نارتاي سەرسەنعاليەۆ: جاڭا كونستيتۋتسييا – حالىق تالقىسىنان ٶتكەن قۇجات

"ەڭ العاشقى مەسەلەنٸ: “جاڭا كونستيتۋتسييانى جازۋعا كٸمدەر ات سالىستى?” – دەگەننەن باستايىق. ەر سالانىڭ 130 مامانى, بەرٸ ەلدٸڭ ازاماتى. بۇل كوميسسييانىڭ رەسمي قۇرامى. 
ال ۇسىنىس بەرٸپ كەڭەس ايتقان زاڭگەرلەر مەن جاناشىر جانداردى قوسساق بۇل تٸزٸم كەمٸ مىڭداپ سانالادى. مۇنى باستىرمالاتىپ ايتقانىم بٷگٸنمەن ٶتكەندٸ بەزبەنگە تارتقانىم.
سەبەبٸ بۇرىنعى كونستيتۋتسييانى 12-اق ادام جازدى, 9-ى قازاقستاندىق, 3-ٸ شەتەلدٸك. ٶز اتا زاڭىڭدى ٶزگەلەر تەپسٸرلەپ بەرگەسٸن ونىڭ قانشالىقتى حالىقتىق ەكەنٸنە قالىپتى سۇراق تۋماي ما? سوندىقتان قازٸر حالىققا ۇسىنىلعان جاڭا اتا زاڭ جان-جاقتى تالقىلانعان, تالداۋدان ٶتكەن قۇجات ەكەنٸن ساراپشىلاردا شەگەلەپ ايتتى.
راسىندا دا, بۇل جاڭا كونستيتۋتسييانى – ناعىز حالىقتىق اتا زاڭ دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز دە, ايعاق تا, دەلەل دە جەتەدٸ.  
توقسان سٶزدٸڭ توبىقتان تٷيٸنٸ, جاڭا كونستيتۋتسييا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى باستاعان ساياسي ٶزگەرٸستەردٸڭ لوگيكالىق تٷيٸنٸ دەۋگە بولادى.
كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسىنداعى ەر باستاما, اتا  زاڭداعى بٸزدٸڭ  تاريحىمىزدىڭ ايشىقتى كٶرٸنٸسٸ, ەدٸلەتتٸ قازاقستان, زاڭ مەن تەرتٸپ قاعيداتى, ادام قۇقىعىن قورعاۋ, بيلٸك ينستيتۋتتارىنىڭ جاڭعىرۋى سەكٸلدٸ ەڭ ماڭىزدى ٶزگەرٸستەردٸڭ باستاماشىسى, ياكي نەگٸزگٸ اۆتورى مەملەكەت باسشىسى ەكەنٸن باسا ايتۋ كەرەك.
وسى رەتتە, جاڭا اتا زاڭدى اعايىنعا ٷتٸر-نٷكتەسٸنە دەيٸن تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن دەپۋتاتتار, قوعام بەلسەندەرٸ تاڭ اتىسى, كەش باتىسى جۇرتپەن جٷزدەسكەنٸن كٶپشٸلٸك كٶرٸپ-بٸلدٸ. 
وسى تۇستا كەلدەك قالام ۇشىندا كٶك نايزانىڭ سۇسى بار دەيتٸن جۋرناليست ھەم دەپۋتات رەتٸندە اعايىنمەن كەزدەسۋگە اياقتاي اتتاندىم. 
امانات پارتيياسىنىڭ باستاماسىمەن «حالىق سٶزٸ» جوباسىن دايىنداپ اۆتوبۋسقا وتىرىپ ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىن ارالاپ شىقتىم, كۋەسٸزدەر. ەر ٶڭٸردٸڭ ەبدەن جانعا باتقان مەسەلەسٸن تٸلگە تيەك ەتتٸم, ونىڭ شەشٸمٸن كٶرسەتٸپ بٷگٸنگە دەيٸن جٷزەگە اسقان جۇمىستارىن تەپتٸشتەپ تٷسٸندٸردٸك. 
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى قالالار مەن الىس اۋىلداردا قالاي جٷزەگە اسىپ جاتقانىن جۇرتقا جارييا قىلدىق. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن بارلىق 17 وبلىس پەن 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانى ارالاپ شىقتىم. 
