قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتٸ قۇرىلتايى قارساڭىندا
قۇرىلتاي قارساڭىندا ورتاعا سالار وي كٶپ. سوناۋ حالىق ەپوسىنان تامىر تارتقان جىراۋلار پوەزيياسىمەن ۇلتتىق كٶركەم ويىمىزدىڭ شىڭىنا جەتكەن, ابايمەن تەلەگەي-تەڭٸز ويلارعا شومىپ, ماعجان, ٸليياس, جٷسٸپبەك, مۇحتار, قاسىم, عابيتتەرمەن عاجايىپ سۇلۋلىققا كەنەلگەن, مۇقاعالي, تٶلەگەن, تۇمانباي, ەبٸش, قابدەش, مۇحتار ماعاۋين, تٶلەندەرمەن ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸمەن ٷزەڭگٸ قاعىسقان ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ تٸلٸ كٷننەن-كٷنگە جۇتاڭدانىپ, جٷدەپ بارادى! باستى ۋايىم - وسى! كەيٸنگٸ تولقىن جاستارعا ٶكپە جوق. ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتٸپ, كٶكجيەگٸن كەڭەيتكەن ابىز اقساقالدارىمىز بەن اسىل اعالارىمىزدىڭ تٶردەگٸ ورىنى ويسىراپ, ۇلتتىق تٸلٸمٸزگە تٶنگەن قاۋٸپ-قاتەر قابىرعامىزعا باتىپ-اق تۇر!
امانحان ەلٸمۇلىنىڭ ٶلەڭدەرٸن زەر سالىپ وقي بەرمەۋشٸ ەدٸم. ٶيتكەنٸ شاما-شارقىن بٸلەم. وسى بالا قازاقتىڭ قۇنارلى قارا تٸلٸنٸڭ ۋىزىنا جارىماعان-اۋ دەپ باسىمدى شايقايتىنمىن دا قوياتىنمىن. تاياۋدا گازەت بەتٸنەن بٸر توپ ٶلەڭدەرٸن كٶرگەندە سوعان كٶزٸم انىق جەتتٸ. بۇلدىر ويلار, بۇرىس قولدانعان سٶزدەر, تٷسٸنٸكسٸز تٸركەستەر, وعاش تەڭەۋلەر, ۇعىنىقسىز ۇيقاستار كٶز سٷرٸندٸرٸپ, كٶڭٸل سۋىتادى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قوردالانعان كٶركەم سٶز قازىناسىنان قۇر قالىپ, بۇل قايدا قاراپ جٷرگەن دەسەم, ايعا قاراپ جٷرگەن ەكەن. سەنبەسەڭٸزدەر وقيىق: «تۋدى ەكەن سونداعىداي اي نەلٸكتەن», «مەككەدە كٶرگەندەيمٸن مىنا ايدى مەن», «انا اي ما, انا اي بولسا جيٸ قاققان», «اي تۋسا دٶڭگەلەنٸپ تاس تٶبەمدە», «تۇراتىن كٶكتەن قاراپ اي», «مونشاعى بولىپ جۇلدىزدار, القاسى بولىپ تاعىلدى اي» (ماعجاندى ەسكە تٷسٸرەدٸ), «كۋە وعان اي دا, تەرەك تە» (تۇمانبايدى ەسكە سالادى), «ونداي كٷن, ونداي جوق اي دا», «اناسى بولىپ كٶزٸنە, كٶرٸندٸ مە ەكەن, اي مىنا». اينالاسى بەس-التى ٶلەڭنٸڭ ٸشٸندە قانشاما «اي» جٷر? بٸراق, ايعا ەلسٸن-ەلسٸن قاراي بەرگەنٸ بولماسا, ايدى رازى قىلار ٸلٸپ الار تەڭەۋٸ جوق. ونى قويشى. اي ساناپ وتىرىپ يتتٸڭ «اناسىنا» جولىقتىق. يت تۋرالى ٶلەڭٸندە «اناسى بولىپ كٶزٸنە, كٶرٸندٸ مە ەكەن, اي مىنا» دەيدٸ. ەسٸ تٷزۋ قازاق يتتٸڭ ەنەسٸ دەيدٸ. انا سٶزٸ تەك ادامعا عانا تەن. امانحان انا دەگەن كيەلٸ سٶزدٸ يمەنبەي يتكە دە قولدانادى. ول از دەسەڭ, ايدى ەلەككە سالعان «اي نۇرى الاقانىمدا» دەگەن جيناعىن اشايىق:
«بارادى تەرەڭ تارتىپ اسپان ايلى», «توزعان تاعا سەكٸلدٸ جارتى اي دا اناۋ», «بٷگٸنگٸ تٷن, شٸركٸن, اي ەڭگەلەك ەڭ», «سىناپ سىندى سىرعىعان سىرالعى اي دا», «سۇپ-سۇيىق سالقىن سەۋلە (?) سوزباسىن با اي», «سونان سوڭ كٶرسەم دەيمٸن جەۋدٸر ايدى», «مىسىق كٶز اي تۇرسىز, سٸز, قاراپ كٸمگە?!». ايدى «مىسىق كٶز» دەپ كەلەمەجدەپ الىپ, «سٸز» دەپ سىزىلا قالاتىنى قىزىق?
«مىسىق كٶز اي... سىر بويى... مىسىر كەۋدە...», «مىسىر كەۋدەسٸنەن» امانحاندى ارنايى زەرتتەپ جٷرگەندەر بولماسا دىم تٷسٸنبەدٸك?!.
«سۇپ-سۋىق سىلانعان اي كٷمٸس كٸرپٸك», «كٶڭٸلسٸزدەۋ كەلەدٸ اي دا ٸلەسٸپ», «ات جاقتى ايدىڭ سەۋلەسٸن تٸزگٸن دەلٸك», «سارى مايداي ەريدٸ اسپانداعى اي», «بٷگٸن دە تابا قويماس كٷزگٸ اي تىنىم», «اق سۇر ايدىڭ بەتٸنەن جەمتٸك كٶرٸپ, بەرگەنٸڭ نە اسپانعا ۇلي جانىم?». ايدىڭ بەتٸندە جاتقان نە قىلعان جەمتٸك? جەمتٸككە جەتە الماي ۇلىعان نەندەي جان? بۇل قىلىعىن قويماسا, تٷبٸ ايعا ۇلىعان امانحان اتانار.
«كۋە بولىپ اي تۋعان قيىق جەبە», «قۇلان يەك تاڭ اتا ٷزٸلدٸ ايىم», «شىعانداپ شىعا كەلدٸ جارتى اي قۇلا», «دەگەندە جارتى اي قۇلا, جارتى اي قۇلا», «مىسىق كٶز اي تۇرسىز, سٸز, كٸمگە قاراپ?», «تامىپ كەتە جازداپ تۇر اي تامىزدا», «اۋىل... توعاي... سونان سوڭ الىستاعى اي», «كەلەڭسٸز كەبٸس باس اي تۇر اسپاندا», «شانشىلىپ قالدى وراق اي», «كٶككە ٸلٸنٸپ كٶڭٸلسٸز تۇر سىنىق اي», «اق بۇلتقا اۋناعان ۇرلاندى ايىم», «كٷزەتتەمٸن, اي تۋدى قيياقتانىپ», «شانشىلادى تٶبەمنەن مۇڭسىز مىنا اي», «ات جاقتى اي كٶكتە جٷزە مە?», «مىسىق كٶز اي, بٸر گەپ بار قاراسىندا», «جايلانىپ جاتىپ الدى اي دا كٶكتە», «ات جاقتى ايدىڭ جٷزٸنەن كٷيە كٶردٸم». قاتىن كٶزٸنە قازاننىڭ تٷبٸنەن كٶرٸنەتٸن قارا كٷيەنٸڭ, اقىن كٶزٸنە اي بەتٸنەن كٶرٸنگەنٸ تاريحتا وسى شىعار?
