Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń kezekti quryltaiy qarsańynda
Quryltai qarsańynda ortaǵa salar oi kóp. Sonaý halyq eposynan tamyr tartqan jyraýlar poeziiasymen ulttyq kórkem oiymyzdyń shyńyna jetken, Abaimen telegei-teńiz oilarǵa shomyp, Maǵjan, Iliias, Júsipbek, Muhtar, Qasym, Ǵabittermen ǵajaiyp sulýlyqqa kenelgen, Muqaǵali, Tólegen, Tumanbai, Ábish, Qabdesh, Muhtar Maǵaýin, Tólendermen álemdik ádebiettiń ozyq úlgilerimen úzeńgi qaǵysqan ádebietimizdiń tili kúnnen-kúnge jutańdanyp, júdep barady! Basty ýaiym - osy! Keiingi tolqyn jastarǵa ókpe joq. Ádebietimizdiń kósegesin kógertip, kókjiegin keńeitken abyz aqsaqaldarymyz ben asyl aǵalarymyzdyń tórdegi oryny oisyrap, ulttyq tilimizge tóngen qaýip-qater qabyrǵamyzǵa batyp-aq tur!
Amanhan Álimulynyń óleńderin zer salyp oqi bermeýshi edim. Óitkeni shama-sharqyn bilem. Osy bala qazaqtyń qunarly qara tiliniń ýyzyna jarymaǵan-aý dep basymdy shaiqaitynmyn da qoiatynmyn. Taiaýda gazet betinen bir top óleńderin kórgende soǵan kózim anyq jetti. Buldyr oilar, burys qoldanǵan sózder, túsiniksiz tirkester, oǵash teńeýler, uǵynyqsyz uiqastar kóz súrindirip, kóńil sýytady. Osy ýaqytqa deiin halqymyzdyń ǵasyrlar boiy qordalanǵan kórkem sóz qazynasynan qur qalyp, bul qaida qarap júrgen desem, aiǵa qarap júrgen eken. Senbeseńizder oqiyq: «Týdy eken sondaǵydai Ai nelikten», «Mekkede kórgendeimin myna aidy men», «Ana Ai ma, ana Ai bolsa jii qaqqan», «Ai týsa dóńgelenip tas tóbemde», «Turatyn kókten qarap Ai», «Monshaǵy bolyp juldyzdar, Alqasy bolyp taǵyldy Ai» (Maǵjandy eske túsiredi), «Kýá oǵan ai da, terek te» (Tumanbaidy eske salady), «Ondai kún, ondai joq Ai da», «Anasy bolyp kózine, Kórindi me eken, Ai myna». Ainalasy bes-alty óleńniń ishinde qanshama «Ai» júr? Biraq, aiǵa álsin-álsin qarai bergeni bolmasa, aidy razy qylar ilip alar teńeýi joq. Ony qoishy. Ai sanap otyryp ittiń «anasyna» jolyqtyq. It týraly óleńinde «Anasy bolyp kózine, kórindi me eken, Ai myna» deidi. Esi túzý qazaq ittiń enesi deidi. Ana sózi tek adamǵa ǵana tán. Amanhan ana degen kieli sózdi imenbei itke de qoldanady. Ol az deseń, Aidy álekke salǵan «Ai nury alaqanymda» degen jinaǵyn ashaiyq:
«Barady tereń tartyp aspan Aily», «Tozǵan taǵa sekildi jarty Ai da anaý», «Búgingi tún, shirkin, Ai áńgelek eń», «Synap syndy syrǵyǵan syralǵy Ai da», «Sup-suiyq salqyn sáýle (?) sozbasyn ba Ai», «Sonan soń kórsem deimin jáýdir Aidy», «Mysyq kóz Ai tursyz, Siz, qarap kimge?!». Aidy «mysyq kóz» dep kelemejdep alyp, «Siz» dep syzyla qalatyny qyzyq?
«Mysyq kóz Ai... Syr boiy... Mysyr keýde...», «Mysyr keýdesinen» Amanhandy arnaiy zerttep júrgender bolmasa dym túsinbedik?!.
«Sup-sýyq sylanǵan Ai kúmis kirpik», «Kóńilsizdeý keledi Ai da ilesip», «At jaqty Aidyń sáýlesin tizgin delik», «Sary maidai eridi Aspandaǵy Ai», «Búgin de taba qoimas kúzgi Ai tynym», «Aq sur aidyń betinen jemtik kórip, Bergeniń ne aspanǵa uli janym?». Aidyń betinde jatqan ne qylǵan jemtik? Jemtikke jete almai ulyǵan nendei jan? Bul qylyǵyn qoimasa, túbi aiǵa ulyǵan Amanhan atanar.
