نەگٸزگٸ زاڭ - ەلدٸڭ تابىستى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ سەنٸمدٸ كەپٸلٸ

الدىمەن, ەلٸمٸزدٸڭ العاشقى زاڭدارى قازاق حاندىعى مەرزٸمٸ كەزەڭٸندە قۇرىلعانىن اتاپ ٶتۋ قاجەت. وسى رەتتە تاريح قويناۋلارىنان بەلگٸلٸ بولعان كٶرنەكتٸ قازاق حاندارىنىڭ – قاسىم («قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»), ەسٸم («ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى») جەنە تەۋكەنٸڭ («جەتٸ جارعى») زاڭ شىعارۋشىلىق بەلسەندٸلٸكتەرٸن اتاپ ٶتەمٸز.

«جەتٸ جارعى» دەپ اتالعان تەۋكە حاننىڭ زاڭدار جيناعى ۇلى دالادا كەڭ تاراپ, ونىڭ ەكٸمشٸلٸك جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزٸن قالادى.

كەيٸننەن قازاقستاننىڭ رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا كٸرۋٸ سەبەبٸنەن ەلٸمٸزدە رف-ىڭ ارنايى قابىلداعان زاڭدار جيىنتىعى قولدانىستا بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن قازاقستاندا بيلٸككە كەلگەن الاش وردا ٷكٸمەتٸ ٶزٸنٸڭ پارتييالىق باعدارلاماسىندا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ ٷش تارماققا بٶلۋ, جالپى سايلاۋ جەنە ت.ب. سيياقتى يدەيالاردى قابىلدادى (باعدارلاما 1917 جىلى «قازاق» گازەتٸندە جارييالاندى). مەملەكەتتٸك قۇجات ٶزٸنٸڭ قۇرىلىمى جاعىنان سول كەزدەگٸ ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ كونستيتۋتسييالارىنا ۇقساس بولدى.

الايدا, شىن مەنٸندە ٶزٸنٸڭ مازمۇنىنا سەيكەس كەلەتٸن كونستيتۋتسييالىق اكتٸلەر 1920 جىلدان باستاپ 1991 جىلعا دەيٸن قازاقستاننىڭ كسرو قۇرامىنا كٸرۋ كەزەڭٸندە ەزٸرلەندٸ جەنە قابىلداندى. اتالعان كەزەڭدە بٸرنەشە كونستيتۋتسييالار قابىلداندى (1926ج. 18 اقپان, 1937ج. 26 ناۋرىز, 1978ج. 20 سەۋٸر), وندا بٷكٸل بيلٸك حالىققا تيەسٸلٸ بولدى, ولار تاپتىق تٷردە جۇمىسشىلار, شارۋالار جەنە ەڭبەك زييالىلارى بولىپ بٶلٸندٸ. بيلٸك جەنە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باسشىلىعى رەتٸندە قازاق كسر كوممۋنيستٸك پارتيياسى تاعايىندالدى.

تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسيياسى 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قازاقستان جوعارعى كەڭەسٸ XII شاقىرىمىنىڭ IX سەسسيياسىندا قابىلداندى. ايتا كەتەرلٸك جايت, ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زاڭى سوۆەت وداعى ىدىراعاننان كەيٸنگٸ رەسپۋبليكانىڭ داعدارىس جاعدايىندا جاسالدى جەنە قابىلداندى. سونىڭ سالدارىنان كەيبٸر كەمشٸلٸكتەرگە جول بەرٸلدٸ. سوعان بايلانىستى كەمشٸلٸگٸ بار,  ونىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتٸك ٶزارا قارىم-قاتىناس جٷيەسٸن قالىپقا كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ, سونىمەن بٸرگە, مەملەكەتتٸك باسقارۋ تەتٸگٸنٸڭ ٸشكٸ ساياسي باعىتىن قايتا ٶڭدەپ, باعدارلاۋعا ىقپال ەتتٸ. بٸرٸنشٸ كونستيتۋتسييادا قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ بەكٸتٸلدٸ, پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت زاڭدى تٷردە رەسٸمدەلدٸ جەنە مەملەكەت باسشىسىنا بيلٸكتٸڭ بارلىق اتقارۋشى تارماعىنىڭ جوعارى جەنە جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيلەردە جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلدٸ.