جۇرتتىڭ جاعدايىن جادىعا توقىعان سوڭ جاڭا اتا زاڭ تۋرالى دا تٸلدەستٸك حالىقپەن. اعايىن قولداۋىن دا بٸلدٸردٸ, ناقتى ۇسىنىستارىن دا ايتتى. بٸرنەشە باپ تالقىعا تٷستٸ, سونىڭ ٸشٸندە ٶتكەننٸڭ سەتسٸز شەشٸمدەرٸن بولاشاققا مۇرا قىلماۋ كەرەكتٸگٸن  ايتتى اعايىن. كەزدەسۋلەرگە كٶتەرٸلگەن كٶپ مەسەلەنٸ مەجٸلٸس مٸنبەرٸنەن اتاپ ايتىپ, تٷسٸندٸرمەسٸن قوسا جەتكٸزۋدٸ جٶن سانادىم. 
بٸرٸنشٸدەن, جاڭا اتا زاڭنىڭ مەتٸنٸ جارييالانعاندا 
مەجٸلٸس قابىرعاسىندا كٶتەرٸپ جٷرگەن تاقىرىپتاردى تٷگەندەدٸم. ول عىلىم, ول مەدەنيەت, ول يننوۆاتسييا. اينالىپ كەلگەندە ادام كاپيتالى. شيكٸزاتتى شەتكە ساتىپ شٸرەنٸپ جٷرگەن كەزەڭنٸڭ كەلمەسكە كەتكەنٸ كەشە, بٷگٸنگٸ تالاپ باسقا. 
باستى كاپيتال – ادامنىڭ اقىلى. عالىمدارىمىزعا لايىقتى جاعداي جاساي الماي, ارتىنشا «اقىلدى باستار, دارىندى جاستار شەكارا اسىپ شەتەلگە كەتتٸ» دەپ سان سوعىپ وتىرعانىمىز كەشە عانا ەدٸ. 
بٷگٸن سول كەمشٸلٸكتٸ جوياتىن كەزەڭگە كەلدٸك. كونستيتۋتسييانىڭ جاڭا مەتٸنٸندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادام كاپيتالىنىڭ, بٸلٸمنٸڭ, عىلىمنىڭ, يننوۆاتسييانىڭ دامۋىن مەملەكەت قىزمەتٸنٸڭ ستراتەگييالىق باعىتى دەپ تانيدى», – دەپ جازىلعان. اتا زاڭعا حاتتالعان بۇل باپ سالاعا سەرپٸن بەرەدٸ دەپ سەنەمٸن.  
ەكٸنشٸدەن, جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ تاعى بٸر تارماعىن تٸلگە تيەك ەتەيٸن. قازٸر قولدانىستاعى اتا زاڭنىڭ 10-بابىنىڭ 3-تارماعىندا «رەسپۋبليكا ازاماتىنىڭ باسقا مەملەكەتتٸڭ ازاماتتىعىندا بولۋى تانىلمايدى», – دەلٸنگەن. 
ال جاڭا رەداكتسييادا 12-باپتىڭ 3-تارماعىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىندا قوس نەمەسە كٶپ ازاماتتىعى بولۋىنا جول بەرٸلمەيدٸ. ٶزگە ەل ازاماتتىعىنىڭ بولۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن توقتاتۋعا نەگٸز بولادى», – دەپ ايقىن ەرٸ ناقتى جازىلدى. 
وسىلايشا قازاقستان قىتاي, ٷندٸستان, سينگاپۋر, جاپونييا  سەكٸلدٸ قوس ازاماتتىققا قاتاڭ تىيىم سالىپ وتىر. بۇل شەكتەۋ تەك فورمالدى ەرەجە ەمەس, ول ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك, ساياسي تۇراقتىلىق جەنە قۇقىقتىق ايقىندىق تۇرعىسىنان ستراتەگييالىق مەنگە يە.
