Qala áńgimeleri
Jeńilis
Ái, bar bolǵyr, osy bir trolleibýstardyń aldyńǵy jáne artqy oryndyqtarynyń óte qyzyq ornalasqanyn aitamyn da!.. Eń aldyndaǵy eki kisige ekinshi qatardaǵy eki kisi arqasyn berip, ókpelep qalǵandai teris qarap otyrady.
Artqysy da solai...
Búgin bizdiń qariiaǵa sol aldyńǵy jaqtaǵy «teris oryndyqtardyń» bir buryshy buiyra qalǵan eken. Bul ózi, shyntýaityna kelgende, esekke, iá bolmasa, atqa teris mingizip, el aldynda masqara etkendei birtúrli yńǵaisyz kórinis emes pe.
Biraq, osyǵan qalalyqtardyń eti ábden úirenip-aq ketken. Eleń qylmaidy, tipti. Tap bir asúidegi jumsaq oryndyqtardyń birine jaiǵasyp alyp, endi qashan shai isher ekenbiz dep dámetip otyrǵandai bylq etpeidi. Ara-tura kózin jumyp, azdap qalǵyp alatyndary da bar.
Búgin bizdiń qariia, nege ekeni, qarsy aldyndaǵy jalǵyz oryndyqta otyrǵan aq sur júzdi, kerme qas, tákapbarlaý kempirge qaita-qaita úńilip qaraýmen boldy. Basyna tartqan aq túbit oramaly jańa ǵana jaýǵan aqsha qardai úlpildep, óńine ádemi jarasa qalypty. Kópten beri kún qaqpai, bozań tartqan bet-júzin aiaýsyz shimailaǵan maida ájim syzyqtary álginde ǵana jýylyp, dem arasynda keýip úlgergen kónetoz jibek oramaldyń jip-jińishke qyrtystaryna uqsaidy.
Al iyǵy tip-tik. Kárilik shirkin, keý-keýlep kelip, qaýsyra qushaqtai alsa-daǵy, kempir jaryqtyq, ázirge ilikpei, keýdesin bermei qasqaiyp turǵan sekildi. Terezeden syrtqa qarap, qybyr etpei otyrǵan myna keipiniń ózinde de bylaiǵy jurtqa beimálim qupiia bar ma dersiń.
Qariianyń kóz aldyna bir qyzyq kórinis elestedi; bul kempir... iá, bul kempir ushar basynda bir shókim qar jatqan kári jartastai zamana jeli qansha mújip, qajasa da qaiyspai, báz-baiaǵy symbatyn saqtap qalýǵa tyrysqan tákapbar jan-aý, sirá.
Kenet ol júzin beri buryp, ózine qadala qarap otyrǵan qartqa kózin tiktep, nazar salyp edi, bizdiń qariia tap bir urlyq ústinde ustalǵan paqyrdai qipaqtap, kirpigin qaita-qaita qaǵyp, qypylyqtady da qaldy.
Tipti, janaryn taidyryp áketýge de úlgermedi. Al, ana kisiniń aiasy úlken, dóńgelek qara kózi tym ótkir eken. Tap bir lazer sáýlesi sekildi qariianyń keýdesin tesip ótip, áp-sátte-aq onyń kim ekenin, ómir boiy qai institýtta istegenin, qandai ǵylymi ataqqa qol jetkizgenin, qanshalyqty mansap biigine kóterilip jáne odan qaitip, qalai qulaǵanyn, qazir qansha zeinetaqy alatynyn, qaladaǵy páteri neshe bólmeli ekenin, kempiri baiǵustyń qai jyly qaitys bolǵanyn, balalarynyń qaida júrgenin, qashannan beri as-aýqatyn ózi jasap iship, kiim-keshegin ózi jýatynyn... qudai-aý, bárin-bárin bilip, kóńiline túiip ala qoiǵandai boldy.
«Iapyr-ai, jas kúnińde qandai tákapbar, pań, sulý boldyń eken?..» dep oilady qariia kózin jypylyqtatyp. Kempir taǵy da terezege úńilip, kóshe jiegindegi tirshilikke kóz saldy.