بٸرٸنشٸ دەموكراتييالىق كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانۋى ەلٸمٸز ٷشٸن تاريحي جەنە اۋقىمدى وقيعا بولدى. سونىمەن بٸرگە, 1993 جىلعى كونستيتۋتسييا قىسقا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆالارعا عانا ارنالعانىن جەنە شىن مەنٸندە دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى ودان ەرٸ دامىتۋ, مەملەكەتتٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋ ٷشٸن نەگٸز قۇرعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل قۇجات ەكٸ جىل بويى جۇمىس ٸستەدٸ.

1995 جىلعى 30 تامىزداعى بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ماقۇلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسيياسىن قابىلداۋ بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ دامۋىنىڭ كەزەكتٸ كەزەڭٸنٸڭ كۋەسٸ بولدى. قۇجاتتى قابىلداۋ الدىندا كونستيتۋتسييا جوباسى تٶڭٸرەگٸندە اۋقىمدى پٸكٸرتالاس بولدى. جاڭا كونستيتۋتسييالىق قۇجاتقا سەيكەس قازاقستان پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىنداعى مەملەكەت بولىپ جارييالاندى, ال 30 تامىز كٷنٸ مەملەكەتتٸك مەرەكەگە اينالدى.

بٸز وسى اكتٸمەن ەلەم كارتاسىندا جاڭا مەملەكەتتٸڭ - بولاشاق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگٸزٸ قالانعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. تاريحتا جەنە ەلەمدٸك پراكتيكادا قازٸرگٸ زامان ٷشٸن وسىنداي ماڭىزدى وقيعالار ٶزٸنٸڭ قوعامدىق-ساياسي جەنە تاريحي ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى ەرقاشان ماڭىزدى مەرەكەلەرگە اينالادى. كونستيتۋتسييانى قابىلداۋ نەگٸزٸندە مەملەكەتتٸڭ حالقى قۇرىلدى, تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ اتريبۋتتارى پايدا بولدى جەنە ونىڭ حالقى ازاماتتىق جاعىنان بٸرەگەيلەندٸرٸلدٸ.

قازاقستان سالىستىرمالى تٷردە جاس مەملەكەت رەتٸندە بيىلعى جىلى 30 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى «جاس» كونستيتۋتسيياعا يە. تاريحي ستاندارتتار بويىنشا بۇل ٶتە از ۋاقىت. بٸراق, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زاڭى تٷپكٸلٸكتٸ قالىپتاسىپ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ قوعامىمىزدىڭ باستى قۇجاتىنا اينالدى.

جاڭا كونستيتۋتسيياعا كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەردٸڭ ەنگٸزٸلگەنٸن اتاي وتىرا ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ تٶمەندەگٸ كەيبٸر ماڭىزدىلارىن اتاپ ٶتۋگە بولادى - پارلامەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ مەن فۋنكتسييالارىنىڭ كەڭ اۋقىمى مەملەكەت باسشىسىنا ٶتتٸ, جوعارعى كەڭەس تاراتىلدى, پارلامەنت ەكٸ پالاتالى بولدى (سەنات پەن مەجٸلٸس). جاڭا ەرەجەلەر بويىنشا قازاقستاندىقتار ناقتى بٸر ادام ٷشٸن ەمەس, بەلگٸلٸ بٸر پارتييا ٷشٸن داۋىس بەرۋگە تيٸس بولدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ٶز ٶكٸلدەرٸن پارلامەنت مەجٸلٸسٸ مەن سەناتىنا ۇسىنۋ قۇقىعى بەرٸلدٸ.