«مىسىق كٶز اي سۇپ-سۋىق جىلتىرايدى», «مىسىق كٶزٸ تارتىلىپ شىققان ايدى», «تٷن كٸرپٸگٸن كٶتەردٸ دە اي تۋدى», «كەلتٸرٸپ كٶزگە تيىندى اي», «ٸز باققان قارماق تۇمسىق سولعان ايدىڭ», «قارماق اي حانعا تارتقان قايىستىرىپ», «مارقا قوزى كٶرٸنگەن اي كٶزٸنە», «بۇلتتى اسپان... سىزدى اۋا... جارىمجان اي». ايدىڭ اۋرۋ-ساۋىن قايدان بٸلدٸ ەكەن?
«مارقا قوزى اي كٶزٸمە تٷستٸڭ نەگە?». «قوزى» سٶزٸن قىستىرماي-اق مارقانىڭ قوزى ەكەنٸ ٶزٸنەن-ٶزٸ بەلگٸلٸ ەمەس پە? اباي «بٶتەن سٶزبەن بىلعانسا سٶز اراسى, ول اقىننىڭ بٸلٸمسٸز بەيشاراسى» دەپ وسىندايدى ايتقان. «مارقا قوزى اي ٸزٸڭدٸ باعىپ تۇرمىن», «اسىپ, ەنە, بارادى سونى اي بوزدان», «اي اۋناعان الىستا الا بۇلت», «سىر ەتٸپ ايتا المايمىن ايعا مۇنى», «بولبىراپ بوز ٶكپەدەي بورسىپ كەتكەن, بورسىق اي بولار بولماس بوزدان استى». سوناۋ عارىشتاعى ايدىڭ بورسىعان يٸسٸن سەزگەن تاناۋىنا بولايىن! مانادان بەرٸ ايدى قىسىق كٶز مىسىققا تەڭەپ وتىر ەدٸ, اياق استىنان بورسىعان بورسىققا اينالدىرىپ جٸبەرگەن امانحاننىڭ «تالانتىندا» شەك بولسايشى?
ادامدى اڭ-تاڭ قالدىراتىن نەشە تٷرلٸ «ايىن» تٷگەندەيمٸز دەپ 300 بەتكە جۋىق كٸتاپتىڭ بەل ورتاسىنا ەزەر جەتتٸك. ال, ايجادى بولعان امانحاننىڭ توقتار تٷرٸ جوق... ايدى: جەز لەگەنگە, كەبٸسكە, اتتىڭ جاعىنا, تيىنعا, بورسىققا, بورسىعان بوز ٶكپەگە, جارىمجانعا, ەڭگەلەككە, توزعان تاعاعا, سىناپقا, مىسىققا تاعى باسقاعا تەڭەپ اي «بايعۇستىڭ» ەبدەن ماسقاراسىن شىعارادى.
اتام زاماننان سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى بولعان ايدى شىعىستىڭ شايىرلارىنداي مٶلدٸرەتٸپ جىرلاۋدىڭ ورىنىنا, ٶڭكەي بٸر سۇرىقسىز سۋرەتتەردٸ كٶز الدىمىزعا ەكەلەدٸ. تاپ بٸر ايدا ٶشٸ كەتكەندەي, ايدى «كەلەڭسٸز» دەپ مۇقاتادى. مۇنىسى قالاي? ەندٸ سۋ يەسٸ - سٷلەيمەنٸنە كەلەيٸك:
«جايسىزداۋ اق جال تولقىن اۋناپ تٷستٸ, سٷلەيمەن – سۋ يەسٸ كٷرسٸندٸ مە?», «سٷلەيمەن سۋ يەسٸ كٷرسٸنگەندە, قالعانداي سەزٸندٸم مەن قۇر سٷلدەم دە». «قۇر سٷلدەم دە» دەگەنٸ ۇعىنىقسىز. دۇرىسى – قۇر سٷلدەم قالعانىن سەزٸندٸم عوي بولار. ۇيقاستى يگەرە الماعان جەردە سٶزدٸڭ يٸنٸ يكەمگە كٶنە بەرمەيدٸ. بٸراق وعان قىمسىناتىن امانحان بار ما? قيسىنعا كەلسٸن-كەلمەسٸن ۇرا بەرەدٸ.
