Jat aǵymnyń jeteginde ketý er nemese áiel adam dep tańdamaidy. Er de, áiel de dini senim ustanymdaryn ózgertip, týra joldan adasyp jatyr. Alaida «Islamda áiel er adamǵa baǵynyshty bolýy kerek» degendi asyra paidalanyp jatqandar da joq emes. Biz osy oraida Almaty qalasy Qoǵamdyq damý basqarmasynyń janyndaǵy «Keńes berý jáne ońaltý ortalyǵynyń» áiel isi jónindegi teolog mamany Nazerke Jetpisbaidy sózge tartyp, din aiasyndaǵy áielder máselelerin áńgime ettik.
–Nazerke Jetpisbaiqyzy, jat aǵymnyń jeteginde ketken áielderdiń kóbisi ókinip jatady eken. olardyń adasýyna ne yqpal etýi múmkin?
–Jalpy áiel adamdardyń basym kópshiligi ózińiz bilesiz, emotsiiaǵa óte berilgish keledi. Birinshi sebebi sol. Ekinshiden áiel adamdar kúizeliske ushyraǵan kezde ózderiniń kúizelisteriniń ornyn toltyrý úshin bir jerden ózin rýhani tynyshtandyratyn nárse izdegisi keledi. Ondai bizdiń ortalyqta boldy. Muny bizge kelip jatqan áielder tájiribesinen alyp otyrmyn.Bir áiel kelip, namaz oqymaidy, hidjap kimeidi, dini bailanysy joq áiel adamnan «jalpy bul ortalyqtyń tizimine iligip qalýǵane sebep boldy» dep suraǵan kezde, uqsas jaǵdailardy aitady. Máselen, otbasynda ártúrli máseleler týyndap, ózim vkontaktege kirip otyrǵanmyn deidi. Sol kezde «Áiel adamnyń islamdaǵy» orny degen topqa tirkelip, sol jerden aqparattar aldym, sol jerden ózimdi rýhani tynyshtandyratyn aqparattar aldym deidi. Biraq ýaqyt óte kele Ulttyq Qaýipsizdik Komitetiniń adamdary keldi deidi. Sóitse ol top tyiym salynǵan toptardyń ishine kiredi eken. Ol kisi bilmeidi, biraq rasynda men sol jerden ózimniń rýhani tynyshtandyratyn aqparattarymdy ala aldym deidi. Bul jai ǵana bizdiń ortalyqtaǵy bir fakt bolsa, buǵan deiin de mundai fakttar óte kóp boldy. Iaǵni sol izdený arqyly adasady. Áiel adam neniń durys, neniń burys ekenin bilmeidi, biraq aqparat ala beredi, eń sońynda ol ózi úirengen nárse ózi úshin durys bolyp eseptelinedi. Al syrttai alyp qaraǵanda onyń alyp otyrǵan aqparattary teris. Qazirgi ýaqytta 130-dan asa áiel bizdiń ortalyqqajyl basynan beri kelgen bolatyn. Olardyń basym kópshiliginiń dini saýattylyǵy tómen, nól dep aitsaq ta bolady. Olar tek qana namaz oqimyz, oraza ustaimyz deidi, basqa eshqandai aqparat bilmeidi. Jai ǵana syrt kelbetimen alyp, qyzyǵyp, ustap alǵandar.
–Áiel adamnyń jat aǵymǵa erýi kóbine óz erkimen bola ma, álde eriniń yqpaly bola ma?
–Joǵaryda áiel adamnyń shatasýynyń eki sebebin aittym. Endi odan keiingi úshinshi sebebi, bul áiel adamnyń erine boisuný arqyly júzege asady. Jasaǵan tájiribelerdiń nátijesinde, tipti úilenbei turyp qyz-jigit bolyp sóilesip júrgenniń ózinde jigit júrip júrgen qyzyna yqpal ete alatyndyǵy kórinip otyr. Óitkeni taǵy da áiel adam jyly sózderge ergish, bireýden jylýlyq izdeidi, jaqsy kórip turǵan adamy oǵan jany ashidy dep oilaidy, osylaisha sodan alǵan aqparattardyń barlyǵyn qabyldap alady.