Qariia ony jáne bir, jańa bir qyrynan tanyp-bilýge kiriskendei qadalyp, shuqshiia tústi. Tap-tuinaqtai bop otyrǵan kempirdiń ústindegi kirshiksiz qara tústi kashimir paltosy quddy bir ózine arnap tigilgendei boiyna shap-shaq eken. Uqyptap tartqan aq bókebai oramalymen ádemi úilesip, óńin ashyp, keremet jarasyp tur.
Qyrsyq shalǵanda, qariia sońǵy kezderi óziniń ne kiip, ne qoiyp júrgenine zer salyp, mán berýden múlde qalǵan edi. Sebebi, ony jýyp, ótekteýdiń ózi bir mashaqat. Onyń ústine qariiany burynǵydai jik-japar bolyp qurmettep, qonaqqa shaqyryp jatqan da eshkim joq. Qolyna ilingendi iyǵyna ile salyp, júre beredi.
Biraq, qazir qariia óziniń sonysyna qatty qysylǵandai kúi keshti. Kerek deseńiz, ishtei qýystanyp, namystanǵandai da boldy. «Keler joly bir kelgeninde Ásembalaǵa aityp, kástóm-shalbarymdy ótektetip almasam ba» dep, qalanyń shet jaǵynda turatyn jalǵyz qaryndasyn da eriksiz esine aldy.
Kempir qariiaǵa qaita burylyp qaramady. Syrttaǵy tirshilikti búgin ǵana kórip otyrǵandai qabaǵyn sál shytyp, kóz almaidy. «Pah, shirkin!» dep ishtei tańǵalǵan qariianyń janarynda bir oinaqy ushqyn jylt ete qaldy.
Endi birazdan soń ol ózi túsetin aialdamaǵa jetip qalǵanyn sezip, qalbalaqtap ornynan kóterildi. Esikke qarai jyljyp bara jatyp áli de sol baiaǵysynsha terezeden kóz almai, tip-tik bop otyrǵan kempirge jáne bir kóz saldy.
O toba! Osy sátte, oń jaq qyrynan qaraǵan kezde ǵana ol ózine baiaǵydan tanys beineni azdap shyramytqandai abdyrap qaldy. «E-e, báse... báse...» dei berdi aiaq astynan asyp-sasyp.
Trolleibýs aialdamaǵa toqtap, sart etip esik ashyldy. Ishtegilerdiń birazy syrtqa qarai aqtaryldy. Kútpegen jerden kóńiline alań kirip, ári-sári bop, ne isterin bilmei, kidirip qalǵan qariiany art jaqtaǵy bireý keýdesimen iterip kimelei berdi.
Áne-mine degenshe qozǵalyp ta ketken trolleibýsqa jaltaqtap qarap, qaita-qaita basyn shaiqap, aialdamada bógelip qalǵan ol: «Apyr-ai, apyr-ai... – dedi ókinip. – Á degende, jyǵa tanymai qalǵanymdy qarashy!..»
Onyń kóz aldyna saǵymdai buldyrap sona-a-aý bir jastyq shaqtaǵy eń bir qyzyqty, eń bir ystyq kúnderdiń elesi oralǵandai boldy...
Seifýllin men Gogoldiń
Qiylysqan jerinde.
Júrek degen qurǵyrdyń,
Jii urysqan jerinde!
Pah, shirkin, aqyndar da aitqysh-aý, á!.. Aitqysh-aý!
Ol kezde álgi eki kósheniń qiylysyndaǵy áigili JenPI-diń qyzdarymen tanysyp, kinoǵa shaqyrýdyń ózi bir mereke edi!
Qariianyń kóz aldyna «Alataý» kinoteatrynan shyǵyp, qastaryndaǵy tórt qyzǵa bir-bir balmuzdaq áperip, ázildesip kele jatqan eki jigit elestedi. Onyń biri – Ertis, ekinshisi – ózi edi.
Qyzdar da qyzyq. Keshe Ertis mektepte birge oqyǵan klastas qyzy Uljanǵa: «Biz erteń dosymyz ekeýmiz kelemiz. Kinoǵa baraiyq, qydyraiyq» dese, búgin bir bólmede jatatyn tórt qyz tyrnadai tizilip bir-aq shyǵypty.