«جٷرەگٸن سۋىلداتىپ تىنىشتىقتىڭ, كٷرسٸندٸ سۋ يەسٸ – سٷلەيمەن دە», «...شٸركٸن-اي, سىبىرلاسا, سۋ يەسٸ – سٷلەيمەن قۇلاعىنا», «سۋ يەسٸ – سٷلەيمەن قىرىنا العان, ۇيىقتاسام تٷسٸمە سىر كٸرەدٸ». سٷلەيمەن پايعامباردى جىرعا قوسقانى جٶن-اق. الايدا, بٸر ايتقانىن جٷز ايتىپ, مەزٸ قىلعان وراشولاق ويلارىنا سۋ يەسٸ سٷيسٸنە قويار ما ەكەن?.. جالپى قايتالاۋعا جيٸ بارۋ دەرمەنسٸزدٸكتٸڭ بەلگٸسٸ.
شىن اقىن تٶگٸلٸپ تۇرادى, قارىمى مەن شالىمى سٶز ساپتاۋىنان-اق كٶرٸنٸپ تۇرادى. ارزان سٶزگە الدانباي, مارجان سٶزدەن مونشاق تٸزەدٸ. قارا كەمٸكتەن قارا سورپا قايناتىپ ساپىرا بەرمەيدٸ! امانحان بولسا ٶزٸنشە كٶركەم سٶزدٸڭ كٶرٸگٸن قىزدىرىپ جاتىرمىن دەپ ويلايدى. ەيتپەسە, «تٷسٸمە ەندٸ اۋىلدىڭ قىرات-جونى», «ۇيىقتاسام تٷسٸمە سۋ كٸرەدٸ, سۋمەن بٸرگە ٸلەسە شۋ جٷرەدٸ», «ۇيىقتاسام تٷسٸمە سىر كٸرەدٸ, سۋ يەسٸ سٷلەيمەن بٸر جٷرەدٸ», «قىزىلقۇم قىزاراڭداپ جاتۋشى ەدٸ, قىزىل كٷن قاداعاندا كٸرپٸكتەرٸن», «قىزىل قۇم... سىردارييا...قاراشا اۋىل, تٷسٸمە جيٸ ەنەدٸ سوڭعى كەزدە» - دەپ شۇبىرتپاس ەدٸ. سىر مەن قىزىلقۇم تۋرالى بٸرٸڭعاي وي قايتالاۋ مەن سٶز قايتالاۋدان تۇراتىن «ەلەۋلەيٸن» تٷگەل تٸزٸپ شىعۋعا شىدامىمىز جەتپەدٸ... وسى ارادان تٸزگٸن تارتتىق. ارعى جاعىن كٶزٸ قاراقتى وقىرمان ٶزٸ-اق تٷسٸنەر...
سىر بويى – بٷكٸل قازاققا ورتاق التىن بەسٸك. بٸزدٸڭ دە بابامىزدىڭ باسى سوندا جاتىر. بٸر قىزىعى – امانحاننىڭ سىر بويىنداعى دٷيٸم ەلدٸ جىرلاۋدان گٶرٸ, قۇيىن-جەلدٸ جىرلاۋعا جانى قۇمار. الاش, قازاق, تەۋەلسٸزدٸك, ارىسى ادامزات, بەرٸسٸ ۇلتىمىزدىڭ بولمىس-بٸتٸمٸ, ارمان-مۇراتى حاقىندا كٸتابىنان بٸر ٶلەڭ تابا المادىق. ٷدەرە كٶشكەن بۇلتتارى مەن جىپىرلاعان جۇلدىزدارىن ٶزٸنە قالدىردىق. سىر-انانى ەبدٸلدا اقىنشا كەمەلٸنە كەلتٸرٸپ, كٶڭٸل تولتىرىپ جىرلاي بٸلسە قۇبا-قۇپ.