Bir mysal keltireiin, Atyraýda Kúmisai (aty-jóni ózgertildi – red.) degen oqýshy qyz boldy. 9 synyp oqidy, kámilet jasyna tolmaǵan. Bizge mektep ustazdary qońyraý shalyp, qyzdyń jaqsy oqitynyn, sońǵy kezde ózgerip júrgenin, oramal taǵyp, úlgerimi nasharlaǵanyn aityp kómek surady. Sóitip qyz ata-anasymen birge ortalyqqa keldi. Qyz alǵashqy birneshe kezdesýde ashylǵan joq. ata-anasy kúni-túni jumysta, qyzdyń jazǵy kýrstan dini saýat ashqanyn, namaz oqi bastaǵanynan ǵana habardar. Birneshe suhbattan soń biz qyzben óz úiinde kezdesý ótkizýdi josparladyq. Úiine kelip, shai iship, qyzben erkin áńgimege kóshken kezde, ol tipti ata-anasyna da aitpaǵan syrymen bólisti. Áleýmettik jeli arqyly Talǵat (aty-jóni ózgertildi – red.) esimdi jigitpen tanysqanyn, onymen birneshe ai sóilesip, jigittiń Almatydan Atyraýǵa arnaiy kelgenin aitty. Ary qarai ne bolǵanyn bilesiz be? Ary qarai jigit qyzdy óziniń dini ustanymyna ilandyra bastaǵan. Súiem-kúiemin aityp, 9 synypty bitirgen soń úilenetinin aityp, neke qidyrýǵa kelistirgen. Ata-anasynan ruqsat suraimyn degende «seniń ata-anań namaz oqymaidy, olardyń ruqsat alý mindetti emes» degen. Onda meshitke qidyraiyq degenine de kelispei, qyzdy Atyraýdaǵy «Dina» degen bazarǵa alyp barady. Bul bazardyń basym kópshiligi sáláftardyń saýda oryndary. Sol bazardaǵy «brattaryn» shaqyryp, nekesin qiyp berýin suraǵan. Olar qyzdy teris qaratyp qoiyp, syrtynan túsiniksiz bir nárseler oqyp, «boldy, nekeń qiyldy» deidi. Neke qidyrýdyń qandai bolatynyn bilmeitin jasóspirim qyz, nekeli boldym dep máz bolyp qaitady. Sol kúni Kúmisai sol bazardyń mańyndaǵy qonaq úige baryp, neke túnin ótkizedi. Sosyn jigit Almatyǵa qaityp, qyzben telefon arqyly bailanysyp turady. Men kip-kishkentai jasóspirim qyzdyń basynan osyndai jaǵdailar ótip jatqanyn ata-anasy bilmeitinine tańǵaldym. Osydan keiin Ulttyq Qaýipsizdik Komiteti arqyly Almatydaǵy jigit týraly aqparat surastyra bastadyq. Onyń atyn basynda basqasha aitty, áleýmettik jelide bylai tirkelip tur dep taǵy basqasha aitty. Biraq sońynda shyndyqty aitty, anyqtai kelgen kezde jigit qyzǵa ózin 1994 jylǵymyn dep tanystyrǵan, al ol 1983 jylǵy. Qyzdyń ózi15 jasta. Qyzǵa seni aldady dep aitsaq, senbeidi, joq ol 1994 jylǵy dep qadalyp turyp aldy. Buryn otbasy bar medi desek, qyz joq dedi. Al onyń birinshi áieli bolǵan, odan bir balasy bar. Jigittiń aǵasy Siriiada qaitys bolǵan eken, sonyń áielin ámeńgerlikpen alyp otyr, al myna qyz onyń úshinshi áieli bolyp eseptelip tur. Ol aqparat jetken kezde de qyz senbedi. Joq, ol múmkin emes dep júrdi. Biraq ary qarai jumysty jalǵastyra berdik. Keiin jigittiń ózin kezdesýge shaqyrdyq. Ol Atyraýǵa keldi. Kádimgidei, eshqandai saqaly joq, ózin Hanafi Mashabynda sanap keldi. Biraq buryn óziniń sáláfittik dini ustanymda, tabliǵi jamaǵat uiymdarynda bolǵandyǵyn aitty. Al qazir Ersin Ámireniń ortalyq meshitte ýaǵyzdaryna qatysyp júrmin dedi. Almatyda Tastak bazarynda telefon satýmen ainalysamyn dedi. Men diplom alýǵa Almatyǵa kelgenimde, osy jigitti bir kórip keteiinshi degen oimen, telefon alatyn adam bolyp qońyraý shalyp edim, «Tastak dep kim qate meken-jai bergenin bilmeimin, men Kók bazardaǵy