Foto: Májilis
Májilis depýtaty Nartai Sársenǵaliev Parlament minberinde sóilegen sózinde el talqylaýyna usynylǵan jańa Konstitýtsiia jobasynyń mańyzyna toqtaldy. Onyń aitýynsha, Táýelsiz Qazaqstannyń qoldanystaǵy Ata zańy qabyldanǵanyna 30 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Osy aralyqta qoǵam da, zaman talaby da ózgerdi. Sondyqtan memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtyp, zańnamany jańa talaptarǵa beiimdeý qajettiligi týyndaǵan. Bul týraly ol sársenbi kúni Májilistiń jalpy otyrysynda aitty, dep habarlaidy Ult.kz.
Depýtattyń aitýynsha, jańa Konstitýtsiia jobasy birneshe ai boiy keń kólemde talqylandy. Eldiń túkpir-túkpirindegi azamattar usynystaryn aityp, qujattyń ár tarmaǵy qoǵamdyq saraptamadan ótti. Bul talqylaýǵa zańgerler, sarapshylar men qoǵam belsendileri belsene qatysqan.
"Eń alǵashqy máseleni: “Jańa Konstitýtsiiany jazýǵa kimder at salysty?” – degennen bastaiyq. Ár salanyń 130 mamany, bári eldiń azamaty. Bul komissiianyń resmi quramy.
Al usynys berip keńes aitqan zańgerler men janashyr jandardy qossaq bul tizim kemi myńdap sanalady. Muny bastyrmalatyp aitqanym búginmen ótkendi bezbenge tartqanym.
Sebebi burynǵy Konstitýtsiiany 12-aq adam jazdy, 9-y qazaqstandyq, 3-i sheteldik. Óz Ata Zańyńdy ózgeler tápsirlep bergesin onyń qanshalyqty halyqtyq ekenine qalypty suraq týmai ma? Sondyqtan qazir halyqqa usynylǵan jańa Ata Zań jan-jaqty talqylanǵan, taldaýdan ótken qujat ekenin sarapshylarda shegelep aitty.
Rasynda da, bul Jańa Konstitýtsiiany – naǵyz Halyqtyq Ata zań dep aitýǵa tolyq negiz de, aiǵaq ta, dálel de jetedi.
Toqsan sózdiń tobyqtan túiini, jańa Konstitýtsiia Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly bastaǵan saiasi ózgeristerdiń logikalyq túiini deýge bolady.
Konstitýtsiianyń preambýlasyndaǵy ár bastama, Ata Zańdaǵy bizdiń tarihymyzdyń aishyqty kórinisi, Ádiletti Qazaqstan, Zań men tártip qaǵidaty, adam quqyǵyn qorǵaý, bilik institýttarynyń jańǵyrýy sekildi eń mańyzdy ózgeristerdiń bastamashysy, iaki negizgi avtory Memleket basshysy ekenin basa aitý kerek.
Osy rette, jańa Ata zańdy aǵaiynǵa útir-núktesine deiin túsindirý úshin depýtattar, qoǵam belsenderi tań atysy, kesh batysy jurtpen júzdeskenin kópshilik kórip-bildi.
Osy tusta keldek qalam ushynda kók naizanyń susy bar deitin jýrnalist hám depýtat retinde aǵaiynmen kezdesýge aiaqtai attandym.
Amanat partiiasynyń bastamasymen «Halyq sózi» jobasyn daiyndap avtobýsqa otyryp elimizdiń barlyq aimaǵyn aralap shyqtym, kýásizder. Ár óńirdiń ábden janǵa batqan máselesin tilge tiek ettim, onyń sheshimin kórsetip búginge deiin júzege asqan jumystaryn táptishtep túsindirdik.
Memleket basshysynyń tapsyrmalary qalalar men alys aýyldarda qalai júzege asyp jatqanyn jurtqa jariia qyldyq. Búgingi kúnge deiin barlyq 17 oblys pen 3 respýblikalyq mańyzy bar qalany aralap shyqtym.
Jurttyń jaǵdaiyn jadyǵa toqyǵan soń jańa Ata Zań týraly da tildestik halyqpen. Aǵaiyn qoldaýyn da bildirdi, naqty usynystaryn da aitty. Birneshe bap talqyǵa tústi, sonyń ishinde ótkenniń sátsiz sheshimderin bolashaqqa mura qylmaý kerektigin aitty aǵaiyn. Kezdesýlerge kóterilgen kóp máseleni Májilis minberinen atap aityp, túsindirmesin qosa jetkizýdi jón sanadym.
Birinshiden, jańa Ata Zańnyń mátini jariialanǵanda
Májilis qabyrǵasynda kóterip júrgen taqyryptardy túgendedim. Ol ǵylym, ol mádeniet, ol innovatsiia. Ainalyp kelgende adam kapitaly. Shikizatty shetke satyp shirenip júrgen kezeńniń kelmeske ketkeni keshe, búgingi talap basqa.
Basty kapital – adamnyń aqyly. Ǵalymdarymyzǵa laiyqty jaǵdai jasai almai, artynsha «aqyldy bastar, daryndy jastar shekara asyp shetelge ketti» dep san soǵyp otyrǵanymyz keshe ǵana edi.
