نۇرتٶرە جٷسٸپ ەتنوستار بٸرلٸگٸ تۋرالى: داۋلاسۋعا بولادى, جاۋلاسۋعا بولمايدى

قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتٶرە جٷسٸپ قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس مەسەلەلەرٸ تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستى سٶز ەتكەندە بٸرٸنشٸ كەزەكتە مەملەكەتتٸلٸك, تەۋەلسٸزدٸك, وتباسى قۇندىلىقتارى, ادامي قۇندىلىقتار, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸنە قۇرمەتپەن قاراۋ, قازاقتىڭ تٸلٸن مەڭگەرۋگە كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ كەرەك.

«كٶشٸپ كەتكەن نەمٸستەردٸڭ ٶزٸ قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن ەلٸ ۇمىتپاي وتىر. ٶيتكەنٸ, ولار ەلدٸك قاسيەتٸمٸزگە دەگەن قۇرمەتتٸ كٶرسەتٸپ وتىر. ەكٸنشٸ مەسەلە – اقپاراتتىق تۇرعىدا ساۋاتتىلىق كەرەك. ايتالىق, بٸر قىلمىستىق وقيعا بولسا, دەرەۋ ازاماتتىڭ اتى مەن ۇلتى كٶرسەتٸلەدٸ. سوسىن «وقيعا», «قيكٸلجٸڭ», «قاقتىعىس», «قىرعىن» دەگەن انىقتامالاردى بەرگەندە بارىنشا اباي بولعان دۇرىس. مەسەلەن, «قورداي قىرعىنى» دەپ جازىلدى. باق ٶكٸلدەرٸنە وسىنداي تٶتەنشە جاعدايلاردى جازىپ كٶرسەتۋ داعدىرلارىن ٷيرەتۋ كەرەك», - دەدٸ نۇرتٶرە جٷسٸپ ەلوردادا ەتنوساياساتتىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ تۋرالى دٶڭگەلەك ٷستەلدە.

دەپۋتات ەتنوسارالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋدەگٸ ساراپشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى.

«وقيعا ٶتٸپ كەتكەن سوڭ ساراپشىلار, كونفليكتولوگتار, ساياساتتانۋشىلار مەن ەلەۋمەتتانۋشىلار دٷر ەتە قالادى. ولارعا بۇعان دەيٸن قايدا بولدىڭدار دەگەن سۇراق قويعىم كەلەدٸ. زەرتتەۋلەر قايدا? قازاقتٸلدٸ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار قانشا? «جاۋ كەتكەن سوڭ, قىلىشىڭدى تاسقا شاپ» دەگەن سٶز بار. ياعني مەسەلەنٸڭ الدىن الۋ, تەرەڭ زەرتتەۋ, ۋشىقتىرماي شەشۋدە مەملەكەتتٸك ورگاندار اراسىنداعى ٷيلەسٸمدٸ ٸس-ەرەكەت جەتٸسپەي تۇرعانداي كٶرٸنەدٸ», - دەدٸ ول.

سونىمەن بٸرگە, ن. جٷسٸپ «كٶرشٸ ينستيتۋتىن» تيٸمدٸ پايدالانۋدى ۇسىندى.

«امەريكالىق كينولاردا جاڭادان كٶشٸپ كەلگەندەرگە كٶرشٸلەر تەتتٸ بەلٸشتەرٸن الىپ, تانىسۋعا كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەرۋلٸك بەرۋ دەستٷرٸمٸزگە ۇقسايدى. بۇل جاي عانا تانىستىق ەمەس, بۇل – كٶرشٸنٸ انىقتاۋ, بارلىق جاعدايىن بٸلۋ, تٸپتٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ دەپ قاراستىرۋعا دا بولادى. ەگەر كٶرشٸ ٶز بالاسىنا قىسىم جاسايتىن بولسا, دەرەۋ تيٸستٸ ورىندارعا حابار بەرٸلەدٸ. قازاقستاندا قازٸر ٸشكٸ ميگراتسييا, ۋربانيزاتسييا پروتسەستەرٸ كٷشەيدٸ. بٸزدە بٸرەۋدٸڭ بٸرەۋمەن ٸسٸ بار ما? كٶرشٸ ينستيتۋتىن نەگە دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى», - دەدٸ ن. جٷسٸپ.