Megataý saýda ortalyǵyndamyn» dedi. Aitqan ornynan kelip, em, meni kórip tańǵalyp, turǵan ornynda turyp qaldy. Saqaly keýdesine túsken, balaǵy short kesilgen. «Meshitke baryp júrsiń ba, Ersin Ámireniń dáristerine baryp júrmin dep ediń ǵoi» desem, «joq» deidi. Qyzǵa kelip taǵy aittym, «men baryp óz kózimmen kórdim, ol Hanafi mashabyn ustanbaidy» desem, joq tyńdamaidy. Ata-anasyna barlyq jaǵdaidy aitqan joqpyz. Sonymen ýaqyt óte keleiz ózi qashan izdenedi, sol kezde ǵana kezdesip, suhbatty jalǵastyraiyq dep isti toqtatyp qoidyq. Sóitip 2-3 aidan keiin qyzdyń ózi habarlasty. «Júregim aýyryp júr, Talǵat jazbai ketti» deidi.«Anda-sanda habarlasyp, ózim zvondaimyn dep telefondy qoiyp qoiady» deidi. Biz zvondasaq almaidy. Sosyn psiholog sóilesti. Psihologqa «men ony mindetti túrde alamyn, ýaiymdamańyzdar, qazir qolym bosamai júr»degen jigit. Sodan keiin taǵy eki ai ótken soń, ol nómirin aýystyryp, qyzben múlde bailanysqa shyqpai qoiǵan. Sol kezde baryp, qyz túsinip, depressiiaǵa tústi. Mektepti ary qarai jalǵastyrǵysy kelmedi. Onyń túsiniginde barlyq synyptastary meniń osyndai ekenimdi biledi dep sanasynda qalyp qalǵannan keiin mektepke barmaidy. Sol úshin biz aralasyp ony kolledjge túsirip berdik. Biraq ábden tynyshtanǵannan keiin qyzdyń osy aqparattyń barlyǵy ýchaskelik qyzmetkerlerge, barlyǵyna jetken, jańalyqqa shyqqannan keiin, qyzdy baryp «sizderde osyndai qyz bar eken, sol kim» dep izdegen. Al biz buqaralyq aqparat quraldaryna basqa atpen, oqý ornyn atamai kórsetken bolatynbyz. Biraq aqparatty qaidan alǵanyn bilmeim, ol qyzǵa barǵan. Kúmisai «men emespin» degen. Bul jaǵdaidan keiin qyz «boldy meniń qyr sońymnan qalmaidy» dep, oqýǵa barmai, kolledjen shyǵyp ketedi. Al bizben bailanysty múlde doǵarady. Qap qara kiindi, bir kúni qarasaq niqab kiip júr. Atyraý kishkentai qala, adamdar bir-birin tez kóredi. Árbir meshitterde bizdiń teologtar otyrady. Keiin ol qyzdyń bir jigitpen kezdesip júrgenin estidik, odan keiin taǵy basqamen sóilesken. Qazir qarasam bir bala týyp alypty. Biraq ózi jeke áielder jamaǵattarymen, «sestralarymen» ata-anasynsyz turyp jatyr. Ata-anasy sońǵy jaǵdailardan habardar bolsa da, tárbie jaǵynan jaýapkershiliktiń joqtyǵyn baiqaýǵa bolady.
Sóitip osy ortalyqqa kelgennen keiin bizde teologtar túrmege de barady.Jumys barysyndaǵy esepterdiń bári menen ótedi. Qarap otyrsam, Baibosynov Talǵat (aty-jóni ózgertildi – red.) degen kisi tur eken. Bul qalai sottalyp ketken, bul sol ma, sol emes pa dep, túrmeniń teologtaryna habarlastym. Jigit aiaǵyn kishkene syltyp basatyn. Osyndai belgileri bar jigit, ekstremizm-terrorizmdi nasihattaǵany úshin sottalypty degen aqparat aldym.
Endi sol jigitpen taǵy da ózim baryp betpe-bet kezdessem eken depjosparlap otyrmyn. Nege bylai jasaǵanyn, ol qyzdyń taǵdyrymen oinaǵanyn, óziniń taǵdyryna sondai nárse kelgenin shuqyp turyp kórsetkim keledi. Óitkeni ol shyqqannan keiin ol osy nárseni qaitadan qaitalaýy múmkin ǵoi. Bul jerde qyzdyń taǵdyry jigittiń dini ustanymy arqyly qurtylyp tur. Bul jerde kúieýleri ǵana emes, onyń janyndaǵy júrgen dostary, qurbysy, sóilesip júrgen adamy da onyń dini ustanymynyń ózgerýine ákep soǵýy múmkin.