«Kýá bolyp Ai týǵan qiyq jebe», «Qulan iek tań ata úzildi Aiym», «Shyǵandap shyǵa keldi jarty Ai qula», «Degende jarty ai qula, jarty ai qula», «Mysyq kóz Ai tursyz, Siz, kimge qarap?», «Tamyp kete jazdap tur Ai tamyzda», «Aýyl... toǵai... sonan soń alystaǵy Ai», «Keleńsiz kebis bas Ai tur aspanda», «Shanshylyp qaldy oraq Ai», «Kókke ilinip kóńilsiz tur synyq Ai», «Aq bultqa aýnaǵan urlandy Aiym», «Kúzettemin, Ai týdy qiiaqtanyp», «Shanshylady tóbemnen muńsyz myna Ai», «At jaqty ai kókte júze me?», «Mysyq kóz Ai, bir gáp bar qarasynda», «Jailanyp jatyp aldy Ai da kókte», «At jaqty Aidyń júzinen kúie kórdim». Qatyn kózine qazannyń túbinen kórinetin qara kúieniń, aqyn kózine Ai betinen kóringeni tarihta osy shyǵar?
«Mysyq kóz Ai sup-sýyq jyltyraidy», «Mysyq kózi tartylyp shyqqan Aidy», «Tún kirpigin kóterdi de Ai týdy», «Keltirip kózge tiyndy Ai», «Iz baqqan qarmaq tumsyq solǵan Aidyń», «Qarmaq Ai hanǵa tartqan qaiystyryp», «Marqa qozy kóringen Ai kózine», «Bultty aspan... syzdy aýa... Jarymjan Ai». Aidyń aýrý-saýyn qaidan bildi eken?
«Marqa qozy Ai kózime tústiń nege?». «Qozy» sózin qystyrmai-aq marqanyń qozy ekeni ózinen-ózi belgili emes pe? Abai «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy, ol aqynnyń bilimsiz beisharasy» dep osyndaidy aitqan. «Marqa qozy Ai izińdi baǵyp turmyn», «Asyp, áne, barady sony Ai bozdan», «Ai aýnaǵan alysta ala bult», «Syr etip aita almaimyn Aiǵa muny», «Bolbyrap boz ókpedei borsyp ketken, Borsyq Ai bolar bolmas bozdan asty». Sonaý ǵaryshtaǵy Aidyń borsyǵan iisin sezgen tanaýyna bolaiyn! Manadan beri Aidy qysyq kóz mysyqqa teńep otyr edi, aiaq astynan borsyǵan borsyqqa ainaldyryp jibergen Amanhannyń «talantynda» shek bolsaishy?
Adamdy ań-tań qaldyratyn neshe túrli «Aiyn» túgendeimiz dep 300 betke jýyq kitaptyń bel ortasyna ázer jettik. Al, aijady bolǵan Amanhannyń toqtar túri joq... Aidy: jez legenge, kebiske, attyń jaǵyna, tiynǵa, borsyqqa, borsyǵan boz ókpege, jarymjanǵa, áńgelekke, tozǵan taǵaǵa, synapqa, mysyqqa taǵy basqaǵa teńep Ai «baiǵustyń» ábden masqarasyn shyǵarady.
Atam zamannan sulýlyqtyń simvoly bolǵan aidy shyǵystyń shaiyrlaryndai móldiretip jyrlaýdyń orynyna, óńkei bir suryqsyz sýretterdi kóz aldymyzǵa ákeledi. Tap bir aida óshi ketkendei, aidy «keleńsiz» dep muqatady. Munysy qalai? Endi Sý iesi - Súleimenine keleiik:
«Jaisyzdaý aq jal tolqyn aýnap tústi, Súleimen – sý iesi kúrsindi me?», «Súleimen sý iesi kúrsingende, Qalǵandai sezindim men qur súldem de». «Qur súldem de» degeni uǵynyqsyz. Durysy – qur súldem qalǵanyn sezindim ǵoi bolar. Uiqasty igere almaǵan jerde sózdiń iini ikemge kóne bermeidi. Biraq oǵan qymsynatyn Amanhan bar ma? Qisynǵa kelsin-kelmesin ura beredi.
