قالا ەڭگٸمەلەرٸ
جەڭٸلٸس
ەي, بار بولعىر, وسى بٸر تروللەيبۋستاردىڭ الدىڭعى جەنە ارتقى ورىندىقتارىنىڭ ٶتە قىزىق ورنالاسقانىن ايتامىن دا!.. ەڭ الدىنداعى ەكٸ كٸسٸگە ەكٸنشٸ قاتارداعى ەكٸ كٸسٸ ارقاسىن بەرٸپ, ٶكپەلەپ قالعانداي تەرٸس قاراپ وتىرادى.
ارتقىسى دا سولاي...
بٷگٸن بٸزدٸڭ قاريياعا سول الدىڭعى جاقتاعى «تەرٸس ورىندىقتاردىڭ» بٸر بۇرىشى بۇيىرا قالعان ەكەن. بۇل ٶزٸ, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ەسەككە, يە بولماسا, اتقا تەرٸس مٸنگٸزٸپ, ەل الدىندا ماسقارا ەتكەندەي بٸرتٷرلٸ ىڭعايسىز كٶرٸنٸس ەمەس پە.
بٸراق, وسىعان قالالىقتاردىڭ ەتٸ ەبدەن ٷيرەنٸپ-اق كەتكەن. ەلەڭ قىلمايدى, تٸپتٸ. تاپ بٸر اسٷيدەگٸ جۇمساق ورىندىقتاردىڭ بٸرٸنە جايعاسىپ الىپ, ەندٸ قاشان شاي ٸشەر ەكەنبٸز دەپ دەمەتٸپ وتىرعانداي بىلق ەتپەيدٸ. ارا-تۇرا كٶزٸن جۇمىپ, ازداپ قالعىپ الاتىندارى دا بار.
بٷگٸن بٸزدٸڭ قارييا, نەگە ەكەنٸ, قارسى الدىنداعى جالعىز ورىندىقتا وتىرعان اق سۇر جٷزدٸ, كەرمە قاس, تەكاپبارلاۋ كەمپٸرگە قايتا-قايتا ٷڭٸلٸپ قاراۋمەن بولدى. باسىنا تارتقان اق تٷبٸت ورامالى جاڭا عانا جاۋعان اقشا قارداي ٷلپٸلدەپ, ٶڭٸنە ەدەمٸ جاراسا قالىپتى. كٶپتەن بەرٸ كٷن قاقپاي, بوزاڭ تارتقان بەت-جٷزٸن اياۋسىز شيمايلاعان مايدا ەجٸم سىزىقتارى ەلگٸندە عانا جۋىلىپ, دەم اراسىندا كەۋٸپ ٷلگەرگەن كٶنەتوز جٸبەك ورامالدىڭ جٸپ-جٸڭٸشكە قىرتىستارىنا ۇقسايدى.
ال يىعى تٸپ-تٸك. كەرٸلٸك شٸركٸن, كەۋ-كەۋلەپ كەلٸپ, قاۋسىرا قۇشاقتاي السا-داعى, كەمپٸر جارىقتىق, ەزٸرگە يلٸكپەي, كەۋدەسٸن بەرمەي قاسقايىپ تۇرعان سەكٸلدٸ. تەرەزەدەن سىرتقا قاراپ, قىبىر ەتپەي وتىرعان مىنا كەيپٸنٸڭ ٶزٸندە دە بىلايعى جۇرتقا بەيمەلٸم قۇپييا بار ما دەرسٸڭ.
قارييانىڭ كٶز الدىنا بٸر قىزىق كٶرٸنٸس ەلەستەدٸ; بۇل كەمپٸر... يە, بۇل كەمپٸر ۇشار باسىندا بٸر شٶكٸم قار جاتقان كەرٸ جارتاستاي زامانا جەلٸ قانشا مٷجٸپ, قاجاسا دا قايىسپاي, بەز-باياعى سىمباتىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان تەكاپبار جان-اۋ, سٸرە.
كەنەت ول جٷزٸن بەرٸ بۇرىپ, ٶزٸنە قادالا قاراپ وتىرعان قارتقا كٶزٸن تٸكتەپ, نازار سالىپ ەدٸ, بٸزدٸڭ قارييا تاپ بٸر ۇرلىق ٷستٸندە ۇستالعان پاقىرداي قيپاقتاپ, كٸرپٸگٸن قايتا-قايتا قاعىپ, قىپىلىقتادى دا قالدى.