Turmys qurǵan áielderdiń ishinde basym kópshiligi joldastarynyń dini ustanymyn qabyldap otyrǵandar. Nege? Óitkeni islam dininde áiel adam kúieýininń aitqanyn boiusyný kerek. Olardyń túsinikterinde sol ustanym qatyp qalǵan. Bizdiń túsinigimizde kúieýimizdi jibitip, jyly sózdermen aldap, osyndai shyǵar, mundai shyǵar desek, ol kisilerde ondai joq, tike aitty ma, boldy sony sen qabyldaýyń kereksiń, sony isteýiń kereksiń degen túsinik qalyptasqan. Namazǵa jyǵylyp jatqandardyń da, hidjap-niqap kiip jatqandardyń da kúieýiniń yqpaly arqyly bolyp jatqan fakttar bar. Men kezdesken birneshe áiel adam boldy, men namaz oqyǵan joqpyn, biraq kúieýim namaz oqityn deidi. 2-3 jyl qarsylyq tanyttym, odan keiin qoimai qoidy, balalaryma aita bastady deidi. «Seniń mamań durys emes, ol namaz oqymaidy, ol qulshylyq etpeidi, mamalaryńdy tyńdamańdar» dep, balalarymdy maǵan qarsy qoia bastady. Odan keiin meniń namaz oqýyma týra keldi deidi. Birde tastap, birde oqyp, birde oqymai sóitip júrdim deidi. Shynymen, adamnyń júregine salyp bermegennen keiin, ózi niettenbegennen keiin ol solai bolady. Odan keiin bir jyldan keiin oramal taq dei bergennen keiin, oramal taǵady. Iaǵni bul jerde onyń qalaýynsyz bolyp jatqan nárse. Niqabta da dál sondai. Kúshti bir ashyq-jarqyn qanshama áielder keldi. Ne úshin taǵyp júrsiń desek, kúieýim aitqannan keiin taǵyp júrmin, ol talap qoiady, men múlde qyzyqpaimyn, men namaz oqýǵa da qyzyqpaimyn, hidjabqa da qyzyqpaimyn deidi. Buryn er kisi, áiel kisi dep bólmei, bárimen aralasyp, ortaq týǵan kúnge, toiǵa baryp júrgen áiel adamdar, qazir ózgerip shyǵa kelgen. Iaǵni ózi qalasa da qalamasa da kúieýiniń talabyn oryndap tur.
–Destrýktivtik dini aǵymdardyń qyzmetinen zardap shekken áiel adamdardyń arasynda ońaltý jumystaryna kóndigýge qiyndyqtar týdyratynyn bar ma? Olarmen jumys isteýdiń qiyndyǵy qandai?
–Ońaltý jumystaryna qiyndyqtary týdyratyn áielder – joǵaryda aitqan kúieýleriniń dini ustanymyndaǵy áielder. Mende bir otbasy boldy. Kúieýi, áieli jáne 2004 jylǵy qyzy tizimde tur eken. Anasy men qyzyn ákelgen kezde kúieýi tolyqtai aqparat bergen. Basynda qyz úndegen joq, mektepte oqityn qyz ǵoi. Ábden qydyǵyna tigennen keiin qyzdyń emotsiiaǵa salynǵanyn kórseńiz, kádimgidei agressiia. «Siz nege olardyń ustazdaryn durys emes dep aitasyz, joq Nazaratýlla durys, Oqtam durys, siz nege olai aitasyz, meniń ákem solai úiretti» degen. Osydan-aq men otbasynda kim dini tálim-tárbie beretinin kórip otyrmyn. Anasynyń ózi sen onyń bárin qaidan bilesiń dep aýzy ashylyp qaldy. Men túsindirip aityp otyrsam, qyz tyńdamaidy. Anasy «tura tursai, tyńdaiyq, úige barǵannan keiin ákeńnen suraimyz, múmkin ákeńdiki durys emes shyǵar» degen ortalyqqa kelgen bir-aq áielden kórdim, onyń ústine ulty – orys. Bir-aq áiel «múmkin bizdiki durys emes shyǵar» degen oi túidi. Al qalǵan basym kópshiligi myna jerden iá-iá dep ketip, shyqqan soń óz tirligin jasai beredi. Bar, árine, ortaǵa beiimdelgen adamdar. Biraq ótken jyly istegen jumystardyń nátijesinde, iaǵni jyldap istelgen jumystyń nátijesinde bolyp jatqan nárse. Árine, bul jerde ońaltý jumysyn jasaǵannan keiin mindetti túrde kúieýi de, áieli de kelý kerek. Eger kúieýiniń dini ustanymy ózgerse, onda áielinińki de mindetti túrde ózgeredi.
–Balaly áielderdiń adasýy balasynyń da sol aǵymnyń múshesi retinde qarai alamyz ba? Áiel qushaǵyndaǵy balanyń tańdaý erkindigi bolmady ǵoi?