Búgin sol kemshilikti joiatyn kezeńge keldik. Konstitýtsiianyń jańa mátininde «Qazaqstan Respýblikasy adam kapitalynyń, bilimniń, ǵylymnyń, innovatsiianyń damýyn memleket qyzmetiniń strategiialyq baǵyty dep tanidy», – dep jazylǵan. Ata zańǵa hattalǵan bul bap salaǵa serpin beredi dep senemin.
Ekinshiden, Jańa Konstitýtsiianyń taǵy bir tarmaǵyn tilge tiek eteiin. Qazir qoldanystaǵy Ata zańnyń 10-babynyń 3-tarmaǵynda «Respýblika azamatynyń basqa memlekettiń azamattyǵynda bolýy tanylmaidy», – delingen.
Al jańa redaktsiiada 12-baptyń 3-tarmaǵynda: «Qazaqstan Respýblikasynyń azamatynda qos nemese kóp azamattyǵy bolýyna jol berilmeidi. Ózge el azamattyǵynyń bolýy Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyǵyn toqtatýǵa negiz bolady», – dep aiqyn ári naqty jazyldy.
Osylaisha Qazaqstan Qytai, Úndistan, Singapýr, Japoniia sekildi qos azamattyqqa qatań tyiym salyp otyr. Bul shekteý tek formaldy ereje emes, ol ulttyq qaýipsizdik, saiasi turaqtylyq jáne quqyqtyq aiqyndyq turǵysynan strategiialyq mánge ie.
Qos azamattyq alý óz bolashaǵyn, otbasynyń keleshegin Qazaqstanmen bailanystyrmaityn adamdarǵa kerek dúnie ekeni beseneden belgili. Sebebi Táýelsiz elimizdiń kók pasporty álemdegi talai ultqa arman ekeni, aspan tústes qujaty bar azamattarymyzdy Qazaqstan álemniń qai qiyrynda bolsa da qorǵaityny anyq. Oǵan taiaý shyǵysta oq pen ottyń ortasynda qalyp, elimizdiń qoldaýymen otanyna oralǵan azamattarymyz dálel. Mundai mysal myń.
Qos azamattyqqa jol bermeý – memleket egemendigi men ulttyq qaýipsizdikti qorǵaýdyń negizgi quraly. Eń bastysy, qos azamattyqqa tyiym salý – saiasi jaýapkershilikti aiqyndaidy.
Úshinshiden, 30 jyl Parlamentte prezidenttik kvota boldy. Buryndary Májiliske assambleianyń ókilderi eshbir sailaýsyz keldi, Senattyń bir bóligin burynǵy prezident ózi taǵaiyndap otyrdy.
Endi bul norma Jańa Ata zańymyzda múldem joq. Iaki Prezidentpen bekitilip taǵaiyndalatyn tańdaýly depýtattar bolashaq Quryltaida bolmaidy.
Bul Yqpaldy Parlament qaǵidatyn odan ári nyǵaitý dep túsinýimiz qajet. Eń bastysy bul statýsty Qasym-Jomart Kemeluly ózi usyndy, jobada jazyldy.
Tórtinshiden, jańa Konstitýtsiia jobasynda teńgeni ulttyq valiýta retinde bekitý usynyldy. Bul ózgeris boiynsha konstitýtsiiada ulttyq valiýta ataýy eki tilde de «teńge» dep kórsetiledi. Mundai norma «parallel valiýta», «aimaqtyq aqsha», «basqa valiýtaǵa kósheiik» degen áńgimelerge joǵary quqyqtyq bóget qoidy. Oǵan qosa, “teńgeni basyp shyǵarýdyń jalǵyz - airyqsha quqyǵy Qazaqstan Respýblikasyna tiesili» dep kórsetilgen. Munyń máni – aqsha shyǵarý jai tehnikalyq protsess emes, búkil ekonomikanyń tepe-teńdigine áser etetin asa sezimtal másele. Bul egemendiktiń ajyramas atribýty.
Besinshiden, jobada taǵy bir mańyzdy jańalyq bar. Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý tártibi kúsheitilip otyr. Endigi jerde Ata zańǵa ózgerister tek jalpyhalyqtyq referendým arqyly ǵana qabyldanady.
Ony ózgertý tek halyqpen birge iske asatyn myzǵymas tuǵyrǵa ainaldy. Bul azamattyq ustanymnyń saiasi biiktigi dep bilemiz.
Eń bastysy, Jańa Konstitýtsiiada «Memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy jáne egemendik iesi – Qazaqstan halqy», - dep taiǵa tańba basqandai jazylǵan. Iaki, halyq degenimiz bilik, bilik degenimiz halyq. Bólip jaratyn dúnie joq.
Jańa Konstitýtsiia eldiń de, jerdiń iesi bop tabylatyn Halyqtyń múddesine qyzmet etsin!", - dep otyr «AMANAT» partiiasy Fraktsiiasynyń músheleri atynan Nartai Sársenǵaliev.