ەدەبيەتتٸڭ جانى – تٸل. تالانتىڭ قانشا تاسىپ تۇرسا دا جۇتاڭ تٸلدەن جاقسى شىعارما تۋمايدى. بۇل – اكسيوما! تاپقىرلىق پەن شەبەرلٸككە شابىت قوسىلعاندا عانا جىردىڭ شىرايى كٸرەتٸنٸن امانحان مٷلدە ۇمىتقان. ٶلەڭدەرٸن باستان-اياق سٷزٸپ جەنە سىزىپ وقي وتىرىپ جانىم اشىدى. مىسال كەرەك پە? شاش-ەتەكتەن:
«جەكەندەي جاڭا جۇرتتا جٷرەم جەلٸپ, الدى عوي يەمدەنٸپ بٸر ٶڭدٸ ەلٸك(?)».«جەكەندەي جەلٸپ جٷرەم» دەيدٸ. و زاماندا, بۇ زامان جەكەننٸڭ جەلگەنٸن كٸم كٶرگەن, امانحاننان ٶزگە. «جەلبٸر جەكەن, جەلٸپ جٷرگەن جايلاۋدا بٸز بٸر بٶكەن» دەگەن ٶلەڭدەگٸ «جەكەندٸ» بٶكەننٸڭ بٸر تٷرٸ دەپ تٷسٸنەدٸ. مەسكەۋدە وقىعان ساباز تىم بولماسا 2013 جىلى شىققان «قازاق سٶزدٸگٸن اشىپ, 495 بەتٸندەگٸ «جەكەن – ٶسٸمدٸك شٶپ» دەگەن انىقتامانى وقىعاندا مۇنداي ۇياتقا قالماس ەدٸ.
«استاڭ-كەستەڭ ساپىرىپ دٷنيەنٸ, قارا قۇيىن ۇرشىقتاي استى جىرا(?)». ساي مەن جىرا تەرەڭدٸ بٸلدٸرەدٸ. اباي «اۋىلدىڭ جانى تەرەڭ ساي» دەمەي مە? اسۋ سٶزٸ بيٸككە قاتىستى. «اۋىلىم كٶشٸپ بارادى تاۋدان اسىپ, تاۋدان اسقان بۇلتپەن ارالاسىپ». حالىق ٶلەڭٸ. قازاق «جىرا اسادى» دەمەيدٸ. جىرادان ٶتەدٸ, جىرادا جاتادى, جىرانى قۇلدايدى, جىرانى ٶرلەيدٸ, جىراعا تٷسەدٸ... مۇنىڭ بەرٸن جۇرت بٸلمەيدٸ دەپ ەمەس, امانحان ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن.
«جەڭدٸ قولمەن تۇر تاعى قارماپ اسپان, اجال ايداپ لاقتاي جارعا قاشقان(?)». اسپان جەڭدٸ قولمەن نەنٸ قارماپ تۇر? جەڭ بولعاننان كەيٸن كيٸم بولۋى كەرەك قوي. ول جاعىنا امانحان الاڭدامايدى. قالاي تٷسٸنسەڭ ولاي تٷسٸن. ال, جارعا قاشقان لاق جاردان ۇشىپ ٶلە قويادى دەگەنٸنە كٸم سەنەدٸ. جاردان ۇشىپ ٶلگەن لاقتى كٶرگەن قازاق بار دەگەندٸ ەستٸسەك قۇلاعىمىز كەرەڭ بولسىن. قايتا لاقتىڭ ويناق سالاتىن جەرٸ جار ەمەس پە? جار دەمەكشٸ, «جاڭعىرىق سيياقتانىپ جاردان قايتقان» دەپ, جاردى جارتاسقا اينالدىرىپ جٸبەرگەن شٸركٸنگە داۋا بولسايشى?