–Balaǵa tárbie beretin anasy da, ákesi de. Anasy Hanafi boiynsha, ákesi sáláfilik baǵytta tárbie beretin bolsa, balanyń miy ashyp ketedi. Báribir kúieýi kelip, «sen balaǵa ne tálim-tárbie berip otyrsyń, erteń myna balanyń miy ashidy ǵoi» dep aitady. Sondyqtan balalardyń dini ustanymy ata-anasymen tikelei bailanysty. Destrýktivti ustanymdaǵy otbasynyń balalary shynymen de sol dini ustanymda. Óitkeni ata-analardyń, kelgen áielderdiń basym kópshiliginde joǵary bilimi joq. Barlyǵynyńki orta bilim, arnaiy orta bilim jáne mektep deńgeiindegi orta bilim. Olardyń túsiniginde sen Qurandy bilseń, Islam dinin bilseń boldy, sol jetkilikti jáne sen balaǵa sol tárbieni berý kereksiń degen túsinik qalyptasqan. Sondyqtan basqa sferany oqymaǵannan keiin ol báribir balaǵa dindi úirete beredi. Kúndiz-túni dindi aitady. Árine, bala Jaratýshysyn tanysa, neniń durys, neniń burys ekenin ajyrata alsa boldy, ol bala erteń sanasy qalyptasqannan keiin, esi kirgennen keiin ol ózi-aq saralap alady. Ata-anasy jol kórsetip otyrady. Biraq kúndiz-túni ony nuqyp, sen búit, sen súit dep, mynaý durys emes, sen mynany oqy dep qaita-qaita dinge úgittei bergennen keiin báribir ol balanysolai qalyptastyrady. Olardyń balalary óte kóp, bir otbasynda alty-jeti baladan, bes baladan, tórt baladan bar. Iaǵni bir-birine úiretedi, úlkender kishilerine úiretedi degen siiaqty. Tipti bizdiń ortalyqqa kelip jatqan eń jas degenderdiń ózi 2002, 2003, 2004 jylǵy balalar bar tizimde turǵan. Demek bizdiń tizimde biylǵy mysaly, myńnan astam adammen kezdesý ótkizý kerek bolsa, sol myń adamnyń ósip kele jatqan balalarynyń da dini ustanymdary sondai degen sóz. Óitkeni 2003-2004 jylǵyla tizimge ilinip jatqannan keiin, shynymen oilap qarap statistikany shyǵara berýge bolady. Erteń olar óskennen keiin ne bolady degen suraq týyndaidy.
-Kishkentai qyz balaǵa májbúrlep oramal taqtyrý fakttary da bar ǵoi degenmen?
–Bar. Tipti mynadai oqiǵalar boldy. Ata-analar balalar qalamasa da oramal kigizip qoiady. Án, dene shynyqtyrý sabaqtaryna qatystyrmaidy. Bige qatystyrmaidy. Mundai fakttar batys óńirinde tirkeldi. Jumys barysynda bir bala qatty jylady. Nege jylap otyrsyń degen kezde «men kontserttik baǵdarlamaǵa qatysqym keledi, biraq anam ruqsat bermeidi» deidi. Odan keiin jumysty ata-anasymen júrgize bastadyq. Ata-analardyń bári joq, men olai úgittemeimin, men balamnyń ózi qalaidy, maǵan qarap oramal taǵady degen siiaqty aitady. Biraq shyn máninde úgitteý degen bar. Demek myna jerdegi balalardyń óz qalaýlary emes. Ol qalaýǵa ata-anasynyń úgitteýi arqyly, talap etýi arqyly bolyp jatqan nárseler. Dene shynyqtyrý sabaǵyna qatystyrmaidy. Nege? Óitkeni qyz balalar men ul balalar bir jerde júgiredi, bir qatarda turady degen túsinikpen. Bir partada otyrýlary, sýret saldyrady, án aitqan kezde daýsy qatty shyǵyp ketedi, án aitýǵa bolmaidy degen siiaqty belgili bir shekteýler qoiyp tastaǵan. Munyń barlyǵyn kórip ósken bala erteń basqalarǵa úiretedi. Janyndaǵy dostaryna aitady.
–Bizdiń qoǵamda oramal taǵý degendi hidjab, nihab kiiý dep qabyldap ketken siiaqty ma, qalai?