«Júregin sýyldatyp tynyshtyqtyń, Kúrsindi sý iesi – Súleimen de», «...Shirkin-ai, sybyrlasa, Sý iesi – Súleimen qulaǵyna», «Sý iesi – Súleimen qyryna alǵan, Uiyqtasam túsime Syr kiredi». Súleimen paiǵambardy jyrǵa qosqany jón-aq. Alaida, bir aitqanyn júz aityp, mezi qylǵan orasholaq oilaryna sý iesi súisine qoiar ma eken?.. Jalpy qaitalaýǵa jii barý dármensizdiktiń belgisi.
Shyn aqyn tógilip turady, qarymy men shalymy sóz saptaýynan-aq kórinip turady. Arzan sózge aldanbai, marjan sózden monshaq tizedi. Qara kemikten qara sorpa qainatyp sapyra bermeidi! Amanhan bolsa ózinshe kórkem sózdiń kórigin qyzdyryp jatyrmyn dep oilaidy. Áitpese, «Túsime endi aýyldyń qyrat-jony», «Uiyqtasam túsime sý kiredi, Sýmen birge ilese shý júredi», «Uiyqtasam túsime Syr kiredi, Sý iesi Súleimen bir júredi», «Qyzylqum qyzarańdap jatýshy edi, Qyzyl Kún qadaǵanda kirpikterin», «Qyzyl qum... Syrdariia...qarasha aýyl, Túsime jii enedi sońǵy kezde» - dep shubyrtpas edi. Syr men Qyzylqum týraly birińǵai oi qaitalaý men sóz qaitalaýdan turatyn «áláýláiin» túgel tizip shyǵýǵa shydamymyz jetpedi... Osy aradan tizgin tarttyq. Arǵy jaǵyn kózi qaraqty oqyrman ózi-aq túsiner...
Syr boiy – búkil qazaqqa ortaq altyn besik. Bizdiń de babamyzdyń basy sonda jatyr. Bir qyzyǵy – Amanhannyń Syr boiyndaǵy dúiim eldi jyrlaýdan góri, quiyn-jeldi jyrlaýǵa jany qumar. Alash, Qazaq, Táýelsizdik, arysy adamzat, berisi ultymyzdyń bolmys-bitimi, arman-muraty haqynda kitabynan bir óleń taba almadyq. Údere kóshken bulttary men jypyrlaǵan juldyzdaryn ózine qaldyrdyq. Syr-anany Ábdilda aqynsha kemeline keltirip, kóńil toltyryp jyrlai bilse quba-qup.
Ádebiettiń jany – til. Talantyń qansha tasyp tursa da jutań tilden jaqsy shyǵarma týmaidy. Bul – aksioma! Tapqyrlyq pen sheberlikke shabyt qosylǵanda ǵana jyrdyń shyraiy kiretinin Amanhan múlde umytqan. Óleńderin bastan-aiaq súzip jáne syzyp oqi otyryp janym ashydy. Mysal kerek pe? Shash-etekten:
«Jekendei jańa jurtta júrem jelip, Aldy ǵoi iemdenip bir óńdi Elik(?)».«Jekendei jelip júrem» deidi. O zamanda, bu zaman jekenniń jelgenin kim kórgen, Amanhannan ózge. «Jelbir jeken, jelip júrgen jailaýda biz bir bóken» degen óleńdegi «jekendi» bókenniń bir túri dep túsinedi. Máskeýde oqyǵan sabaz tym bolmasa 2013 jyly shyqqan «Qazaq sózdigin ashyp, 495 betindegi «Jeken – ósimdik shóp» degen anyqtamany oqyǵanda mundai uiatqa qalmas edi.
«Astań-kesteń sapyryp dúnieni, Qara quiyn urshyqtai asty jyra(?)». Sai men jyra tereńdi bildiredi. Abai «Aýyldyń jany tereń sai» demei me? Asý sózi biikke qatysty. «Aýylym kóship barady taýdan asyp, Taýdan asqan bultpen aralasyp». Halyq óleńi. Qazaq «jyra asady» demeidi. Jyradan ótedi, jyrada jatady, jyrany quldaidy, jyrany órleidi, jyraǵa túsedi... Munyń bárin jurt bilmeidi dep emes, Amanhan úshin aityp otyrmyn.