تٸپتٸ, جانارىن تايدىرىپ ەكەتۋگە دە ٷلگەرمەدٸ. ال, انا كٸسٸنٸڭ اياسى ٷلكەن, دٶڭگەلەك قارا كٶزٸ تىم ٶتكٸر ەكەن. تاپ بٸر لازەر سەۋلەسٸ سەكٸلدٸ قارييانىڭ كەۋدەسٸن تەسٸپ ٶتٸپ, ەپ-سەتتە-اق ونىڭ كٸم ەكەنٸن, ٶمٸر بويى قاي ينستيتۋتتا ٸستەگەنٸن, قانداي عىلىمي اتاققا قول جەتكٸزگەنٸن, قانشالىقتى مانساپ بيٸگٸنە كٶتەرٸلٸپ جەنە ودان قايتٸپ, قالاي قۇلاعانىن, قازٸر قانشا زەينەتاقى الاتىنىن, قالاداعى پەتەرٸ نەشە بٶلمەلٸ ەكەنٸن, كەمپٸرٸ بايعۇستىڭ قاي جىلى قايتىس بولعانىن, بالالارىنىڭ قايدا جٷرگەنٸن, قاشاننان بەرٸ اس-اۋقاتىن ٶزٸ جاساپ ٸشٸپ, كيٸم-كەشەگٸن ٶزٸ جۋاتىنىن... قۇداي-اۋ, بەرٸن-بەرٸن بٸلٸپ, كٶڭٸلٸنە تٷيٸپ الا قويعانداي بولدى.
«ياپىر-اي, جاس كٷنٸڭدە قانداي تەكاپبار, پاڭ, سۇلۋ بولدىڭ ەكەن?..» دەپ ويلادى قارييا كٶزٸن جىپىلىقتاتىپ. كەمپٸر تاعى دا تەرەزەگە ٷڭٸلٸپ, كٶشە جيەگٸندەگٸ تٸرشٸلٸككە كٶز سالدى.
قارييا ونى جەنە بٸر, جاڭا بٸر قىرىنان تانىپ-بٸلۋگە كٸرٸسكەندەي قادالىپ, شۇقشييا تٷستٸ. تاپ-تۇيناقتاي بوپ وتىرعان كەمپٸردٸڭ ٷستٸندەگٸ كٸرشٸكسٸز قارا تٷستٸ كاشيمير پالتوسى قۇددى بٸر ٶزٸنە ارناپ تٸگٸلگەندەي بويىنا شاپ-شاق ەكەن. ۇقىپتاپ تارتقان اق بٶكەباي ورامالىمەن ەدەمٸ ٷيلەسٸپ, ٶڭٸن اشىپ, كەرەمەت جاراسىپ تۇر.
قىرسىق شالعاندا, قارييا سوڭعى كەزدەرٸ ٶزٸنٸڭ نە كيٸپ, نە قويىپ جٷرگەنٸنە زەر سالىپ, مەن بەرۋدەن مٷلدە قالعان ەدٸ. سەبەبٸ, ونى جۋىپ, ٶتەكتەۋدٸڭ ٶزٸ بٸر ماشاقات. ونىڭ ٷستٸنە قارييانى بۇرىنعىداي جٸك-جاپار بولىپ قۇرمەتتەپ, قوناققا شاقىرىپ جاتقان دا ەشكٸم جوق. قولىنا ٸلٸنگەندٸ يىعىنا ٸلە سالىپ, جٷرە بەرەدٸ.
بٸراق, قازٸر قارييا ٶزٸنٸڭ سونىسىنا قاتتى قىسىلعانداي كٷي كەشتٸ. كەرەك دەسەڭٸز, ٸشتەي قۋىستانىپ, نامىستانعانداي دا بولدى. «كەلەر جولى بٸر كەلگەنٸندە ەسەمبالاعا ايتىپ, كەستٶم-شالبارىمدى ٶتەكتەتٸپ الماسام با» دەپ, قالانىڭ شەت جاعىندا تۇراتىن جالعىز قارىنداسىن دا ەرٸكسٸز ەسٸنە الدى.
كەمپٸر قاريياعا قايتا بۇرىلىپ قارامادى. سىرتتاعى تٸرشٸلٸكتٸ بٷگٸن عانا كٶرٸپ وتىرعانداي قاباعىن سەل شىتىپ, كٶز المايدى. «پاھ, شٸركٸن!» دەپ ٸشتەي تاڭعالعان قارييانىڭ جانارىندا بٸر ويناقى ۇشقىن جىلت ەتە قالدى.
ەندٸ بٸرازدان سوڭ ول ٶزٸ تٷسەتٸن ايالداماعا جەتٸپ قالعانىن سەزٸپ, قالبالاقتاپ ورنىنان كٶتەرٸلدٸ. ەسٸككە قاراي جىلجىپ بارا جاتىپ ەلٸ دە سول باياعىسىنشا تەرەزەدەن كٶز الماي, تٸپ-تٸك بوپ وتىرعان كەمپٸرگە جەنە بٸر كٶز سالدى.