Al endi, jigitter, qaltalaryńda qansha aqshalaryń bar ekenin eseptep, sanai berińder. Tórt bilet, tórt balmuzdaq. Ertis ekeýin qospaǵanda, árine. Sebebi, «biz jigit emespiz be» dep, balmuzdaqtan bas tartýǵa bolady. Ái, biraq, bilet she, bilet!.. Onsyz kinoǵa qalai kiresiń?
Kúlegesh Uljan syqylyqtap: «Mine, bizdiń qyzdar! Qalaǵandaryńdy tańdańdar!» dep máz bolyp júr. Ái, ózi de bir erke edi-aý, erekshe edi-aý!..
Keiin Ertis báribir sol Uljannyń ózin qalady. Qazir olar ózderiniń týǵan aýlynda, Atyraý jaqta turady. Burynǵy erke-sholjań Uljan keiin ustamdy, abyroily ustaz bolǵan. Al Ertistiń ózine tiesili jekemenshik sharýashylyǵy, egin salyp, mal baǵatyn jeri bar kórinedi.
Iá, sol kúni bular kinodan shyqqan soń taǵy da biraz shyǵynǵa batty. Limonad pen balmuzdaqtyń kezeginde turǵanda qyzdar, nege ekeni, kinoteatrdyń janyndaǵy tir jaqqa kózderin tóńkerip, qaita-qaita qaraǵyshtai bergen.
-Nemene, myltyq atqylaryń kep tur ma? – dep aq kóńil Ertis osy kezde túbi túsken shelektei saldyrlai jónelsin.
-Iá-á, - dedi Uljan daýsyn sozyp, oǵan erkelep.
-Más-saǵan?! Qashannan beri atqysh bop ketkensińder, ei?!
-Jo-oq. Biz endi-endi úirenip júrmiz. Al mynaý Aqzer bolsa, naǵyz snaiper! Qane, jarysasyńdar ma?
-Oi, men myltyq atýǵa joqpyn! – Ertis á degennen-aq at-tonyn ala qashyp, shoshyp ketti. Qyzdar endi kózin súzip, buǵan qarady.
-Kóreiik, - dedi bul sheginýge jol qalmaǵanyn sezip. Biraq ishtei, jeńilip qalsam uiat bolady-aý degen bir oidyń sýmań ete qalǵany da ras. Ái, biraq... Amal joq. Ózi aýzynan qaǵyndy. Ne de bolsa, nartáýekel!..
Qyzdar qýanyp, shý ete tústi. Ózderinshe bir tamasha kóretin boldyq-aý dep qýanǵan túrleri bolar. Tek álgi, Aqzer ǵana: «Shynymen-aq, menimen jarysqa túspeksiz be?» degendei Saǵyndyqqa synai qarap, únsiz tur. Óńinen az-kem tańdanǵandai syńai baiqalady.
Endi bári topyrlap, tirge keldi. Uzyntura, ashyq aýyz Ertis shibarqyt shalbarynyń tereń qaltasyna qolyn shyntaǵyna deiin súńgitip jiberip:
-Men senderge biraz oq alyp bereiin, - dep usaq tiyndaryn shyǵara bastap edi, sol kezde qai saitan túrtkenin kim bilsin, munyń da aiaq astynan myrzalyǵy ustai ketpesi bar ma. Pidjaginiń ishki qaltasyna tyǵyp, bir keregi bop qalar dep saqtap júretin tutas úsh somdyq kók qaǵazdy qalai sýyryp alǵanyn ózi de bilmeidi.
Tirdegi alasa boily, túr-tulǵasy kavkazdyqtarǵa uqsaityn murtty kisi jymiyp:
-Osynyń bárine me? – dedi.
-Iá. Bárine.
-Vot eto – djigit!
Sóitti de, bir ýys oqty bulardyń aldyna saý etkizip tóge saldy.
-O-o! – dep qyzdar taǵy da máz boldy.
Tek ishtegi syryn eshqashan jasyrmaityn aq kóńil Ertis qana:
-Ói, bul kóp bolmai ma? Erteń de kún bar emes pe?! – dei berdi basyn shaiqap.