–Áiel adamǵa qatysty betti jabý nemese búrkeý, qolǵa qolǵap kiiý degen siiaqty nárseler belgili bir paryz, úkim retinde bekitilmegen. Biraq áiel adamnyń áýret jeri retinde júzi, qoly jáne aiaǵynyń tobyqtan tómen qarai ashyq, qalǵan jerdiń bári áýret dep Quranda aitylǵan. Ashab súresinde de, Nur súresinde de aitylady. Biraq muny asyra siltep ustanatyndar da bar. Mysaly aitatyn bolsaq, Arab ólkelerinde kún óte qatty ystyq. Tipti kinolardan da kórýge bolady, áiel adamdar ǵana emes, tipti er adamdardyń ózderi betterin tumshalap alyp jatady. Bul Arab ólkelerinde qumdy jerler kóp bolǵannan keiin qum adamnyń denesine tigen kezde kádimgidei kúidirip, keptirip jiberedi. Sondyqtan ol jerdegi turǵyndardyń basym kópshiligi betterin jaýyp júrýge májbúr. Tipti ol bet jabý, namaz oqymasa da dástúr retinde qalyptasqandary da bar. Mysaly, Túrkiiada stýdent qyzdardyń basym kópshiligi shetten keledi. Bizdiń Almaty kishigirim qala bolsa, ol jaqta stýdentter árbir aýdandarda, qalalarda óte kóp damyǵan. Biraq bir oqýshy oqýǵa tapsyrar kezde óziniń aýylyna emes, basqa qalaǵa baryp túsedi. Osyndai jaǵdailarda ata-analary olarǵa dinmen júrýdi, oramal taǵýdy, áýret jerlerdi ashpaýdy úiretedi. Ata-anasynyń kózinshe ol solai bolyp ustanyp júredi. Biraq ýniversitetke barǵan soń oramalyn tolyqtai sheship tastaidy. Men sol kezde tańǵalǵam. Áleýmettik jelide tarap jatyr ǵoi, namaz oqidy, sonymen qatar temeki, kalian shegedi degenderdiń bárin sol kezde baryp túsindim. Shyntýaitynda, olarda oramal taǵý degen salt-dástúr retinde qalypasqan. Namaz oqyp din jolynda júrgender jáne salt dástúrge súienip hidjab kigender dep ekige bólýge bolady. Siz syrt kelbetpen olardy namaz oqidy nemese oqymaidy dep ajyrata almaisyz. Al bizdegi bet tumshalaý degenderdiń barlyǵy tek qana – elikteý. Bul birinshiden. Al ekinshiden kúieýiniń talaby bolsa, úshinshiden ózderiniń áreketterin jasyrý úshin. Máselen, qaita-qaita turmysqa shyǵýy, birinshi áieli, ekinshi áieli degendei, qoǵam bilip qoiady degen siiaqty. Tórtinshiden belgili bir kásip retinde paidalaný. Ol da shyqty qoǵamymyzda.
–Kásip retinde paidalaný degendi qalai túsinemiz?
–Meniń tájiribemde bir fakt tirkelgen bolatyn. Bir áiel men sáláfitpin, men sáláfitpin dep qoimaidy. 1995 jylǵy, bir balasy bar, ajyrasqan. Sóitip suhbattasa kele, basynda psiholog suhbattasyp júrdi, keiin men qosyldym. Odan keiin meniń ol jerde kómegim qajet bolmai qaldy. Óitkeni ol birde namaz oqidy, birde namaz oqymaidy. Jai ǵana sáláfitpin degen bir termindi ustap alǵan. Al shyndyǵynda onyń dini túsiniginde, dini ustanymynda bir alyp bara jatqan nárse joq. Ózi nihab kiedi. Jumysy týraly surasaq, túngi birde úiden shyǵyp, beste oralamyn deidi. Sóitsek jeńiltektikpen ainalysady eken. «tańnan keshke deiin úide balamnyń qasynda bolamyn da, balamdy túnde uiyqtatyp, túnde sol tirlikpen ainalysamyn» deidi.
Men ustazdardan estigem, kádimgi Hanafi mazhabyn ustanatyn ustza bolyp júrgen kisiler, sol keibir Arab elderine barǵan kezde áielderine niqab kigizedi eken. Óitkeni, ol jerdiń salty men talaby sondai. Ashyq júrgen qyzdar bolsa jeńiltek retinde retinde kórinedi eken. Olardyń túsinikterinde solai qalyptasqan. Sondyqtan ol óńirge barǵanda áielderin solai kiindirýge mindetti bolyp eseptelinedi. Sol siiaqty bul jerde shariǵatymyzda qara kiiný, bet jabý degen nárse joq. Iaǵni sen qoǵamǵa ózińniń ziianyńdy tigizbeý kereksiń. Saǵan qarap Islam dininen adam bet buryp ketpeý kerek. Onsyzda Islam dinine qazirgi teris baǵyttaǵylarlyń kesirinen qanshama túsinikter qalyptasyp, qanshama kir jaǵylyp jatyr. Mysaly, Islam dini degen bir ǵana din. Qazir dástúrli islam dini degen túsinik qalyptasyp ketti. Dástúrli degen islam dini joq, Islam dini bireý ǵana. Hristian dini – hristian, Býdda – býdda, taza, dástúrli dep bólinbeidi. Biraq islamda ǵana osylardyń kesirinen sondai túsinik qalyptasty.