و توبا! وسى سەتتە, وڭ جاق قىرىنان قاراعان كەزدە عانا ول ٶزٸنە باياعىدان تانىس بەينەنٸ ازداپ شىرامىتقانداي ابدىراپ قالدى. «ە-ە, بەسە... بەسە...» دەي بەردٸ اياق استىنان اسىپ-ساسىپ.
تروللەيبۋس ايالداماعا توقتاپ, سارت ەتٸپ ەسٸك اشىلدى. ٸشتەگٸلەردٸڭ بٸرازى سىرتقا قاراي اقتارىلدى. كٷتپەگەن جەردەن كٶڭٸلٸنە الاڭ كٸرٸپ, ەرٸ-سەرٸ بوپ, نە ٸستەرٸن بٸلمەي, كٸدٸرٸپ قالعان قارييانى ارت جاقتاعى بٸرەۋ كەۋدەسٸمەن يتەرٸپ كيمەلەي بەردٸ.
ەنە-مٸنە دەگەنشە قوزعالىپ تا كەتكەن تروللەيبۋسقا جالتاقتاپ قاراپ, قايتا-قايتا باسىن شايقاپ, ايالدامادا بٶگەلٸپ قالعان ول: «اپىر-اي, اپىر-اي... – دەدٸ ٶكٸنٸپ. – ە دەگەندە, جىعا تانىماي قالعانىمدى قاراشى!..»
ونىڭ كٶز الدىنا ساعىمداي بۇلدىراپ سونا-ا-اۋ بٸر جاستىق شاقتاعى ەڭ بٸر قىزىقتى, ەڭ بٸر ىستىق كٷندەردٸڭ ەلەسٸ ورالعانداي بولدى...
سەيفۋللين مەن گوگولدٸڭ
قيىلىسقان جەرٸندە.
جٷرەك دەگەن قۇرعىردىڭ,
جيٸ ۇرىسقان جەرٸندە!
پاھ, شٸركٸن, اقىندار دا ايتقىش-اۋ, ە!.. ايتقىش-اۋ!
ول كەزدە ەلگٸ ەكٸ كٶشەنٸڭ قيىلىسىنداعى ەيگٸلٸ جەنپي-دٸڭ قىزدارىمەن تانىسىپ, كينوعا شاقىرۋدىڭ ٶزٸ بٸر مەرەكە ەدٸ!
قارييانىڭ كٶز الدىنا «الاتاۋ» كينوتەاترىنان شىعىپ, قاستارىنداعى تٶرت قىزعا بٸر-بٸر بالمۇزداق ەپەرٸپ, ەزٸلدەسٸپ كەلە جاتقان ەكٸ جٸگٸت ەلەستەدٸ. ونىڭ بٸرٸ – ەرتٸس, ەكٸنشٸسٸ – ٶزٸ ەدٸ.
قىزدار دا قىزىق. كەشە ەرتٸس مەكتەپتە بٸرگە وقىعان كلاستاس قىزى ۇلجانعا: «بٸز ەرتەڭ دوسىمىز ەكەۋمٸز كەلەمٸز. كينوعا بارايىق, قىدىرايىق» دەسە, بٷگٸن بٸر بٶلمەدە جاتاتىن تٶرت قىز تىرناداي تٸزٸلٸپ بٸر-اق شىعىپتى.
ال ەندٸ, جٸگٸتتەر, قالتالارىڭدا قانشا اقشالارىڭ بار ەكەنٸن ەسەپتەپ, ساناي بەرٸڭدەر. تٶرت بيلەت, تٶرت بالمۇزداق. ەرتٸس ەكەۋٸن قوسپاعاندا, ەرينە. سەبەبٸ, «بٸز جٸگٸت ەمەسپٸز بە» دەپ, بالمۇزداقتان باس تارتۋعا بولادى. ەي, بٸراق, بيلەت شە, بيلەت!.. ونسىز كينوعا قالاي كٸرەسٸڭ?
كٷلەگەش ۇلجان سىقىلىقتاپ: «مٸنە, بٸزدٸڭ قىزدار! قالاعاندارىڭدى تاڭداڭدار!» دەپ مەز بولىپ جٷر. ەي, ٶزٸ دە بٸر ەركە ەدٸ-اۋ, ەرەكشە ەدٸ-اۋ!..
كەيٸن ەرتٸس بەرٸبٸر سول ۇلجاننىڭ ٶزٸن قالادى. قازٸر ولار ٶزدەرٸنٸڭ تۋعان اۋلىندا, اتىراۋ جاقتا تۇرادى. بۇرىنعى ەركە-شولجاڭ ۇلجان كەيٸن ۇستامدى, ابىرويلى ۇستاز بولعان. ال ەرتٸستٸڭ ٶزٸنە تيەسٸلٸ جەكەمەنشٸك شارۋاشىلىعى, ەگٸن سالىپ, مال باعاتىن جەرٸ بار كٶرٸنەدٸ.