«Jeńdi qolmen tur taǵy qarmap aspan, Ajal aidap laqtai jarǵa qashqan(?)». Aspan jeńdi qolmen neni qarmap tur? Jeń bolǵannan keiin kiim bolýy kerek qoi. Ol jaǵyna Amanhan alańdamaidy. Qalai túsinseń olai túsin. Al, jarǵa qashqan laq jardan ushyp óle qoiady degenine kim senedi. Jardan ushyp ólgen laqty kórgen qazaq bar degendi estisek qulaǵymyz kereń bolsyn. Qaita laqtyń oinaq salatyn jeri jar emes pe? Jar demekshi, «Jańǵyryq siiaqtanyp jardan qaitqan» dep, jardy jartasqa ainaldyryp jibergen shirkinge daýa bolsaishy?
«Mama qaz maqpal baýyr bult ta ushpa, Kózge urar qubyla jaq turyp tusta - Qulyndai taǵdyryma uqsap ketti, Tastaityn biraq oǵan quryq qysqa». «Maqpal baýyr bultty qulyndai taǵdyryna uqsatqanyna» seneiik. Másele - quryqta! Bala kezinde asqar-asqar taýlarǵa shyqpaǵan, kókorai shalǵyndy kók jailaýlarda asyr salmaǵan, úiir-úiir jylqyny iirip kórmegen Amanhan quryqty salatynyn, buǵalyqty tastaitynyn qaidan bilsin? Oǵan bir esepten kiná joq. Quryq kóbinese jýas jylqylarǵa, jelidegi saýyn bielerge, qulyndarǵa salynady. Buǵalyq shý asaýlarǵa tastalady.
«Tútinge ystai-ystai keýip qalǵan, Keltirdi kóz aldyma qalbyrdy aspan», «Qalbyryń jónsiz keide qaýdyraidy, Bermesten ushqyn shasha baýǵa raidy(?)».Qyzyqtyń kókesi endi boldy. Búkil aspan onyń kózine qańyltyr qalbyr ǵana bolyp elesteidi eken. Jáne ol qalbyr «qaýdyraidy» dep jańalyq ashady. Qalbyr qaýdyramaidy, saldyrlaidy. Kepken teri qaýdyraidy. Durysy – qaýdyrlaidy. Temir ystalmaidy, teri ystalady.
«Alakól aishyqtanyp ai qabaqty, Silemdi taý etegin(?) jailap apty. Men bolsam tolqyp turdym jaǵasynda, Sen bolsań áńgime ettiń qaidaǵy aqty(?)». «Meńi bul jaz aiynyń Mamyr (?) atty, Qoia tur tyqpalamai, tamyr, aqty (?)». «Aqty» qaita-qaita sóz qylady. Bul ne qylǵan «aq»? Araq pa, airan ba, ashyp aitpaidy. Biz mólsherlep otyrmyz. Al, qarapaiym oqyrman qalai uqpaq? Onda onyń sharýasy joq. Óitkeni ol Amanhan ǵoi...
«Qaiteiin, ei, tabiǵat igenińdi (?), Qondyryp uiasyna kúime kúndi». Kúndi kúimege teńegeni kóńilge qonar. Al, kúime uiaǵa qonatyn qus emes qoi? Qisyn(logika) qaida? Endi, Mamyrdy jaz aiy dep jańylyp otyrǵanyna jol bolsyn. Mamyr – kóktem aiy. Jyldyń tórt mezgilin aiyra almaityn Amanhan jyrdyń názik tabiǵatyn qaidan tanysyn?
«Saǵynysh sanamdaǵy sartaptanǵan, Enesi óristegi qońyr qozy (?)». Bul jerde ózin enesin saǵynǵan qońyr qozyǵa teńep otyrýy múmkin. Biraq ol oiyn jetkize almaǵan. Mátindi qalai oqysań da saǵynyshtyń enesi qońyr qozy bolyp uǵylady. Sonda «baliǵatqa» tolmaǵan qozy qozylai ma? Toqty, tusaq bolsa bir basqa. Óstip, sózden súringen jerde oi adasady, órnek buzylady.
«Syryqtai sidań shidiń syńylyna (?), Qulaǵyn arlan buqqan sai tigedi». Syryqtai shi bola ma? Shidiń ózi syryqtai bolsa, qalai sidań bolady? Syryq - shi emes syrǵaýyldan jińishke, soiyldan uzyn aǵash. «Syryqqa quryq jalǵap» degen turaqty tirkes bar emes pe? Sózdikke júgineiik. «Syryq – jýan, uzyn aǵash», «Qazaq sózdigi», 1198-bet. Syrdyń boiynda shynymen syryqtai shi ósse, osy kúnge deiin nege ony «Qyzyl kitapqa» kirgizbei júr?..
