30 tamyzda biz elimizdiń eń úlken jáne mańyzdy merekeleriniń biri – Konstitýtsiia kúnin atap ótemiz. Shynynda, tek Konstitýtsiia el azamattarynyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn anyqtaidy. Al olardy qorǵap, saqtaýdyń birden bir kepili Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentiniń jaýapkershiligine júktelgen. Osy aitýly kúni Qazaqstan halqynyń kúndelikti ómirinde paidalanyp otyrǵan elimizdiń negizgi normalary men zańdarynyń qalai ázirlenip, qoldanysqa engizilgeni jóninde tiisti maǵlumat berýdi jón kóremiz.
Aldymen, elimizdiń alǵashqy zańdary Qazaq handyǵy merzimi kezeńinde qurylǵanyn atap ótý qajet. Osy rette tarih qoinaýlarynan belgili bolǵan kórnekti qazaq handarynyń – Qasym («Qasym hannyń qasqa joly»), Esim («Esim hannyń eski joly») jáne Táýkeniń («Jeti Jarǵy») zań shyǵarýshylyq belsendilikterin atap ótemiz.
«Jeti Jarǵy» dep atalǵan Táýke hannyń zańdar jinaǵy Uly dalada keń tarap, onyń ákimshilik júiesiniń negizin qalady.
Keiinnen Qazaqstannyń Resei imperiiasynyń quramyna kirýi sebebinen elimizde RF-yń arnaiy qabyldaǵan zańdar jiyntyǵy qoldanysta bolǵany tarihtan belgili. 1917 jylǵy qazan tóńkerisinen keiin Qazaqstanda bilikke kelgen Alash Orda Úkimeti óziniń partiialyq baǵdarlamasynda memlekettik bilikti úsh tarmaqqa bólý, jalpy sailaý jáne t.b. siiaqty ideialardy qabyldady (Baǵdarlama 1917 jyly «Qazaq» gazetinde jariialandy). Memlekettik qujat óziniń qurylymy jaǵynan sol kezdegi Eýropa elderiniń konstitýtsiialaryna uqsas boldy.
Alaida, shyn máninde óziniń mazmunyna sáikes keletin Konstitýtsiialyq aktiler 1920 jyldan bastap 1991 jylǵa deiin Qazaqstannyń KSRO quramyna kirý kezeńinde ázirlendi jáne qabyldandy. Atalǵan kezeńde birneshe konstitýtsiialar qabyldandy (1926j. 18 aqpan, 1937j. 26 naýryz, 1978j. 20 sáýir), onda búkil bilik halyqqa tiesili boldy, olar taptyq túrde jumysshylar, sharýalar jáne eńbek ziialylary bolyp bólindi. Bilik jáne memlekettik organdardyń basshylyǵy retinde Qazaq KSR Kommýnistik partiiasy taǵaiyndaldy.
Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Konstitýtsiiasy 1993 jyly 28 qańtarda Qazaqstan Joǵarǵy Keńesi XII shaqyrymynyń IX sessiiasynda qabyldandy. Aita keterlik jait, elimizdiń Negizgi zańy Sovet odaǵy ydyraǵannan keiingi Respýblikanyń daǵdarys jaǵdaiynda jasaldy jáne qabyldandy. Sonyń saldarynan keibir kemshilikterge jol berildi. Soǵan bailanysty kemshiligi bar, Onyń qabyldanýy memlekettik ózara qarym-qatynas júiesin qalypqa keltirýge múmkindik berdi, sonymen birge, memlekettik basqarý tetiginiń ishki saiasi baǵytyn qaita óńdep, baǵdarlaýǵa yqpal etti. Birinshi Konstitýtsiiada Qazaqstannyń táýelsizdigi bekitildi, prezidenttik institýt zańdy túrde resimdeldi jáne Memleket basshysyna biliktiń barlyq atqarýshy tarmaǵynyń joǵary jáne jergilikti deńgeilerde jumys isteýi úshin saiasi jaýapkershilik júkteldi.
Birinshi demokratiialyq Konstitýtsiianyń qabyldanýy elimiz úshin tarihi jáne aýqymdy oqiǵa boldy. Sonymen birge, 1993 jylǵy Konstitýtsiia qysqa merzimdi perspektivalarǵa ǵana arnalǵanyn jáne shyn máninde demokratiialyq qundylyqtardy odan ári damytý, memlekettilikti qalyptastyrý úshin negiz qurǵanyn atap ótken jón. Bul qujat eki jyl boiy jumys istedi.