يە, سول كٷنٸ بۇلار كينودان شىققان سوڭ تاعى دا بٸراز شىعىنعا باتتى. ليموناد پەن بالمۇزداقتىڭ كەزەگٸندە تۇرعاندا قىزدار, نەگە ەكەنٸ, كينوتەاتردىڭ جانىنداعى تير جاققا كٶزدەرٸن تٶڭكەرٸپ, قايتا-قايتا قاراعىشتاي بەرگەن.
-نەمەنە, مىلتىق اتقىلارىڭ كەپ تۇر ما? – دەپ اق كٶڭٸل ەرتٸس وسى كەزدە تٷبٸ تٷسكەن شەلەكتەي سالدىرلاي جٶنەلسٸن.
-يە-ە, - دەدٸ ۇلجان داۋسىن سوزىپ, وعان ەركەلەپ.
-مەس-ساعان?! قاشاننان بەرٸ اتقىش بوپ كەتكەنسٸڭدەر, ەي?!
-جو-وق. بٸز ەندٸ-ەندٸ ٷيرەنٸپ جٷرمٸز. ال مىناۋ اقزەر بولسا, ناعىز سنايپەر! قانە, جارىساسىڭدار ما?
-وي, مەن مىلتىق اتۋعا جوقپىن! – ەرتٸس ە دەگەننەن-اق ات-تونىن الا قاشىپ, شوشىپ كەتتٸ. قىزدار ەندٸ كٶزٸن سٷزٸپ, بۇعان قارادى.
-كٶرەيٸك, - دەدٸ بۇل شەگٸنۋگە جول قالماعانىن سەزٸپ. بٸراق ٸشتەي, جەڭٸلٸپ قالسام ۇيات بولادى-اۋ دەگەن بٸر ويدىڭ سۋماڭ ەتە قالعانى دا راس. ەي, بٸراق... امال جوق. ٶزٸ اۋزىنان قاعىندى. نە دە بولسا, نارتەۋەكەل!..
قىزدار قۋانىپ, شۋ ەتە تٷستٸ. ٶزدەرٸنشە بٸر تاماشا كٶرەتٸن بولدىق-اۋ دەپ قۋانعان تٷرلەرٸ بولار. تەك ەلگٸ, اقزەر عانا: «شىنىمەن-اق, مەنٸمەن جارىسقا تٷسپەكسٸز بە?» دەگەندەي ساعىندىققا سىناي قاراپ, ٷنسٸز تۇر. ٶڭٸنەن از-كەم تاڭدانعانداي سىڭاي بايقالادى.
ەندٸ بەرٸ توپىرلاپ, تيرگە كەلدٸ. ۇزىنتۇرا, اشىق اۋىز ەرتٸس شيبارقىت شالبارىنىڭ تەرەڭ قالتاسىنا قولىن شىنتاعىنا دەيٸن سٷڭگٸتٸپ جٸبەرٸپ:
-مەن سەندەرگە بٸراز وق الىپ بەرەيٸن, - دەپ ۇساق تيىندارىن شىعارا باستاپ ەدٸ, سول كەزدە قاي سايتان تٷرتكەنٸن كٸم بٸلسٸن, مۇنىڭ دا اياق استىنان مىرزالىعى ۇستاي كەتپەسٸ بار ما. پيدجاگٸنٸڭ ٸشكٸ قالتاسىنا تىعىپ, بٸر كەرەگٸ بوپ قالار دەپ ساقتاپ جٷرەتٸن تۇتاس ٷش سومدىق كٶك قاعازدى قالاي سۋىرىپ العانىن ٶزٸ دە بٸلمەيدٸ.
تيردەگٸ الاسا بويلى, تٷر-تۇلعاسى كاۆكازدىقتارعا ۇقسايتىن مۇرتتى كٸسٸ جىميىپ:
-وسىنىڭ بەرٸنە مە? – دەدٸ.
-يە. بەرٸنە.
-ۆوت ەتو – دجيگيت!
سٶيتتٸ دە, بٸر ۋىس وقتى بۇلاردىڭ الدىنا ساۋ ەتكٸزٸپ تٶگە سالدى.
-و-و! – دەپ قىزدار تاعى دا مەز بولدى.
تەك ٸشتەگٸ سىرىن ەشقاشان جاسىرمايتىن اق كٶڭٸل ەرتٸس قانا:
-ٶي, بۇل كٶپ بولماي ما? ەرتەڭ دە كٷن بار ەمەس پە?! – دەي بەردٸ باسىن شايقاپ.