«Otyrdyq oshaqtyń biz irgesinde». «Oshaqtyń irgesinde otyrmyn» degenine kúlkimniń kelgeni-ai. Qazaq «ot basy, oshaq qasy» deýshi edi. Oshaqta irge bolmaidy. Úidiń irgesi, aýyldyń irgesi bolady. Osyny bilmei otyrǵan Amanhannyń aýylda óskenine de kúmánim bar...
«Sábidiń mańdaiyndai jórgektegi, Bylqyldap tur tirshilik jer-kóktegi». Sábidiń mańdaiy emes eńbegi bylqyldaidy. Bálenbai balanyń ákesi atanǵan adamnyń eń aiaǵy muny da bilmeýi masqara qoi!..
Bul - búgingi Amanhan ǵana emes, erteńgi búkil qazaq qaýymyn barmaq tisteter ókinishti jaǵdai... Nege týǵan tilinen jerigender kóbeidi? Nege Abai tili mádenietinen maqurym qalyp baramyz? Nege aýyzeki sóileý tilimen jyr jaza bastadyq? Búite bersek, arǵy babalardy aitpaǵan kúnniń ózinde, Abaidan bastap kúni keshegi Jarasqan, Jumatai, Keńshilikke, búgingi Járken, Serik Aqsuńqaruly, Tynyshtyqbek, Júrsin, Ulyqbek, Esenǵali, Ǵalym, Svetqali, Dáýletkereige deiingi kilegeii qalyń, qaimaqty tilimizdiń keleshegi ne bolmaq?... Jiligi tatymaityn, kóterem, kókjasyq dúmbilez dúnieler nege ádebiet aýlasynda aramshóptei qaptap ketti?.. Bul - Jazýshylar odaǵyn ǵana emes, Úkimetti de, ultymyzdy da oilandyratyn úlken másele!
Ultty óltirmeitin ulttyq tili bolatyn bolsa, ult rýhaniiatynyń kerýen-kóshin bastaityn ulttyq ádebiet. Sondyqtanda «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep M.Áýezov aitqandai, endigi jerde el bolamyz desek, eń aldymen sózimizdi túzeýimiz kerek. Ol úshin óz ishimizge ózimiz úńilip, ar aldyna júginip, naǵyz talanttardy tanyp, súbeli sózge, súiekti oiǵa bai kesek shyǵarmalarǵa jol ashýymyz kerek.
Óleńge qatysty bir sózinde: «Óleńge qoiylatyn basty talap - til, obraz, mýzyka»depti. Óleńge ne kerek ekenin Amanhansyz da qazaq bilgen. Onyń ozyq úlgisi – Qaraóleń!
Ókinishke orai, ózgelerge talap qoiǵysh aqynnyń óz óleńderinde sol úsh talaptyń ushqyny da baiqalmaidy. «Qashady oi shirkiniń Aiǵa, saiǵa, Keýildi jaman eken jailasa aila». Osy da óleń be? Osyndaida oiǵa Qiiasbai oralady. «Anaý qyrda kók qasqyr soqaq, soqaq, Qasqa siyrǵa shabynady jiren aiǵyr». Amanhannyń «Qashady oi, shirkiniń, Aiǵa,saiǵasy men keýilde jailasa ailasy» Qiiasbaidikinen ne aiyrmasy bar?
Qiiasbaida sýret bar. «Jiren aiǵyrdyń qasqa siyrǵa shabynyp turǵany bolmasa». Kúldirgi, ótkir tildi Qiiasbai ony Abai aǵasynyń kóńilin kóterý úshin ádeii aitqan. Amanhanda túk joq. Aiǵa qashqan oiyn quptaiyq. Aiǵa qumar qiialy sharyqtaǵan shyǵar. Saiǵa qashqanyn qalai túsinemiz? Qiiasbai Abaidy kúldirgisi keldi, Amanhan kimdi kúldirmek?..
Amanhandy qolpashtap júrgenderge tańym bar. Olar ne kóńil jyqpastyqqa salǵan, ne sóz tanýdan qalǵan...
Shynymen sóz tanýdan qaldyq pa? Álde sóz tanityn kóz azaidy ma? Óz qiialyna ózi sengen, óz demine ózi pisken «klassikter» sany kóbeiip barady...
Qoryta aitqanda, ádebietimizdiń qazirgi tolǵaqty taǵdyry týraly keńesip pishetin keleli máseleler jetkilikti. Biz bul joly Amanhan shyǵarmashylyǵyn taldaý arqyly ózgelerge oi salǵymyz keldi...
Nesipbek AITULY,
Memlekettik syilyqtyń laýreaty
Astana