بەسٸنشٸ مەسەلە رەتٸندە دەپۋتات قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋ بەلگٸلەرٸن ايتتى.

«ەر ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلٸ ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانداي. تەجٸك اۋىلى, ٶزبەك اۋىلى دەگەننەن باسقا نە بٸلەمٸز? ەر اۋىلدىڭ ٶز مەكتەبٸ, ٶز مەشٸتٸ, تٸپتٸ ٶز مولاسىنا دەيٸن بار. ولار قازاق ورتاسىنا قايدان كٸرٸگەدٸ? كٸرٸكتٸرۋ مەن بٸرٸكتٸرۋ مەحانيزمدەرٸ ٸسكە قوسىلماي جاتىر. مەنٸڭ ۇسىنىستارىم – پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىندا جەنە ەلدەگٸ جەتەكشٸ وقۋ ورىندارىندا «كونفليكتولوگييا» فاكۋلتەتٸ اشىلسا, ارتىق بولماس ەدٸ. ەل-جۇرتپەن تٸكەلەي جۇمىس ٸستەۋ, سٶيلەسۋ, تىڭداۋ, داۋلى مەسەلەلەردٸ رەتتەپ شەشۋ ٷشٸن كونفليكتولوگ ماماندار قاجەت. ەسٸرەسە ايماقتارداعى ٸشكٸ ساياسات باسقارمالارىندا قازاقتٸلدٸ كونفليكتولوگ ماماندار بولۋى تيٸس», - دەدٸ سپيكەر.

ەكٸنشٸدەن, قازاق مەدەنيەتٸ شەڭبەرٸندە ٶمٸر سٷرۋ ۇسىنىلدى. قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸ قازاق مەدەنيەتٸن, مەملەكەتتٸڭ مەدەني كەڭٸستٸگٸن قابىل الۋى تيٸس. ايتالىق, بيىل ەل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىعى, ۇلىق ۇلىستىڭ 750 جىلدىعى, ابايدىڭ 175 جىلدىعى دەگەن ايتۋلى مەدەني-رۋحاني شارالار بولادى. مەدەني قۇندىلىقتار نەگٸزٸندە بٸرلەسۋ – كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتىنا پايدالى بولار ەدٸ.

ٷشٸنشٸدەن, ورتاق تٷسٸنٸستٸك ورتاق تٸل ارقىلى قالىپتاسادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق تٸلٸن ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تٸلٸنە اينالدىرۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. وسى تۇرعىدا مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تالابىن قاتاڭ مٸندەتتەۋ قاجەت. ستراتەگييالىق تۇرعىدان العاندا ەلدەگٸ بالاباقشانىڭ بەرٸن مەملەكەتتٸك تٸلدە تەربيە بەرەتٸن ورتالىقتارعا اينالدىرۋ ٶتە ماڭىزدى.

«قازاق ٶزگە ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸن «تامىر» دەپ باۋىرىنا تارتقان ەدٸ. وسى تامىرلاستىق جىل ٶتكەن سايىن كٷشەيە بەرۋگە تيٸس ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ٶتە قيىن كەزدە بٸر-بٸرٸمەن تامىر بولعان, تۋىستاسقان ادامداردىڭ ۇرپاعى قازٸر بٸر-بٸرٸنەن الشاقتاپ بارادى. تامىر بولۋ – تاعدىرلاس بولۋ دەگەن سٶز. باۋىرلاستىقتىڭ وسى بۋىنىنا بارىنشا كٶڭٸل بٶلگەن دۇرىس», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ن. جٷسٸپ.