«ماما قاز ماقپال باۋىر بۇلت تا ۇشپا, كٶزگە ۇرار قۇبىلا جاق تۇرىپ تۇستا - قۇلىنداي تاعدىرىما ۇقساپ كەتتٸ, تاستايتىن بٸراق وعان قۇرىق قىسقا». «ماقپال باۋىر بۇلتتى قۇلىنداي تاعدىرىنا ۇقساتقانىنا» سەنەيٸك. مەسەلە - قۇرىقتا! بالا كەزٸندە اسقار-اسقار تاۋلارعا شىقپاعان, كٶكوراي شالعىندى كٶك جايلاۋلاردا اسىر سالماعان, ٷيٸر-ٷيٸر جىلقىنى يٸرٸپ كٶرمەگەن امانحان قۇرىقتى سالاتىنىن, بۇعالىقتى تاستايتىنىن قايدان بٸلسٸن? وعان بٸر ەسەپتەن كٸنە جوق. قۇرىق كٶبٸنەسە جۋاس جىلقىلارعا, جەلٸدەگٸ ساۋىن بيەلەرگە, قۇلىندارعا سالىنادى. بۇعالىق شۋ اساۋلارعا تاستالادى.
«تٷتٸنگە ىستاي-ىستاي كەۋٸپ قالعان, كەلتٸردٸ كٶز الدىما قالبىردى اسپان», «قالبىرىڭ جٶنسٸز كەيدە قاۋدىرايدى, بەرمەستەن ۇشقىن شاشا باۋعا رايدى(?)».قىزىقتىڭ كٶكەسٸ ەندٸ بولدى. بٷكٸل اسپان ونىڭ كٶزٸنە قاڭىلتىر قالبىر عانا بولىپ ەلەستەيدٸ ەكەن. جەنە ول قالبىر «قاۋدىرايدى» دەپ جاڭالىق اشادى. قالبىر قاۋدىرامايدى, سالدىرلايدى. كەپكەن تەرٸ قاۋدىرايدى. دۇرىسى – قاۋدىرلايدى. تەمٸر ىستالمايدى, تەرٸ ىستالادى.
«الاكٶل ايشىقتانىپ اي قاباقتى, سٸلەمدٸ تاۋ ەتەگٸن(?) جايلاپ اپتى. مەن بولسام تولقىپ تۇردىم جاعاسىندا, سەن بولساڭ ەڭگٸمە ەتتٸڭ قايداعى اقتى(?)». «مەڭٸ بۇل جاز ايىنىڭ مامىر (?) اتتى, قويا تۇر تىقپالاماي, تامىر, اقتى (?)». «اقتى» قايتا-قايتا سٶز قىلادى. بۇل نە قىلعان «اق»? اراق پا, ايران با, اشىپ ايتپايدى. بٸز مٶلشەرلەپ وتىرمىز. ال, قاراپايىم وقىرمان قالاي ۇقپاق? وندا ونىڭ شارۋاسى جوق. ٶيتكەنٸ ول امانحان عوي...
«قايتەيٸن, ەي, تابيعات يگەنٸڭدٸ (?), قوندىرىپ ۇياسىنا كٷيمە كٷندٸ». كٷندٸ كٷيمەگە تەڭەگەنٸ كٶڭٸلگە قونار. ال, كٷيمە ۇياعا قوناتىن قۇس ەمەس قوي? قيسىن(لوگيكا) قايدا? ەندٸ, مامىردى جاز ايى دەپ جاڭىلىپ وتىرعانىنا جول بولسىن. مامىر – كٶكتەم ايى. جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸن ايىرا المايتىن امانحان جىردىڭ نەزٸك تابيعاتىن قايدان تانىسىن?
«ساعىنىش سانامداعى سارتاپتانعان, ەنەسٸ ٶرٸستەگٸ قوڭىر قوزى (?)». بۇل جەردە ٶزٸن ەنەسٸن ساعىنعان قوڭىر قوزىعا تەڭەپ وتىرۋى مٷمكٸن. بٸراق ول ويىن جەتكٸزە الماعان. مەتٸندٸ قالاي وقىساڭ دا ساعىنىشتىڭ ەنەسٸ قوڭىر قوزى بولىپ ۇعىلادى. سوندا «باليعاتقا» تولماعان قوزى قوزىلاي ما? توقتى, تۇساق بولسا بٸر باسقا. ٶستٸپ, سٶزدەن سٷرٸنگەن جەردە وي اداسادى, ٶرنەك بۇزىلادى.