Osy sátte Aqzer jep-jeńil bytyra sekildi qalaiy oqtyń on túiirin sanap alyp:
-Maǵan osy jetedi, - dedi ózine ózi senimdi túrde.
-Olai bolsa, Saǵyndyq ta on oq alsyn, al qalǵanyn biz atamyz, - dep kúldi Uljan. –Qane, bastańdar! Jo-joq... Toqtańdar! Aldymen nege bástesesińder, sony aityńdar.
Aqzerdiń ne oilaǵanyn kim bilsin, al Saǵyndyqtyń basynda: «Bárińniń kózińshe erninen bir súigizsin!» degen bir jymysqy oi jylt ete tústi. Sóitti de, jarys bastalmai turyp-aq jeńiske jetkendei qarsy aldyndaǵy tákapbar qyzdyń úlbiregen top-tompaq ernine emine qarap, bir jutynyp qaldy.
Al Aqzer:
-Eger, - dedi azdap iegin joǵary kóterip, qasyn kerip, - men utylsam, bárińdi «Jastar» kafesine shaqyryp, kofe alyp beremin.
-O-o!
Qyzdar dý qol shapalaqtady.
-Al endi, Saǵyndyq aitsyn!
Nesi bar, aitsam aitaiyn degendei bul da qyzdarǵa shekesinen qarap, keýdesin kerdi.
-Men utylsam, «Almaty» restoranyna shaqyramyn!
-Ý-ý-ý!
-Al, bastańdar onda!
Aiasy keń, qaraqat kózderin tóńkere qaraǵan Aqzer:
-Siz!.. – dedi buǵan qarap, qolymen izet kórsetip. –Atyńyz!
-Jo-oq, sen basta!
-«Qyzdyń joly jińishke» degen!..
-Al, jaraidy onda!
Bul tirdegi ár túrli jan-janýarlardyń keskini beinelengen nysanalardyń birine qarai myltyǵyn kezene bergende Aqzer basyn shaiqap:
-Joq olardy emes, anaý tómendegi ottardy ataiyq, - dep álgi oiynshyqtardyń tómengi jaǵyndaǵy monshaqtai jyltyraǵan ottardy kórsetti.
Tars!.. Mine, alǵashqy oq atylyp ta ketti. Qaraýyldyń ushynan qyldyrap kóringen ot jalp etip sóndi. Sál bolmasa múlt kete jazdaǵanyn sezip, ekinshisin uzaǵyraq kózdedi. Tars ete túsken myltyq daýsymen birge ol da sóndi. Sodan soń úshinshi oq múlt ketti. Mássaǵan!.. Odan keiingileriniń de biri tiip, biri timei Saǵyndyqtyń ábden berekesi qashty.
Ýh, bitti-aý áiteýir!
Ol endi Aqzerge qarap, kezek seniki degendei izet jasady.
Al sodan soń...
... Qalt-qult etip kele jatqan qart ózinen ózi myrs etip, basyn shaiqap kúlip jiberdi. Kóńilinde áldeqandai bir ókinish aralas saǵynysh oianyp, alysta qalǵan jastyq shaqtyń erke samaly eki betiniń ushynan aimalap, óbe bastaǵandai júzi nurlana tústi.
Onyń kóz aldyna álgi ottardy qapysyz kózdep, birinen soń birin sóndirip jatqan tákapbar sulý qyzdyń beinesi elestedi. Iapyr-ai, bir de bir oǵy múlt ketken joq-aý, múlt ketken joq. Eń sońǵysy lyp etip sóngende qyzdar qýanǵanynan bir-birin qushaqtap, sekirip jatty.
-Ýr-ra, endi restoranǵa baramyz!
Qaita-qaita basyn shaiqap, birese buǵan, birese qyzdarǵa qarap yrjiyp, ań-tań bolyp turǵan Ertis:
-Ói, ói! – dei beredi sasqalaqtap. –Sen utylyp qaldyń ǵoi, ei!
Al bul bolsa, kútpegen jerden kúlkige ainalyp, endi ne isterin bilmegendei bir qyzaryp, bir bozarady.
-Ái, jigitter, – dedi bir kezde Uljan sańqyldap. –Kettik restoranǵa!