«بەسٸنشٸدەن, لەۆشين, گۋميلەۆتەردەن باستاپ, قازاققا قىزمەت ەتكەن تۇلعالار بار. گريگوريي پوتانين, بٸزدٸڭ مىڭ ەنٸمٸزدٸ حاتتاپ كەتكەن الەكساندر زاتاەۆيچ, لاتيف حاميدي, ەۆگەنيي برۋسيلوۆسكيي, بوريس ەرزاكوۆيچ, كەشەگٸ گەرولد بەلگەر سيياقتى ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ادال ەڭبەكتەرٸن نەگە ناسيحاتتاماسقا? وسىنداي تۇلعالار تۋرالى دەرەكتٸ, كەرەك بولسا كٶركەم فيلمدەر نەگە تٷسٸرمەسكە? التىنشى – قازاقتانۋ دەرٸستەرٸ مەن ٷردٸستەرٸن جالعاستىرۋ. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن, قحا بٸر جيىنىندا نەگە باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ قازاقتىڭ تۇساۋكەسەر, تٸلاشار سىندى جاقسى سالت-دەستٷرلەرٸن قابىل المايدى دەپ سۇراعان ەدٸم. قازٸر قازاقتانۋ شارالارى ارقىلى تۇساۋكەسەر جاسايتىن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ كٶبەيدٸ. جەتٸنشٸدەن, ٶز ٶمٸرٸن قۋاتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن بايلانىستىراتىن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تالابىنا قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەك. ياكوۆ فەدوروۆ, ماكسيم سپوتكاي, ماكسيم روجين سىندى قازاق تٸلٸندە تازا سٶيلەيتٸن ازاماتتار مەملەكەتتٸك مٷددەنٸ تەرەڭ تٷسٸنگەنٸ قۋانتادى. بٸز وسىلاي, باۋىرلاستىق قاعيداتىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. كەشەگٸ ماكسيم روجيننٸڭ قازاق تٸلٸن ٷيرەتەتٸن ەرٸكتٸلەر قاتارىن كٶبەيتۋ تۋرالى باستاماسىن قولدايمىن», - دەدٸ دەپۋتات.

سونىمەن بٸرگە, ن. جٷسٸپ ەتنوستاردىڭ دٸن, سپورت, مەدەنيەت سالاسىندا بٸرٸگۋدٸڭ ماڭىزدى ەكەنٸن اتادى.

«سەگٸزٸنشٸ – دٸن باۋىرلاستىعىن كٷشەيتۋ. قازاقستان حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ – نەگٸزٸنەن مۇسىلمان. ورازا, قۇربان ايت مەرەكەلەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ تەتٸكتەرٸن ٸزدەپ, ناۋرىز سىندى ۇلتتىق مەرەكەلەردٸ جالپىحالىقتىق ەتۋ كەرەك. تاعى بٸر مەسەلە – سپورت. حالىقارالىق سپورتتىق جارىستاردا قازاقستان حالقى بٸر جۇدىرىقتاي بٸرٸگٸپ وتىرادى. شارشى الاڭعا گەنناديي گولوۆكين شىققاندا, الەكساندر ۆينوكۋروۆ, ولگا رىپاكوۆا, ولگا شيشيگينا, سەرٸك سەپيەۆتەر شىققاندا, كٸم ولاردىڭ ۇلتى مەن رۋىن سۇرادى? بٸزگە وسىنداي بٸرلٸك پەن تۇتاستىق كەرەك. سوسىن ٶنەر بٸرلٸگٸ ماڭىزدى – ديماش ٶز ٶنەرٸمەن قازاق ۇلتىن ەلەمگە تانىتىپ جاتىر. ديماشقا ەلٸكتەپ قازاق ەنٸن شىرقاعان قانشا شەتەلدٸكتەردٸ بٸلەمٸز. وسى قۇندىلىقتى دامىتۋ كەرەك», - دەدٸ نۇرتٶرە جٷسٸپ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بارلىق مەسەلەگە ەڭ الدىمەن قازاق ۇلتى جاۋاپتى.

«پٸكٸر الۋاندىعى, تٷرلٸ كٶزقاراستىڭ بولۋى – زاڭدىلىق. تٷرلٸ مەسەلەدە ايتىسۋعا, تارتىسۋعا, تالاسۋعا, داۋلاسۋعا بولادى. بٸراق جاۋلاسۋعا بولمايدى. قازاقتٸلدٸ كەڭٸستٸك قازٸر كٷشەيٸپ كەلەدٸ. بارلىق مەسەلەگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاق ۇلتى جاۋاپتى. بۇل جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەشكٸم موينىمىزدان الىپ تاستاعان جوق. تۇراقتىلىق بولماسا, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قاۋٸپ تٶنەدٸ, ٸرگەسٸ شايقالادى, ەلدٸكتەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مٷمكٸن. وسى وي كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتىنىڭ قاپەرٸندە تۇرۋى كەرەك», - دەدٸ نۇرتٶرە جٷسٸپ.