1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy búkilhalyqtyq referendýmda maquldanǵan Qazaqstan Respýblikasynyń qoldanystaǵy Konstitýtsiiasyn qabyldaý bizdiń memlekettiligimizdiń damýynyń kezekti kezeńiniń kýási boldy. Qujatty qabyldaý aldynda Konstitýtsiia jobasy tóńireginde aýqymdy pikirtalas boldy. Jańa konstitýtsiialyq qujatqa sáikes Qazaqstan prezidenttik basqarý nysanyndaǵy memleket bolyp jariialandy, al 30 tamyz kúni memlekettik merekege ainaldy.
Biz osy aktimen álem kartasynda jańa memlekettiń - bolashaq Qazaqstan Respýblikasynyń negizi qalanǵanyn maqtanyshpen aita alamyz. Tarihta jáne álemdik praktikada qazirgi zaman úshin osyndai mańyzdy oqiǵalar óziniń qoǵamdyq-saiasi jáne tarihi mańyzdylyǵyna bailanysty árqashan mańyzdy merekelerge ainalady. Konstitýtsiiany qabyldaý negizinde memlekettiń halqy quryldy, táýelsiz memlekettiń atribýttary paida boldy jáne onyń halqy azamattyq jaǵynan biregeilendirildi.
Qazaqstan salystyrmaly túrde jas memleket retinde biylǵy jyly 30 jasqa tolýyna bailanysty «Jas» konstitýtsiiaǵa ie. Tarihi standarttar boiynsha bul óte az ýaqyt. Biraq, táýelsizdik jyldarynda elimizdiń Negizgi zańy túpkilikti qalyptasyp, búgingi kúni qoǵamymyzdyń basty qujatyna ainaldy.
Jańa Konstitýtsiiaǵa kóptegen ózgeristerdiń engizilgenin atai otyra olardyń ishindegi tómendegi keibir mańyzdylaryn atap ótýge bolady - Parlamenttiń ókilettikteri men fýnktsiialarynyń keń aýqymy Memleket basshysyna ótti, Joǵarǵy Keńes taratyldy, Parlament eki palataly boldy (Senat pen Májilis). Jańa erejeler boiynsha qazaqstandyqtar naqty bir adam úshin emes, belgili bir partiia úshin daýys berýge tiis boldy. Sonymen qatar, Qazaqstan halqy Assambleiasyna óz ókilderin Parlament Májilisi men Senatyna usyný quqyǵy berildi.
Sol kezde QR Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevqa «Elbasy» mártebesin bekitken tolyqtyrýlar engizildi. 2017 jyly ol Prezidenttiń jekelegen ókilettikterin Parlament pen Úkimetke aýystyrýǵa baǵyttalǵan konstitýtsiialyq reforma ótkizetinin jariialady.
Konstitýtsiiaǵa eń sońǵy mańyzdy ózgertýler 2019 jylǵy naýryzda engizildi. Olar Qazaqstan astanasynyń Nursultan qalasy bolyp qaita atalýymen bailanysty boldy. Bul tarihi sheshimdi Parlament Qazaqstan Prezidenti Q.Toqaevtyń bastamasy boiynsha, qazirgi Qazaqstannyń negizin qalaýshy Elbasynyń tarihi sińirgen eńbegin eskere otyryp qabyldady.
Memleket basshysy Q.K.Toqaev Konstitýtsiia men zańdarda kózdelgen fýnktsiialar men ókilettikterdi Elbasynyń berik bedeline, sarqylmas danalyǵy men mol tájiribesine súiene otyryp, onymen ózara tyǵyz is-qimyl jasai otyryp júzege asyrýda.
Osylaisha, 1995 jylǵy QR Konstitýtsiiasy «Qazaq KSR Memlekettik Egemendigi týraly» Deklaratsiiany (1990 jylǵy 25 qazan) jáne «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń konstitýtsiialyq zańyn (1991 jylǵy 16 jeltoqsan) qabyldaýdan bastalǵan táýelsiz memlekettiń konstitýtsiialyq qurylysy protsesin aiaqtady. Onda 1993 jylǵy Konstitýtsiiada qamtylǵan alǵysharttar óziniń logikalyq mejesine jetkizilgenin basa aitý qajet.
Konstitýtsiiany ázirleý jáne qabyldaý barysynda Tuńǵysh Prezident, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń mańyzdy ról atqarǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Konstitýtsiia, Qazaqstannyń konstitýtsiialyq-quqyqtyq damýy, sondai-aq, olardyń negizinde elimizdiń qol jetkizgen eleýli tabystary - osynyń bári bizdiń Ulttyq kóshbasshymyz - Nursultan Nazarbaevtyń júieli jumysynyń nátijesi. Ol salǵan qazaqstandyq memlekettiliktiń quqyqtyq negizderi qoǵam men memlekettiń damý protsesinde týyndaityn barlyq syn-qaterlerdi, onyń ishinde jahandyq syn-qaterlerdi sátti eńserýdi qamtamasyz etetin ózek bolyp tabylady.