«Oibai-aý, oǵan aqsha qaida?!»
Osy kezde:
-Oý, qyzdar, qyzdar! – dep gújildedi Ertis. – Sender jeńdińder. Biz jeńildik... Biraq, restoranǵa búgin emes, stipendiia alǵan kúni baraiyq!
... Iá-á, qalai deseń de, jeńilistiń aty – jeńilis. Úlken be, kishi me, shyn ba, oiyn ba, báribir, kóńilińe syzat túsirip, esińe alǵan saiyn jigerińdi qum qylady.
... Qariianyń kózi jypylyq-jypylyq etip, «iá... iá, solai boldy» degendei bir ashylyp, bir jumyldy.
Bular restoranǵa shaqyrǵan kúni qyzdar eptep qyzyl sharap ishti. Al Ertis ekeýi ózderiniń erkek ekenderin, erkek bolǵanda da, anaý-mynaý kókebas emes, naǵyz nar jigitter ekenin tanytyp, bir shólmek araq aldy.
-Oi, senderge bul kóp bolmai ma?! – dep shyr ete qalǵan Uljanǵa qarap, Ertis suq saýsaǵyn erniniń ushyna apardy.
– Sen bizdiń isimizge aralaspasańshy. Ne ishemiz, ne jeimiz, ony ózimiz bilemiz ǵoi.
-Iá-á, - dedi Uljan daýsyn sozyp. –Ózderiń bilesińder!.. Qane... qane, qyzdar kútip qaldy. Turyńdar, bileiik!
... Qariianyń qulaǵyna sol kúngi keshtiń kóńildi áýeni alystan talyp jetkendei boldy. Jáne sol áýenmen birge búgindikke alǵash ret boiyna qan júgirip, kózinde bir ushqyn oinap, erni qybyrlap, murty jybyrlap, tumsyǵynyń astynan yńyldap án aita bastady.
Lal-la-la-lal-la-la-la-a,
Lal-la-la-lal-la-a-la-a...
Biraq onyń jan dúniesinde qandai áýen jańǵyryp kele jatqanyn kóshede eshkim bilgen de, estigen de, túsingen de joq.
... Sol kúni olar tún ortasy aýǵansha bi bilep, sairan saldy. Qyzyl sharapqa masaiyp qalǵan qyzdar da, qyzara bórtip, teńselip júrgen jigitter de kóńildi edi.
Biraq, bul sonda da óziniń jeńilisin umytpady. Sóner-sónbesin bilmei, dir-dir etip turyp qalǵan monshaqtai ottar kóz aldynan ketpedi. Sodan ba, Aqzerdi qaita-qaita bige shaqyryp, mazalai berdi. Tipti, búkil kesh boiy tek Aqzermen ǵana biledi. Kei sátterde ony ózine qarai tartyp, betinen shóp etkizip súiip almaq ta boldy. Biraq, tákapbar qyz qarsylyq kórsetip, munyń keýdesine shyntaǵyn tirep:
-Shekten shyqpańyz, - deidi aqyryn ǵana eskertý jasap.
-Keshir... Sen... sen erekshe qyzsyń, Aqzer.
Ol basyn shaiqap, ezý tartady.
-Tirdegi ottyń bárin sóndirdiń!..
-Oi, siz sony áli de umytpaǵan ekensiz-aý.
-Joq. Umytpaimyn. Eshqashan....
-Ol ánsheiin, oiyn emes pe! Al shyndyǵynda... Taý qoinaýyndaǵy bizdiń aýylǵa barsańyz ǵoi, shirkin! Quralaidy kózge atqan naǵyz mergendermen tanysar edińiz. Meniń ákem de, aǵalarym da ańshy.
... Qariia bir jutynyp, tamsanyp qaldy. Eki aiaqty, jumyr basty pende shirkin, osyndai bir tátti, osyndai bir baqytty sátterin eske alǵanda ǵana óz ómiriniń bosqa ótpegenin; birde qýanyp, birde muńaiyp júrip, qal-qaderi jetkenshe qyzyqty ǵumyr keshýge umtylǵanyn sezedi-aý deimin.