«سىرىقتاي سيداڭ شيدٸڭ سىڭىلىنا (?), قۇلاعىن ارلان بۇققان ساي تٸگەدٸ». سىرىقتاي شي بولا ما? شيدٸڭ ٶزٸ سىرىقتاي بولسا, قالاي سيداڭ بولادى? سىرىق - شي ەمەس سىرعاۋىلدان جٸڭٸشكە, سويىلدان ۇزىن اعاش. «سىرىققا قۇرىق جالعاپ» دەگەن تۇراقتى تٸركەس بار ەمەس پە? سٶزدٸككە جٷگٸنەيٸك. «سىرىق – جۋان, ۇزىن اعاش», «قازاق سٶزدٸگٸ», 1198-بەت. سىردىڭ بويىندا شىنىمەن سىرىقتاي شي ٶسسە, وسى كٷنگە دەيٸن نەگە ونى «قىزىل كٸتاپقا» كٸرگٸزبەي جٷر?..
«وتىردىق وشاقتىڭ بٸز ٸرگەسٸندە». «وشاقتىڭ ٸرگەسٸندە وتىرمىن» دەگەنٸنە كٷلكٸمنٸڭ كەلگەنٸ-اي. قازاق «وت باسى, وشاق قاسى» دەۋشٸ ەدٸ. وشاقتا ٸرگە بولمايدى. ٷيدٸڭ ٸرگەسٸ, اۋىلدىڭ ٸرگەسٸ بولادى. وسىنى بٸلمەي وتىرعان امانحاننىڭ اۋىلدا ٶسكەنٸنە دە كٷمەنٸم بار...
«سەبيدٸڭ ماڭدايىنداي جٶرگەكتەگٸ, بىلقىلداپ تۇر تٸرشٸلٸك جەر-كٶكتەگٸ». سەبيدٸڭ ماڭدايى ەمەس ەڭبەگٸ بىلقىلدايدى. بەلەنباي بالانىڭ ەكەسٸ اتانعان ادامنىڭ ەڭ اياعى مۇنى دا بٸلمەۋٸ ماسقارا قوي!..
بۇل - بٷگٸنگٸ امانحان عانا ەمەس, ەرتەڭگٸ بٷكٸل قازاق قاۋىمىن بارماق تٸستەتەر ٶكٸنٸشتٸ جاعداي... نەگە تۋعان تٸلٸنەن جەرٸگەندەر كٶبەيدٸ? نەگە اباي تٸلٸ مەدەنيەتٸنەن ماقۇرىم قالىپ بارامىز? نەگە اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸمەن جىر جازا باستادىق? بٷيتە بەرسەك, ارعى بابالاردى ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, ابايدان باستاپ كٷنٸ كەشەگٸ جاراسقان, جۇماتاي, كەڭشٸلٸككە, بٷگٸنگٸ جەركەن, سەرٸك اقسۇڭقارۇلى, تىنىشتىقبەك, جٷرسٸن, ۇلىقبەك, ەسەنعالي, عالىم, سۆەتقالي, دەۋلەتكەرەيگە دەيٸنگٸ كٸلەگەيٸ قالىڭ, قايماقتى تٸلٸمٸزدٸڭ كەلەشەگٸ نە بولماق?... جٸلٸگٸ تاتىمايتىن, كٶتەرەم, كٶكجاسىق دٷمبٸلەز دٷنيەلەر نەگە ەدەبيەت اۋلاسىندا ارامشٶپتەي قاپتاپ كەتتٸ?.. بۇل - جازۋشىلار وداعىن عانا ەمەس, ٷكٸمەتتٸ دە, ۇلتىمىزدى دا ويلاندىراتىن ٷلكەن مەسەلە!