وسى سەتتە اقزەر جەپ-جەڭٸل بىتىرا سەكٸلدٸ قالايى وقتىڭ ون تٷيٸرٸن ساناپ الىپ:
-ماعان وسى جەتەدٸ, - دەدٸ ٶزٸنە ٶزٸ سەنٸمدٸ تٷردە.
-ولاي بولسا, ساعىندىق تا ون وق السىن, ال قالعانىن بٸز اتامىز, - دەپ كٷلدٸ ۇلجان. –قانە, باستاڭدار! جو-جوق... توقتاڭدار! الدىمەن نەگە بەستەسەسٸڭدەر, سونى ايتىڭدار.
اقزەردٸڭ نە ويلاعانىن كٸم بٸلسٸن, ال ساعىندىقتىڭ باسىندا: «بەرٸڭنٸڭ كٶزٸڭشە ەرنٸنەن بٸر سٷيگٸزسٸن!» دەگەن بٸر جىمىسقى وي جىلت ەتە تٷستٸ. سٶيتتٸ دە, جارىس باستالماي تۇرىپ-اق جەڭٸسكە جەتكەندەي قارسى الدىنداعى تەكاپبار قىزدىڭ ٷلبٸرەگەن توپ-تومپاق ەرنٸنە ەمٸنە قاراپ, بٸر جۇتىنىپ قالدى.
ال اقزەر:
-ەگەر, - دەدٸ ازداپ يەگٸن جوعارى كٶتەرٸپ, قاسىن كەرٸپ, - مەن ۇتىلسام, بەرٸڭدٸ «جاستار» كافەسٸنە شاقىرىپ, كوفە الىپ بەرەمٸن.
-و-و!
قىزدار دۋ قول شاپالاقتادى.
-ال ەندٸ, ساعىندىق ايتسىن!
نەسٸ بار, ايتسام ايتايىن دەگەندەي بۇل دا قىزدارعا شەكەسٸنەن قاراپ, كەۋدەسٸن كەردٸ.
-مەن ۇتىلسام, «الماتى» رەستورانىنا شاقىرامىن!
-ۋ-ۋ-ۋ!
-ال, باستاڭدار وندا!
اياسى كەڭ, قاراقات كٶزدەرٸن تٶڭكەرە قاراعان اقزەر:
-سٸز!.. – دەدٸ بۇعان قاراپ, قولىمەن ٸزەت كٶرسەتٸپ. –اتىڭىز!
-جو-وق, سەن باستا!
-«قىزدىڭ جولى جٸڭٸشكە» دەگەن!..
-ال, جارايدى وندا!
بۇل تيردەگٸ ەر تٷرلٸ جان-جانۋارلاردىڭ كەسكٸنٸ بەينەلەنگەن نىسانالاردىڭ بٸرٸنە قاراي مىلتىعىن كەزەنە بەرگەندە اقزەر باسىن شايقاپ:
-جوق ولاردى ەمەس, اناۋ تٶمەندەگٸ وتتاردى اتايىق, - دەپ ەلگٸ ويىنشىقتاردىڭ تٶمەنگٸ جاعىنداعى مونشاقتاي جىلتىراعان وتتاردى كٶرسەتتٸ.
تارس!.. مٸنە, العاشقى وق اتىلىپ تا كەتتٸ. قاراۋىلدىڭ ۇشىنان قىلدىراپ كٶرٸنگەن وت جالپ ەتٸپ سٶندٸ. سەل بولماسا مٷلت كەتە جازداعانىن سەزٸپ, ەكٸنشٸسٸن ۇزاعىراق كٶزدەدٸ. تارس ەتە تٷسكەن مىلتىق داۋسىمەن بٸرگە ول دا سٶندٸ. سودان سوڭ ٷشٸنشٸ وق مٷلت كەتتٸ. مەسساعان!.. ودان كەيٸنگٸلەرٸنٸڭ دە بٸرٸ تيٸپ, بٸرٸ تيمەي ساعىندىقتىڭ ەبدەن بەرەكەسٸ قاشتى.
ۋھ, بٸتتٸ-اۋ ەيتەۋٸر!
ول ەندٸ اقزەرگە قاراپ, كەزەك سەنٸكٸ دەگەندەي ٸزەت جاسادى.
ال سودان سوڭ...
... قالت-قۇلت ەتٸپ كەلە جاتقان قارت ٶزٸنەن ٶزٸ مىرس ەتٸپ, باسىن شايقاپ كٷلٸپ جٸبەردٸ. كٶڭٸلٸندە ەلدەقانداي بٸر ٶكٸنٸش ارالاس ساعىنىش ويانىپ, الىستا قالعان جاستىق شاقتىڭ ەركە سامالى ەكٸ بەتٸنٸڭ ۇشىنان ايمالاپ, ٶبە باستاعانداي جٷزٸ نۇرلانا تٷستٸ.