Ái, bul ázázil degendi qoisańyzshy!.. Ortaǵa shyǵyp, bilegen saiyn mas jigittiń býyn-býyny bosap, qushaǵyńdaǵy sulý da tákapbar qyzdyń ystyq deminen basy ainaldy. Bir kezde múlde esinen airylyp, Aqzerge jabysa ketti de, ái-shaiǵa qaratpai erninen súiip aldy...
Qyz qatty bulqynyp, keýdesinen iterip jiberdi. Sonsoń betine ashy shapalaqtyń sart ete qalǵanyn biledi... Odan arǵysy esinde joq... Búkil restorandy jańǵyrtyp, áldene dep aiqailap júrgen sekildi...
Qariia basyn shaiqap, myrs etip kúldi. Eski jaranyń orny sekildi ertede bolǵan oqiǵanyń izi onyń júregi aýyrta qoiǵan joq. Kerisinshe, meni esińe al, taǵy da bir ret kóz aldyńnan ótkiz dep, kóńilin jylyta túskendei boldy.
Al ol kezde...
Qariia taǵy da basyn shaiqap, kúldi.
Erteńine tús aýa kózin ashyp, jan-jaǵyna qaraǵanda ol óziniń jataqhanada jatqanyn sezdi. Qolqany qapqan sasyq, ótkir iistiń ózge emes, óz demi ekenin túsingen kezde yńyrsyp:
-Keshe men ne istep qoidym? - dedi.
Osy sátti kútip turǵandai uzyn boily Ertis tóbesinen tóne qarap, myrs etip kúldi.
-Ói, sen... Jyndanyp kettiń ǵoi tipti!
-Ne dep aiqailadym?..
Tósekten basyn ázer kóterip, jaýap kútti. «Ái!» dep, qolyn siltep, teris ainalǵan Ertistiń kózinde bir oinaqy ushqyn jylt ete qalǵandai boldy.
-Ne dedim?..
-Bilmeim...
-Ne dedim-m?!.
-Túsinbedim, - dedi ol endi basyn shaiqap. –Ózińnen-ózi jyndanyp: «Men jeńdim! Men ondyqqa tigizdim! Ernińnen súidim-m!» dep aiqai saldyń.
Bul tósegine sylq ete tústi. Masqara-ai!..
Sodan qaityp JenPI-ge aiaq baspaityn boldy...
Seifýllin men Gogoldiń,
Qiylysqan jerinde.
Júrek degen qurǵyrdyń,
Jii urysqan jerinde!
Ái, osy aqyndar da aitqysh-aý, á?! Aitqysh-aý!..
... Qariia sál kidirip, «iá-á, sona-a-aý bir shaqta solai bolyp edi-aý» degendei basyn shulǵi berip edi, kenet, júregi qurǵyr, bireý jýaldyz suǵyp alǵandai shanshyp ketkeni. Ol keýdesin basyp, aýyrsynǵandai búgilip qaldy.
Qolynda sómkesi bar bir orys áiel janynan ótip bara jatty da, qariianyń betine úńile qarap, toqtai qaldy.
–Vam chto, ploho?
Qariia bolar-bolmas ezý tartyp:
-Net... - dedi kúbirlep, - naoborot, ochen horosho...
Álgi áiel basyn shaiqady.
-Ný, togda, poniatno. Merý nado znat!..
«Qap, - dedi qariia ókinip. –Jaman oilap qaldy-aý!..»
Sonsoń, namysqa tyrysqandai aiaǵyn nyq basyp, alǵa qarai jyljydy.
«Rasynda da, sol Aqzer me eken? Apyr-ai... - Onyń kóńiline sýmańdap bir kúdik kirgendei boldy. - Qara basyp, trolleibýsta betpe-bet otyrǵanda tanymai qalǵanymdy qarashy. Ózi de bir kerdiip, terezeden kóz almady. Ái, biraq...Tanyǵanda ne deimin, qudai-aý? Baiaǵyda... iá, baiaǵyda-a... Senen jeńilip qalyp edim ǵoi deimin be?..»
Qariianyń kóz aldyna sóner-sónbesin bilmei dir-dir etip turǵan bir túiir ot elestedi.
Nurǵali ORAZ,
Ult portaly