سول كەزدە قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «ەلباسى» مەرتەبەسٸن بەكٸتكەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلدٸ. 2017 جىلى ول پرەزيدەنتتٸڭ جەكەلەگەن ٶكٸلەتتٸكتەرٸن پارلامەنت پەن ٷكٸمەتكە اۋىستىرۋعا باعىتتالعان كونستيتۋتسييالىق رەفورما ٶتكٸزەتٸنٸن جارييالادى.

كونستيتۋتسيياعا ەڭ سوڭعى ماڭىزدى ٶزگەرتۋلەر 2019 جىلعى ناۋرىزدا ەنگٸزٸلدٸ. ولار قازاقستان استاناسىنىڭ نۇرسۇلتان قالاسى بولىپ قايتا اتالۋىمەن بايلانىستى بولدى. بۇل تاريحي شەشٸمدٸ پارلامەنت قازاقستان پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەلباسىنىڭ تاريحي سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدادى.

مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ كونستيتۋتسييا مەن زاڭداردا كٶزدەلگەن فۋنكتسييالار مەن ٶكٸلەتتٸكتەردٸ ەلباسىنىڭ بەرٸك بەدەلٸنە, سارقىلماس دانالىعى مەن مول تەجٸريبەسٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ونىمەن ٶزارا تىعىز ٸس-قيمىل جاساي وتىرىپ جٷزەگە اسىرۋدا.

وسىلايشا, 1995 جىلعى قر كونستيتۋتسيياسى «قازاق كسر مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸ تۋرالى» دەكلاراتسييانى (1990 جىلعى 25 قازان) جەنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭىن (1991 جىلعى 16 جەلتوقسان) قابىلداۋدان باستالعان تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىسى پروتسەسٸن اياقتادى. وندا 1993 جىلعى كونستيتۋتسييادا قامتىلعان العىشارتتار ٶزٸنٸڭ لوگيكالىق مەجەسٸنە  جەتكٸزٸلگەنٸن باسا ايتۋ قاجەت.

كونستيتۋتسييانى ەزٸرلەۋ جەنە قابىلداۋ بارىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭىزدى رٶل اتقارعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. كونستيتۋتسييا, قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق دامۋى, سونداي-اق, ولاردىڭ نەگٸزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ قول جەتكٸزگەن ەلەۋلٸ تابىستارى - وسىنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ ۇلتتىق كٶشباسشىمىز - نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جٷيەلٸ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ. ول سالعان قازاقستاندىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ دامۋ پروتسەسٸندە تۋىندايتىن بارلىق سىن-قاتەرلەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە جاھاندىق سىن-قاتەرلەردٸ سەتتٸ ەڭسەرۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ٶزەك بولىپ تابىلادى.

ونىڭ وسى سالاداعى ايرىقشا رٶلٸن كونستيتۋتسييانىڭ ەزٸرلەۋشٸلەرٸ بولعان ن.شايكەنوۆ, ك.كولپاكوۆ, ب.مۇحامەدجانوۆ, يۋ.باسين, ۆ.كيم, ا.كوتوۆ, ە.نۇرپەيٸسوۆ, اكادەميكتەر ع.ساپارعاليەۆ, م.سٷلەيمەنوۆ سيياقتى ەلٸمٸزدٸڭ بەلگٸلٸ زاڭگەرلەرٸ ەسكە الادى. ولاردىڭ ەستەلٸكتەرٸ بويىنشا «پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسييا مەتٸنٸن جاساۋ جەنە تالقىلاۋ جۇمىستارىن ٶزٸنٸڭ جەكە باقىلاۋىنا الدى, ول بارلىق ەگجەي-تەگجەيلەردٸ ىسىرماي, قاراستىرىپ وتىردى, جوبانىڭ ەربٸر بابى مەن ەربٸر جولىن مۇقييات زەرتتەدٸ, ٶتە ماڭىزدى تٷزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جاسادى. پرەزيدەنت ولارمەن جيٸ كەزدەسٸپ وتىردى, كەرەك كەزدە جوبانىڭ دايىندالعان مەتٸنٸن تالقىلاۋ ٷشٸن ولاردى ٶزٸنە شاقىرىپ وتىردى».

