulys ókili óz betinshe ómir súrip jatqandai. Tájik aýyly, ózbek aýyly degennen basqa ne bilemiz? Ár aýyldyń óz mektebi, óz meshiti, tipti óz molasyna deiin bar. Olar qazaq ortasyna qaidan kirigedi? Kiriktirý men biriktirý mehanizmderi iske qosylmai jatyr. Meniń usynystarym – Prezidenttik basqarý akademiiasynda jáne eldegi jetekshi oqý oryndarynda «Konfliktologiia» fakýlteti ashylsa, artyq bolmas edi. El-jurtpen tikelei jumys isteý, sóilesý, tyńdaý, daýly máselelerdi rettep sheshý úshin konfliktolog mamandar qajet. Ásirese aimaqtardaǵy ishki saiasat basqarmalarynda qazaqtildi konfliktolog mamandar bolýy tiis», - dedi spiker.
Ekinshiden, qazaq mádenieti sheńberinde ómir súrý usynyldy. Qazaqstandy mekendep otyrǵan ult pen ulys ókilderi qazaq mádenietin, memlekettiń mádeni keńistigin qabyl alýy tiis. Aitalyq, biyl ál-Farabidiń 1150 jyldyǵy, ulyq ulystyń 750 jyldyǵy, Abaidyń 175 jyldyǵy degen aitýly mádeni-rýhani sharalar bolady. Mádeni qundylyqtar negizinde birlesý – kez kelgen Qazaqstan azamatyna paidaly bolar edi.
Úshinshiden, ortaq túsinistik ortaq til arqyly qalyptasady. Prezident Qasym-Jomart Toqaev qazaq tilin ultaralyq qarym-qatynas tiline ainaldyrý qajettigin aitty. Osy turǵyda memlekettik qyzmetshilerge memlekettik tildi bilý talabyn qatań mindetteý qajet. Strategiialyq turǵydan alǵanda eldegi balabaqshanyń bárin memlekettik tilde tárbie beretin ortalyqtarǵa ainaldyrý óte mańyzdy.
«Qazaq ózge ult pen ulys ókilderin «Tamyr» dep baýyryna tartqan edi. Osy tamyrlastyq jyl ótken saiyn kúsheie berýge tiis edi. Ókinishke qarai, óte qiyn kezde bir-birimen tamyr bolǵan, týystasqan adamdardyń urpaǵy qazir bir-birinen alshaqtap barady. Tamyr bolý – taǵdyrlas bolý degen sóz. Baýyrlastyqtyń osy býynyna barynsha kóńil bólgen durys», - dep atap ótti N. Júsip.
«Besinshiden, Levshin, Gýmilevterden bastap, qazaqqa qyzmet etken tulǵalar bar. Grigorii Potanin, bizdiń myń ánimizdi hattap ketken Aleksandr Zataevich, Latif Hamidi, Evgenii Brýsilovskii, Boris Erzakovich, keshegi Gerold Belger siiaqty ózge ult ókilderiniń adal eńbekterin nege nasihattamasqa? Osyndai tulǵalar týraly derekti, kerek bolsa kórkem filmder nege túsirmeske? Altynshy – qazaqtaný dáristeri men úrdisterin jalǵastyrý. Osydan 4-5 jyl buryn, QHA bir jiynynda nege basqa ult ókilderi qazaqtyń tusaýkeser, tilashar syndy jaqsy salt-dástúrlerin qabyl almaidy dep suraǵan edim. Qazir qazaqtaný sharalary arqyly tusaýkeser jasaityn ózge ult ókilderi kóbeidi. Jetinshiden, óz ómirin qýatty Qazaqstan Respýblikasymen bailanystyratyn kez kelgen azamattyń memlekettik tildi bilý talabyna qoldaý kórsetý kerek. Iakov Fedorov, Maksim Spotkai, Maksim Rojin syndy qazaq tilinde taza sóileitin azamattar memlekettik múddeni tereń túsingeni qýantady. Biz osylai, baýyrlastyq qaǵidatyn qalyptastyrýymyz kerek. Keshegi Maksim Rojinniń qazaq tilin úiretetin eriktiler qataryn kóbeitý týraly bastamasyn qoldaimyn», - dedi depýtat.
Sonymen birge, N. Júsip etnostardyń din, sport, mádeniet salasynda birigýdiń mańyzdy ekenin atady.
«Segizinshi – din baýyrlastyǵyn kúsheitý. Qazaqstan halqynyń basym bóligi – negizinen musylman. Oraza, Qurban ait merekelerin tiimdi paidalaný tetikterin izdep, Naýryz syndy ulttyq merekelerdi jalpyhalyqtyq etý kerek. Taǵy bir másele – sport. Halyqaralyq sporttyq jarystarda qazaqstan halqy bir judyryqtai birigip otyrady. Sharshy alańǵa Gennadii Golovkin shyqqanda, Aleksandr Vinokýrov, Olga Rypakova, Olga Shishigina, Serik Sápievter shyqqanda, kim olardyń ulty men rýyn surady? Bizge osyndai birlik pen tutastyq kerek. Sosyn óner birligi mańyzdy – Dimash óz ónerimen qazaq ultyn álemge tanytyp jatyr. Dimashqa eliktep qazaq ánin shyrqaǵan qansha sheteldikterdi bilemiz. Osy qundylyqty damytý kerek», - dedi Nurtóre Júsip.
Onyń aitýynsha, barlyq máselege eń aldymen qazaq ulty jaýapty.
«Pikir alýandyǵy, túrli kózqarastyń bolýy – zańdylyq. Túrli máselede aitysýǵa, tartysýǵa, talasýǵa, daýlasýǵa bolady. Biraq jaýlasýǵa bolmaidy. Qazaqtildi keńistik qazir kúsheiip keledi. Barlyq máselege birinshi kezekte qazaq ulty jaýapty. Bul jaýapkershilikti eshkim moinymyzdan alyp tastaǵan joq. Turaqtylyq bolmasa, táýelsizdigimizge qaýip tónedi, irgesi shaiqalady, eldikten aiyrylyp qalýymyz múmkin. Osy oi kez kelgen Qazaqstan azamatynyń qaperinde turýy kerek», - dedi Nurtóre Júsip.
.jpeg)