ونىڭ كٶز الدىنا ەلگٸ وتتاردى قاپىسىز كٶزدەپ, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن سٶندٸرٸپ جاتقان تەكاپبار سۇلۋ قىزدىڭ بەينەسٸ ەلەستەدٸ. ياپىر-اي, بٸر دە بٸر وعى مٷلت كەتكەن جوق-اۋ, مٷلت كەتكەن جوق. ەڭ سوڭعىسى لىپ ەتٸپ سٶنگەندە قىزدار قۋانعانىنان بٸر-بٸرٸن قۇشاقتاپ, سەكٸرٸپ جاتتى.
-ۋر-را, ەندٸ رەستورانعا بارامىز!
قايتا-قايتا باسىن شايقاپ, بٸرەسە بۇعان, بٸرەسە قىزدارعا قاراپ ىرجيىپ, اڭ-تاڭ بولىپ تۇرعان ەرتٸس:
-ٶي, ٶي! – دەي بەرەدٸ ساسقالاقتاپ. –سەن ۇتىلىپ قالدىڭ عوي, ەي!
ال بۇل بولسا, كٷتپەگەن جەردەن كٷلكٸگە اينالىپ, ەندٸ نە ٸستەرٸن بٸلمەگەندەي بٸر قىزارىپ, بٸر بوزارادى.
-ەي, جٸگٸتتەر, – دەدٸ بٸر كەزدە ۇلجان ساڭقىلداپ. –كەتتٸك رەستورانعا!
«ويباي-اۋ, وعان اقشا قايدا?!»
وسى كەزدە:
-وۋ, قىزدار, قىزدار! – دەپ گٷجٸلدەدٸ ەرتٸس. – سەندەر جەڭدٸڭدەر. بٸز جەڭٸلدٸك... بٸراق, رەستورانعا بٷگٸن ەمەس, ستيپەندييا العان كٷنٸ بارايىق!
... يە-ە, قالاي دەسەڭ دە, جەڭٸلٸستٸڭ اتى – جەڭٸلٸس. ٷلكەن بە, كٸشٸ مە, شىن با, ويىن با, بەرٸبٸر, كٶڭٸلٸڭە سىزات تٷسٸرٸپ, ەسٸڭە العان سايىن جٸگەرٸڭدٸ قۇم قىلادى.
... قارييانىڭ كٶزٸ جىپىلىق-جىپىلىق ەتٸپ, «يە... يە, سولاي بولدى» دەگەندەي بٸر اشىلىپ, بٸر جۇمىلدى.
بۇلار رەستورانعا شاقىرعان كٷنٸ قىزدار ەپتەپ قىزىل شاراپ ٸشتٸ. ال ەرتٸس ەكەۋٸ ٶزدەرٸنٸڭ ەركەك ەكەندەرٸن, ەركەك بولعاندا دا, اناۋ-مىناۋ كٶكەباس ەمەس, ناعىز نار جٸگٸتتەر ەكەنٸن تانىتىپ, بٸر شٶلمەك اراق الدى.
-وي, سەندەرگە بۇل كٶپ بولماي ما?! – دەپ شىر ەتە قالعان ۇلجانعا قاراپ, ەرتٸس سۇق ساۋساعىن ەرنٸنٸڭ ۇشىنا اپاردى.
– سەن بٸزدٸڭ ٸسٸمٸزگە ارالاسپاساڭشى. نە ٸشەمٸز, نە جەيمٸز, ونى ٶزٸمٸز بٸلەمٸز عوي.
-يە-ە, - دەدٸ ۇلجان داۋسىن سوزىپ. –ٶزدەرٸڭ بٸلەسٸڭدەر!.. قانە... قانە, قىزدار كٷتٸپ قالدى. تۇرىڭدار, بيلەيٸك!
... قارييانىڭ قۇلاعىنا سول كٷنگٸ كەشتٸڭ كٶڭٸلدٸ ەۋەنٸ الىستان تالىپ جەتكەندەي بولدى. جەنە سول ەۋەنمەن بٸرگە بٷگٸندٸككە العاش رەت بويىنا قان جٷگٸرٸپ, كٶزٸندە بٸر ۇشقىن ويناپ, ەرنٸ قىبىرلاپ, مۇرتى جىبىرلاپ, تۇمسىعىنىڭ استىنان ىڭىلداپ ەن ايتا باستادى.
لال-لا-لا-لال-لا-لا-لا-ا,
لال-لا-لا-لال-لا-ا-لا-ا...