سونداي-اق, ونىڭ ەلگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ رەتٸندە بەيبٸتشٸلٸك, تۇراقتىلىق جەنە ەلدەگٸ كونفەسسييالار مەن ۇلتتار اراسىنداعى ٶزارا قۇرمەت پەن سىيلاستىقتى ورناتا العاندىعىن ايرىقشا اتاپ ٶتۋ قاجەت. قازاقستاندا ادامدار, ەلەۋمەتتٸك توپتار اراسىندا قالىپتاسقان دوستىق قارىم-قاتىناستار جالپىۇلتتىق كەلٸسٸمنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ جەنە ونىڭ قوعامداعى ماڭىزدى فاكتورىن ايقىندايتىن وبەكتيۆتٸ جاعدايلار جاسادى. بۇل قاجەتتٸلٸك كونستيتۋتسييالىق نورمالاردا مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە كٶرٸنٸس تاپتى.

قازاقستان بٷكٸل ەلەم الدىندا 130-ان اسا تەڭ قۇقىقتى ۇلتتىڭ تاتۋ وتباسىن بٸلدٸرەدٸ. ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ٶمٸرٸ - بٸزدٸڭ تاريحىمىزدىڭ شاعىن بٶلشەگٸ, بۇل جاڭارۋ ٷستٸندەگٸ قوعام پسيحولوگيياسىن سيپاتتايتىن قاعيداتتارعا نەگٸزدەلگەن جالپىۇلتتىق كەلٸسٸمنٸڭ راستاماسى بولىپ تابىلادى.

سوندىقتان, ەلدەگٸ ۇلتارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمنٸڭ مۇنداي تەجٸريبەسٸ 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸنە نۇر-سۇلتاندا ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ سەزٸن شاقىرۋ ۇسىنىسىمەن ەلەمدٸك ارەناعا شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

2003-2021 جىلدار ارالىعىندا ٶتكەن ەلەم جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ التى سەزٸندە  بٷكٸل ەلەم حالقىنىڭ بەيبٸت جەنە لايىقتى ٶمٸر سٷرۋ ماقساتىندا دٸني ٶكٸلدەردٸڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ مەسەلەلەرٸ قاراستىرىلدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۋحاني كٶشباسشىلار سەزٸن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىق جولىنداعى جاھاندىق دٸنارالىق ديالوگتى دامىتۋعا قوسقان قوماقتى ٷلەسٸ بولىپ تابىلادى. 

قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسى سەز جۇمىستارىن ٸسكە اسىرۋ ن.نازارباەۆتىڭ كونفەسسيياارالىق جەنە ٶركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ورتالىعىنىڭ قۇزىرەتٸندە. ورتالىق اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىندا قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن اتالعان سەز حاتشىلىعىنىڭ كەزەكتٸ حٸح وتىرىسىن ٶتكٸزەدٸ. ورتالىق جۇمىسى جىل ٶتكەن سايىن قارىشتى دامۋ ٷستٸندە جەنە كرەاتيۆتٸ زەرتتەۋ كٷشتەرٸنٸڭ ورتالىعى رەتٸندە ەلدە جەنە ەلەمدە تانىمال عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى.

سٶز سوڭىندا, كونستيتۋتسييا كٷنٸ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ مەرەكە ەكەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. 

بٸز, قازاقستاندىقتار ٷشٸن بۇل مەرەكە قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق تاڭداۋىنىڭ تاريحي دۇرىستىعىن, قازاقستاندىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ تاريحي ساباقتاستىعىن سەزٸنۋدٸ, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ مەملەكەتتٸك تەتٸكتەردٸ جەتٸلدٸرۋگە قاتىسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى بٸر رەت راستاۋ بولىپ تابىلادى.

نەگٸزگٸ زاڭ-قوعامىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ كەپٸلٸ.