Onyń osy saladaǵy airyqsha rólin Konstitýtsiianyń ázirleýshileri bolǵan N.Shaikenov, K.Kolpakov, B.Muhamedjanov, Iu.Basin, V.Kim, A.Kotov, E.Nurpeiisov, akademikter Ǵ.Saparǵaliev, M.Súleimenov siiaqty elimizdiń belgili zańgerleri eske alady. Olardyń estelikteri boiynsha «Prezident Nursultan Nazarbaev Konstitýtsiia mátinin jasaý jáne talqylaý jumystaryn óziniń jeke baqylaýyna aldy, ol barlyq egjei-tegjeilerdi ysyrmai, qarastyryp otyrdy, jobanyń árbir baby men árbir jolyn muqiiat zerttedi, óte mańyzdy túzetýler men tolyqtyrýlar jasady. Prezident olarmen jii kezdesip otyrdy, kerek kezde jobanyń daiyndalǵan mátinin talqylaý úshin olardy ózine shaqyryp otyrdy».
Sondai-aq, onyń elge sińirgen eńbegi retinde beibitshilik, turaqtylyq jáne eldegi konfessiialar men ulttar arasyndaǵy ózara qurmet pen syilastyqty ornata alǵandyǵyn airyqsha atap ótý qajet. Qazaqstanda adamdar, áleýmettik toptar arasynda qalyptasqan dostyq qarym-qatynastar jalpyulttyq kelisimniń qajettiligi jáne onyń qoǵamdaǵy mańyzdy faktoryn aiqyndaityn obektivti jaǵdailar jasady. Bul qajettilik konstitýtsiialyq normalarda memlekettik qurylystyń negizderiniń biri retinde kórinis tapty.
Qazaqstan búkil álem aldynda 130-an asa teń quqyqty ulttyń tatý otbasyn bildiredi. Árbir qazaqstandyqtyń ómiri - bizdiń tarihymyzdyń shaǵyn bólshegi, bul jańarý ústindegi qoǵam psihologiiasyn sipattaityn qaǵidattarǵa negizdelgen jalpyulttyq kelisimniń rastamasy bolyp tabylady.
Sondyqtan, eldegi ultaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisimniń mundai tájiribesi 2000 jyldardyń basynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidentine Nur-Sultanda Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń sezin shaqyrý usynysymen álemdik arenaǵa shyǵýǵa múmkindik berdi.
2003-2021 jyldar aralyǵynda ótken Álem jáne dástúrli dinder liderleriniń alty Sezinde búkil álem halqynyń beibit jáne laiyqty ómir súrý maqsatynda dini ókilderdiń yntymaqtastyǵyn nyǵaitý máseleleri qarastyryldy.
Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaevtyń rýhani kóshbasshylar Sezin shaqyrý týraly bastamasy Qazaqstan memleketiniń beibitshilik pen turaqtylyq jolyndaǵy jahandyq dinaralyq dialogty damytýǵa qosqan qomaqty úlesi bolyp tabylady.
Qazirgi ýaqytta osy Sez jumystaryn iske asyrý N.Nazarbaevtyń konfessiiaaralyq jáne órkenietaralyq dialogty damytý jónindegi Ortalyǵynyń quzyretinde. Ortalyq aǵymdaǵy jyldyń qazan aiynda QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń basshylyǵymen atalǵan Sez Hatshylyǵynyń kezekti HIH otyrysyn ótkizedi. Ortalyq jumysy jyl ótken saiyn qaryshty damý ústinde jáne kreativti zertteý kúshteriniń ortalyǵy retinde elde jáne álemde tanymal ǵylymi-zertteý ortalyqtarynyń birine ainaldy.
Sóz sońynda, Konstitýtsiia kúni memlekettik deńgeidegi mereke ekenin atap ótkim keledi.
Biz, qazaqstandyqtar úshin bul mereke Qazaqstannyń demokratiialyq tańdaýynyń Tarihi durystyǵyn, qazaqstandyq memlekettiliktiń tarihi sabaqtastyǵyn sezinýdi, barlyq qazaqstandyqtardyń memlekettik tetikterdi jetildirýge qatysýynyń mańyzdylyǵyn taǵy bir ret rastaý bolyp tabylady.
Negizgi Zań-qoǵamymyzdyń turaqtylyǵynyń kepili.
Bolat SÁRSENBAEV
«Konfessiiaaralyq jáne órkenietaralyq dialogty damytý Ortalyǵy»
KEAQ Basqarma tóraǵasy