بٸراق ونىڭ جان دٷنيەسٸندە قانداي ەۋەن جاڭعىرىپ كەلە جاتقانىن كٶشەدە ەشكٸم بٸلگەن دە, ەستٸگەن دە, تٷسٸنگەن دە جوق.
... سول كٷنٸ ولار تٷن ورتاسى اۋعانشا بي بيلەپ, سايران سالدى. قىزىل شاراپقا ماسايىپ قالعان قىزدار دا, قىزارا بٶرتٸپ, تەڭسەلٸپ جٷرگەن جٸگٸتتەر دە كٶڭٸلدٸ ەدٸ.
بٸراق, بۇل سوندا دا ٶزٸنٸڭ جەڭٸلٸسٸن ۇمىتپادى. سٶنەر-سٶنبەسٸن بٸلمەي, دٸر-دٸر ەتٸپ تۇرىپ قالعان مونشاقتاي وتتار كٶز الدىنان كەتپەدٸ. سودان با, اقزەردٸ قايتا-قايتا بيگە شاقىرىپ, مازالاي بەردٸ. تٸپتٸ, بٷكٸل كەش بويى تەك اقزەرمەن عانا بيلەدٸ. كەي سەتتەردە ونى ٶزٸنە قاراي تارتىپ, بەتٸنەن شٶپ ەتكٸزٸپ سٷيٸپ الماق تا بولدى. بٸراق, تەكاپبار قىز قارسىلىق كٶرسەتٸپ, مۇنىڭ كەۋدەسٸنە شىنتاعىن تٸرەپ:
-شەكتەن شىقپاڭىز, - دەيدٸ اقىرىن عانا ەسكەرتۋ جاساپ.
-كەشٸر... سەن... سەن ەرەكشە قىزسىڭ, اقزەر.
ول باسىن شايقاپ, ەزۋ تارتادى.
-تيردەگٸ وتتىڭ بەرٸن سٶندٸردٸڭ!..
-وي, سٸز سونى ەلٸ دە ۇمىتپاعان ەكەنسٸز-اۋ.
-جوق. ۇمىتپايمىن. ەشقاشان....
-ول ەنشەيٸن, ويىن ەمەس پە! ال شىندىعىندا... تاۋ قويناۋىنداعى بٸزدٸڭ اۋىلعا بارساڭىز عوي, شٸركٸن! قۇرالايدى كٶزگە اتقان ناعىز مەرگەندەرمەن تانىسار ەدٸڭٸز. مەنٸڭ ەكەم دە, اعالارىم دا اڭشى.
... قارييا بٸر جۇتىنىپ, تامسانىپ قالدى. ەكٸ اياقتى, جۇمىر باستى پەندە شٸركٸن, وسىنداي بٸر تەتتٸ, وسىنداي بٸر باقىتتى سەتتەرٸن ەسكە العاندا عانا ٶز ٶمٸرٸنٸڭ بوسقا ٶتپەگەنٸن; بٸردە قۋانىپ, بٸردە مۇڭايىپ جٷرٸپ, قال-قادەرٸ جەتكەنشە قىزىقتى عۇمىر كەشۋگە ۇمتىلعانىن سەزەدٸ-اۋ دەيمٸن.
ەي, بۇل ەزەزٸل دەگەندٸ قويساڭىزشى!.. ورتاعا شىعىپ, بيلەگەن سايىن ماس جٸگٸتتٸڭ بۋىن-بۋىنى بوساپ, قۇشاعىڭداعى سۇلۋ دا تەكاپبار قىزدىڭ ىستىق دەمٸنەن باسى اينالدى. بٸر كەزدە مٷلدە ەسٸنەن ايرىلىپ, اقزەرگە جابىسا كەتتٸ دە, ەي-شايعا قاراتپاي ەرنٸنەن سٷيٸپ الدى...
قىز قاتتى بۇلقىنىپ, كەۋدەسٸنەن يتەرٸپ جٸبەردٸ. سونسوڭ بەتٸنە اششى شاپالاقتىڭ سارت ەتە قالعانىن بٸلەدٸ... ودان ارعىسى ەسٸندە جوق... بٷكٸل رەستوراندى جاڭعىرتىپ, ەلدەنە دەپ ايقايلاپ جٷرگەن سەكٸلدٸ...
قارييا باسىن شايقاپ, مىرس ەتٸپ كٷلدٸ. ەسكٸ جارانىڭ ورنى سەكٸلدٸ ەرتەدە بولعان وقيعانىڭ ٸزٸ ونىڭ جٷرەگٸ اۋىرتا قويعان جوق. كەرٸسٸنشە, مەنٸ ەسٸڭە ال, تاعى دا بٸر رەت كٶز الدىڭنان ٶتكٸز دەپ, كٶڭٸلٸن جىلىتا تٷسكەندەي بولدى.