–Ózińiz «Jýsan» operatsiiasymen oralǵandardyń alǵashqy lebi kelgen kezde birnesheýimen jumys júrgizgen ekensiz. Osy týraly aityp berseńiz?
–«Jýsanmen» kelgendermen suhbattasqan kezde meniń kádimgidei júregim aýyrdy. Elge oralǵan qanshama qazaqstandyqtar bar, solardyń balalarynyń barlyǵy kádimgi soǵysqa qatysqan balalar. Olar kimdi, neni pyshaqsyz qalai óltirý kerek, pyshaqpen qalai óltirýkerek, jalpy qalai óltirip tastaý kerek, iaǵni búkil qaǵidalardyń barlyǵyn biledi. Erteń olardyń barlyǵy bizdiń qoǵamymyzda bizdiń balalarymyzben oqidy, aralasady-quralasady, oinaidy. Sonda ol oiyndaǵysyn iske asyrýy da múmkin ǵoi. Oǵan eshkimge 100 paiyz kepildik joq. Keiin bala es jiǵan soń,«seniń ata-anań, óziń Siriiaǵa baryp kelipsiń ǵoi, seniń áke-shesheń osyndai adasqan eken ǵoi» dese, ol balanyń óshpendilikpen ziian keltirmeitinine kepil joq. Sondyqtan bul óte qiyn másele. Ásirese, «Jýsanmen» kelip jatqandardyń kóbisi qoǵammen bizdiń qoǵamǵa áli beiimdele almai jatyr. Men úsh áielmen kezdestim. Solardyń ózderi eń alǵash kelgen kezde júre almaitynbyz deidi. Týra bomba tastap jiberetin siiaqty, bireý artymnan ańdyp júrgen siiaqty úrkemiz deidi. Sóilese almaidy. Shynymen, «Jýsannyń» alǵashqy legi kelgen kezde almatylyq bir qyzben kezdestim. Qyz ashylmaidy, sóilespeidi. Iá, joq, y dep jaýap beredi. Al qazir beiimdelip alǵan, ishindegisin aityp, búkil syrymen bólisip, kádimgidei bailanys ortanyp jatyr. Olardyń ókinishtisi sol biriniń kúieýi qaitys bolǵan, ekinshisiniń kúieýi iz-tússiz joǵalǵan, úshinshisiniń kúieýi jarylys kezinde qaza tapqa. Úsh áiel de jesir oralyp tur. Óte júrekti aýyrtatyn nárse, qansha balasymen ketti, qansha jaqyndarymen ketti, eń sońynda jalǵyz nemeresimen oralǵan áiel de bar. Men buryn Qaskeleńde turǵanmyn, ol jerde jalǵyz ǵana musylman dúkeni bolatyn. Men ol kezde 10-11 oqimyn, toiǵa kóilek izdeýge barǵanmyn. Bar jaqynynan aiyrylyp kelgen áielmen suhbat barysynda surasam, kásippen ainalystym, saýda-sattyqpen ainalystym deidi. Esikten shyǵyp bara jatyp, «apai siz osy qai jerde sattyńyz» desem, «Qaskeleńde» deidi. «Ortalyqta ótpeitin bir jer bolatyn, eshkim biznesin júrgize almai turǵan. Sol jerde meniń ǵana kiimderim ótetin» deidi. «Ol qai jer, bir-aq jer bar edi ǵoi kitaphananyń qasy» degende, «iá, sol kitaphananyń qasy meniń turǵan jerim» deidi. «Oi, apai, sizden kezinde kóilek alǵan edim ǵoi, táp-táýir edińiz ǵoi» dedim. Qaiteiin, bulai bolaryn qaidan bileiin dep qaldy. Shynymen, Siriiada iligip ketkenderdiń basym kópshiligi úi tegin, sý tegin, gaz tegin, barlyǵy aityp otyr, barlyq jaǵdai jasalǵan kezinde deidi. Iá, bári tegin, biraq seniń ústińnen bombalap jatqanda olardyń ne keregi bar? bilip te, bilmei de ketkender bar. óz erkimen ketkenderdiń eń jasy 16-17 jastaǵy bozbalalar eken. Qaldy, qanshama jetim balalar qaldy. Árine olardy alyp keletinderin alyp keldi, alyp kele almaityndaryn kishkentai bala bolsa oǵan eshkim jaýapty etip ala almaidy. Óitkeni árkimge óz jany kerek, aman qalý kerek. Qazaqstandyq