ۇلتتى ٶلتٸرمەيتٸن ۇلتتىق تٸلٸ بولاتىن بولسا, ۇلت رۋحانيياتىنىڭ كەرۋەن-كٶشٸن باستايتىن ۇلتتىق ەدەبيەت. سوندىقتاندا «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەپ م.ەۋەزوۆ ايتقانداي, ەندٸگٸ جەردە ەل بولامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن سٶزٸمٸزدٸ تٷزەۋٸمٸز كەرەك. ول ٷشٸن ٶز ٸشٸمٸزگە ٶزٸمٸز ٷڭٸلٸپ, ار الدىنا جٷگٸنٸپ, ناعىز تالانتتاردى تانىپ, سٷبەلٸ سٶزگە, سٷيەكتٸ ويعا باي كەسەك شىعارمالارعا جول اشۋىمىز كەرەك.
ٶلەڭگە قاتىستى بٸر سٶزٸندە: «ٶلەڭگە قويىلاتىن باستى تالاپ - تٸل, وبراز, مۋزىكا»دەپتٸ. ٶلەڭگە نە كەرەك ەكەنٸن امانحانسىز دا قازاق بٸلگەن. ونىڭ وزىق ٷلگٸسٸ – قاراٶلەڭ!
ٶكٸنٸشكە وراي, ٶزگەلەرگە تالاپ قويعىش اقىننىڭ ٶز ٶلەڭدەرٸندە سول ٷش تالاپتىڭ ۇشقىنى دا بايقالمايدى. «قاشادى وي شٸركٸنٸڭ ايعا, سايعا, كەۋٸلدٸ جامان ەكەن جايلاسا ايلا». وسى دا ٶلەڭ بە? وسىندايدا ويعا قيياسباي ورالادى. «اناۋ قىردا كٶك قاسقىر سوقاق, سوقاق, قاسقا سيىرعا شابىنادى جيرەن ايعىر». امانحاننىڭ «قاشادى وي, شٸركٸنٸڭ, ايعا,سايعاسى مەن كەۋٸلدە جايلاسا ايلاسى» قيياسبايدٸكٸنەن نە ايىرماسى بار?
قيياسبايدا سۋرەت بار. «جيرەن ايعىردىڭ قاسقا سيىرعا شابىنىپ تۇرعانى بولماسا». كٷلدٸرگٸ, ٶتكٸر تٸلدٸ قيياسباي ونى اباي اعاسىنىڭ كٶڭٸلٸن كٶتەرۋ ٷشٸن ەدەيٸ ايتقان. امانحاندا تٷك جوق. ايعا قاشقان ويىن قۇپتايىق. ايعا قۇمار قييالى شارىقتاعان شىعار. سايعا قاشقانىن قالاي تٷسٸنەمٸز? قيياسباي ابايدى كٷلدٸرگٸسٸ كەلدٸ, امانحان كٸمدٸ كٷلدٸرمەك?..
امانحاندى قولپاشتاپ جٷرگەندەرگە تاڭىم بار. ولار نە كٶڭٸل جىقپاستىققا سالعان, نە سٶز تانۋدان قالعان...
شىنىمەن سٶز تانۋدان قالدىق پا? ەلدە سٶز تانيتىن كٶز ازايدى ما? ٶز قييالىنا ٶزٸ سەنگەن, ٶز دەمٸنە ٶزٸ پٸسكەن «كلاسسيكتەر» سانى كٶبەيٸپ بارادى...
قورىتا ايتقاندا, ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ تولعاقتى تاعدىرى تۋرالى كەڭەسٸپ پٸشەتٸن كەلەلٸ مەسەلەلەر جەتكٸلٸكتٸ. بٸز بۇل جولى امانحان شىعارماشىلىعىن تالداۋ ارقىلى ٶزگەلەرگە وي سالعىمىز كەلدٸ...
نەسٸپبەك ايتۇلى,
مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
استانا