ال ول كەزدە...
قارييا تاعى دا باسىن شايقاپ, كٷلدٸ.
ەرتەڭٸنە تٷس اۋا كٶزٸن اشىپ, جان-جاعىنا قاراعاندا ول ٶزٸنٸڭ جاتاقحانادا جاتقانىن سەزدٸ. قولقانى قاپقان ساسىق, ٶتكٸر يٸستٸڭ ٶزگە ەمەس, ٶز دەمٸ ەكەنٸن تٷسٸنگەن كەزدە ىڭىرسىپ:
-كەشە مەن نە ٸستەپ قويدىم? - دەدٸ.
وسى سەتتٸ كٷتٸپ تۇرعانداي ۇزىن بويلى ەرتٸس تٶبەسٸنەن تٶنە قاراپ, مىرس ەتٸپ كٷلدٸ.
-ٶي, سەن... جىندانىپ كەتتٸڭ عوي تٸپتٸ!
-نە دەپ ايقايلادىم?..
تٶسەكتەن باسىن ەزەر كٶتەرٸپ, جاۋاپ كٷتتٸ. «ەي!» دەپ, قولىن سٸلتەپ, تەرٸس اينالعان ەرتٸستٸڭ كٶزٸندە بٸر ويناقى ۇشقىن جىلت ەتە قالعانداي بولدى.
-نە دەدٸم?..
-بٸلمەيم...
-نە دەدٸم-م?!.
-تٷسٸنبەدٸم, - دەدٸ ول ەندٸ باسىن شايقاپ. –ٶزٸڭنەن-ٶزٸ جىندانىپ: «مەن جەڭدٸم! مەن وندىققا تيگٸزدٸم! ەرنٸڭنەن سٷيدٸم-م!» دەپ ايقاي سالدىڭ.
بۇل تٶسەگٸنە سىلق ەتە تٷستٸ. ماسقارا-اي!..
سودان قايتىپ جەنپي-گە اياق باسپايتىن بولدى...
سەيفۋللين مەن گوگولدٸڭ,
قيىلىسقان جەرٸندە.
جٷرەك دەگەن قۇرعىردىڭ,
جيٸ ۇرىسقان جەرٸندە!
ەي, وسى اقىندار دا ايتقىش-اۋ, ە?! ايتقىش-اۋ!..
... قارييا سەل كٸدٸرٸپ, «يە-ە, سونا-ا-اۋ بٸر شاقتا سولاي بولىپ ەدٸ-اۋ» دەگەندەي باسىن شۇلعي بەرٸپ ەدٸ, كەنەت, جٷرەگٸ قۇرعىر, بٸرەۋ جۋالدىز سۇعىپ العانداي شانشىپ كەتكەنٸ. ول كەۋدەسٸن باسىپ, اۋىرسىنعانداي بٷگٸلٸپ قالدى.
قولىندا سٶمكەسٸ بار بٸر ورىس ەيەل جانىنان ٶتٸپ بارا جاتتى دا, قارييانىڭ بەتٸنە ٷڭٸلە قاراپ, توقتاي قالدى.
–ۆام چتو, پلوحو?
قارييا بولار-بولماس ەزۋ تارتىپ:
-نەت... - دەدٸ كٷبٸرلەپ, - ناوبوروت, وچەن حوروشو...
ەلگٸ ەيەل باسىن شايقادى.
-نۋ, توگدا, پونياتنو. مەرۋ نادو زنات!..
«قاپ, - دەدٸ قارييا ٶكٸنٸپ. –جامان ويلاپ قالدى-اۋ!..»
سونسوڭ, نامىسقا تىرىسقانداي اياعىن نىق باسىپ, العا قاراي جىلجىدى.
«راسىندا دا, سول اقزەر مە ەكەن? اپىر-اي... - ونىڭ كٶڭٸلٸنە سۋماڭداپ بٸر كٷدٸك كٸرگەندەي بولدى. - قارا باسىپ, تروللەيبۋستا بەتپە-بەت وتىرعاندا تانىماي قالعانىمدى قاراشى. ٶزٸ دە بٸر كەرديٸپ, تەرەزەدەن كٶز المادى. ەي, بٸراق...تانىعاندا نە دەيمٸن, قۇداي-اۋ? باياعىدا... يە, باياعىدا-ا... سەنەن جەڭٸلٸپ قالىپ ەدٸم عوي دەيمٸن بە?..»
قارييانىڭ كٶز الدىنا سٶنەر-سٶنبەسٸن بٸلمەي دٸر-دٸر ەتٸپ تۇرعان بٸر تٷيٸر وت ەلەستەدٸ.
نۇرعالي وراز,
ۇلت پورتالى