áielder kúieýleri qaitys bolǵannan keiin arabtarǵa turmysqa shyqqan. Qanshama qazaq áielderi qaldy arabtardyń qolynda. Barlyǵy júrekti aýyrtatyn nárse. Jańaǵy kisiniń týystarynan úsh otbasy ketken. Óziniń eki balasy barmai qalǵan eken. bunyń qaiyn aǵasy soǵysta okoptardyń ishinde qashyp júrip, eldegi balaǵa maza bermeidi eken. «Siriiaǵa kel nemese sen de Kúlikbaev siiaqty qolyńa qarý al, bárin qyr» dep habarlasa beredi eken. sońynda bul jigitti Ulttyq Qaýipsizdik Qyzmeti tekserip, ol bala anasyna «kókem mazalamasyn, meniń berekemdi qashyryp jatyr. Men qolyma qarý almaimyn, men ondaiǵa qarsymyn» dep júrip ázer tyiypty. Qazir qaiyn aǵasy qatelespesem, astanada túrmede otyr. Ózi bir balasynyń qolynda. Dene jaraqattaryn alǵan, bomba ústerine túsken. Sol kezde qanshama qazaqstandyq qaitys bolǵan. Ózi men nemeresi ǵana tiri qalǵan. Bas súiekteri men mi jaraqattaryn alǵan, qoly synǵan. Ol jerde meditsina damymaǵan. Sol jerde qolyn tigip, jalǵap berip jibere salypty. Tipti bosanyp jatqan bir áieldiń ústine bomba túsken. Úiindiniń astynda qalyp bala bosanǵan. Tipti sondai fakttar da boldy.
–Siriiadan kelgen áielderdiń kóbisi zorlyq-zombylyq kórdik, erkimizden tys birneshe kúieýge shyqtyq dep keledi. Bul qanshalyqty shyndyqqa janasady?
–Iá, áielderdiń kópshiligi 6-7 ret turmysqa shyqtym deidi. Shyqpasań bolmaidy, mindetteidi dep keledi. Joq, estýim boiynsha, ondai joq. Áielder qaýymy, jesirler, jetimder bir jerde turady. Áiel adamdar kóp bolǵan jerde urys-keris kóp bolady ǵoi. Al sen erli-zaiypty bolsań onda bólek baspana beredi. Áielderdiń kóbisi osy úshin, óz tynyshtyǵy úshin, jeke turý úshin kúieýge shyǵyp otyrady eken. Al joǵarydaǵydai jan túrshigerlik áńgimelerdi áielder ózderin aqtap alý úshin aitady.
Siriiaǵa ketip jatqandardyń basty sebebi – áleýmettik jeliniń yqpaly ǵoi. Bir azamatsha bar Nashida tyńdaǵan. Jai ǵana qyzyǵyp Nashida tyńdaǵan da, sosyn óziniń vkontakte paraqshasynda júktep qoiǵan. Nashidanyń aýdarmasyna kelgen kezde ol da jihadqa shaqyratyn án bolyp shyqqan. Qazir jastardyń basym kópshiligi Nashidany tyńdaidy. Mán-maǵynasyn bilmeidi, aýdarmasyn bilmeidi, tyńdai beredi. Ol da sóitip tyńdaǵan. Onyń paraqshasy ashyq turǵannan keiin ony bireý alyp bólisken. Al bul ekstremizm men terrrorizmdi nasihattaǵan bolyp esepteledi, onyń statiasy bólek. Sóitip bes jylǵa bas bostandyǵynan aiyrylyp ketti. Eki balasy bar mektep jasyndaǵy. Men bilmedim, ben sóittim, men búittim degen sózine eshkim qaramaidy, sottap jiberedi. Eger paraqsha jabyq turatyn bolsa, onda ol statiasy kishkene bolsyn azaiatyn edi. Qarapaiym ǵana pikir jazyp ta iligip ketip jatqandar bar. Biz saittarda barlyǵyn aqparattandyrýǵa tyrysyp jatyrmyz. Al saittardyń ishinde de durys saittar bar, burys saittar bar. Kóbisi ony da ajyrata almaidy. Sondyqtan qazaqstandyq saittardan aqparat alsa eken deimiz. Óitkeni ru degenniń kópshiligi sheteldik saittar. Sheteldik saittardy jabýǵa Qazaqstannyń quzireti jetpeidi.
–Áńgimeńizge raqmet!
Aqbota Musabek