قوس ازاماتتىق الۋ ٶز بولاشاعىن, وتباسىنىڭ كەلەشەگٸن قازاقستانمەن بايلانىستىرمايتىن ادامدارعا كەرەك دٷنيە ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. سەبەبٸ تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ كٶك پاسپورتى ەلەمدەگٸ تالاي ۇلتقا ارمان ەكەنٸ, اسپان تٷستەس قۇجاتى بار ازاماتتارىمىزدى قازاقستان ەلەمنٸڭ قاي قيىرىندا بولسا دا قورعايتىنى انىق. وعان تاياۋ شىعىستا وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قالىپ, ەلٸمٸزدٸڭ قولداۋىمەن وتانىنا ورالعان ازاماتتارىمىز دەلەل. مۇنداي مىسال مىڭ.   
قوس ازاماتتىققا جول بەرمەۋ – مەملەكەت ەگەمەندٸگٸ مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قورعاۋدىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى. ەڭ باستىسى, قوس ازاماتتىققا تىيىم سالۋ – ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ايقىندايدى. 
ٷشٸنشٸدەن, 30 جىل پارلامەنتتە پرەزيدەنتتٸك كۆوتا بولدى. بۇرىندارى مەجٸلٸسكە اسسامبلەيانىڭ ٶكٸلدەرٸ ەشبٸر سايلاۋسىز كەلدٸ, سەناتتىڭ بٸر بٶلٸگٸن بۇرىنعى پرەزيدەنت ٶزٸ تاعايىنداپ وتىردى.
ەندٸ بۇل نورما جاڭا اتا زاڭىمىزدا مٷلدەم جوق. ياكي پرەزيدەنتپەن بەكٸتٸلٸپ تاعايىندالاتىن تاڭداۋلى دەپۋتاتتار  بولاشاق قۇرىلتايدا بولمايدى. 
بۇل ىقپالدى پارلامەنت قاعيداتىن ودان ەرٸ نىعايتۋ دەپ تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت. ەڭ باستىسى بۇل ستاتۋستى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ٶزٸ ۇسىندى, جوبادا جازىلدى.
تٶرتٸنشٸدەن, جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىندا تەڭگەنٸ ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتٸندە بەكٸتۋ ۇسىنىلدى. بۇل ٶزگەرٸس بويىنشا كونستيتۋتسييادا ۇلتتىق ۆاليۋتا اتاۋى ەكٸ تٸلدە دە «تەڭگە» دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. مۇنداي نورما «پاراللەل ۆاليۋتا», «ايماقتىق اقشا», «باسقا ۆاليۋتاعا كٶشەيٸك» دەگەن ەڭگٸمەلەرگە جوعارى قۇقىقتىق بٶگەت قويدى. وعان قوسا, “تەڭگەنٸ باسىپ شىعارۋدىڭ جالعىز - ايرىقشا قۇقىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تيەسٸلٸ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. مۇنىڭ مەنٸ – اقشا شىعارۋ جاي تەحنيكالىق پروتسەسس ەمەس, بٷكٸل ەكونوميكانىڭ تەپە-تەڭدٸگٸنە ەسەر ەتەتٸن اسا سەزٸمتال مەسەلە. بۇل ەگەمەندٸكتٸڭ اجىراماس اتريبۋتى. 
بەسٸنشٸدەن, جوبادا تاعى بٸر ماڭىزدى جاڭالىق بار. كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تەرتٸبٸ كٷشەيتٸلٸپ وتىر. ەندٸگٸ جەردە اتا زاڭعا ٶزگەرٸستەر تەك جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى عانا قابىلدانادى.
ونى ٶزگەرتۋ تەك حالىقپەن بٸرگە ٸسكە اساتىن مىزعىماس تۇعىرعا اينالدى. بۇل ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ ساياسي بيٸكتٸگٸ دەپ بٸلەمٸز. 
ەڭ باستىسى, جاڭا كونستيتۋتسييادا «مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى جەنە ەگەمەندٸك يەسٸ – قازاقستان حالقى», - دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. ياكي, حالىق دەگەنٸمٸز بيلٸك, بيلٸك دەگەنٸمٸز حالىق. بٶلٸپ جاراتىن دٷنيە جوق.  
جاڭا كونستيتۋتسييا ەلدٸڭ دە, جەردٸڭ يەسٸ بوپ تابىلاتىن حالىقتىڭ مٷددەسٸنە قىزمەت ەتسٸن!", - دەپ وتىر «AMANAT» پارتيياسى فراكتسيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ اتىنان نارتاي سەرسەنعاليەۆ.