Elimizdegi eń mańyzdy salalardyń biri – áleýmettik-eńbek salasy. Óitkeni, áleýmettiń ál-aýqatynyń artýy, eńbekpen qamtylý deńgeii osy saladaǵy ózgerister men jobalarǵa tikelei bailanysty. «Tsifrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵaly beri atalǵan saladaǵy tsifrlandyrý jumystary kúsheie tústi. Olai bolsa, halyqty jumyspen qamtýdaǵy onlain formattyń orny qandai? Jumyspen qamtylǵandardyń sanyn arttyra ala ma? Elektrondy júieniń artyqshylyqtary nede? Álemniń kóshbasshy elderi tsifrlyq turǵydan nege umtylady? Tsifrlyq format olardy qalai ózgertti, qalai damytty? Osy jáne ózge de saýaldardyń jaýabyn QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vitse-ministri Nariman Nurlanuly Muqyshev aityp berdi.
- Nariman myrza, eńbek jáne áleýmettik qorǵaý salasyn tsifrlandyrýda Enbek.kz portaly óz nátijesin kórsete bastady. Onyń búgingi jetistikteri men ózgeristeri jóninde aityp ótseńiz...
- Búginde elektrondy eńbek birjasynyń (Enbek.kz) bazasynda qyzmetterdiń jańa túrin kóbeittik. Oǵan mysal retinde, jumyspen qamtýdyń jeke agenttikteriniń qosylǵanyn, analitika men bir rettik qupiia sóz arqyly yńǵaily formattyń paida bolǵanyn jáne daǵdy boiynsha mehanizmderdiń iske qosylǵanyn aitýǵa bolady. Enbek.kz kópshilikke jaqsy tanyla tústi. Iaǵni, jumysqa turý satysy boiynsha aqparattyq agenttikterdiń arasynda ekinshi satyda keledi. Al endi elektrondy eńbek birjasy engizilgenge deiin jáne keiin dep salystyratyn bolsaq, jumysqa ornalasýshylardyń sany 17 paiyzǵa artty.
- Úlken kórsetkish qoi...
- Iá, bul degenimiz – vakansiialar men reziýmelerdi bir jerge biriktirgenimiz óz tiimdiligin kórsetti degen sóz. Adamdar bos jumys oryndaryn tezirek taba alatyn boldy. Munyń bári tsifrlandyrýdyń nátijesi.
- Osy enbek.kz arqyly qai sala ókilderi jumyspen kóbirek qamtyldy?
- Kóbine jalpy professiianyń jumysshylary jumyspen qamtamasyz etilýde. Olardyń qataryna muǵalimder, dárigerler, temir sheberleri, júk tasýshylar, sanitarlyq tehnik jáne t.b. kiredi. Árine, munda kompaniia direktory nemese programmisterge de bos vakansiialar bolyp turady. Biraq olardyń úlesi joǵarydaǵy qyzmet túrlerine qaraǵanda azdaý. Báribir de jalpy professiialar kóp kórsetkishke ie. Óitkeni, elektrondy eńbek birjasyn kóbine jumyspen qamtý ortalyqtary toltyrady. Onda internetti durys qoldana almaityn adamdar da kelip jatady. Bizdiń mindetimiz – olarǵa internetpen jumys jasaýdy úiretý, jumysqa tartý.
- Jalpy elektrondy eńbek birjasyna Qazaqstandaǵy búkil kompaniialar men uiymdar qatystyrylǵan ba?
- Negizinen zań boiynsha, kez kelgen jumys berýshi 3 jumys kúniniń ishinde memleketke jumys oryndary týraly habar berýi tiis. Árine, eger bos jumys oryndary bolsa ǵana. Jáne olarǵa burynǵydai kóp qaǵazdardy toltyrýdyń qajeti joq. Qazir tek qana enbek.kz-ke kirip, vakansiialaryn ornalastyryp, sodan soń elektrondy tsifrlyq qoltańbany qoiý kerek. Bul jumys berýshilerge jeńil ári jaily.
- «E-halyq» jobasynyń Respýblika kólemindegi jetistikterin atap ótesiz be?
- «E-halyq» jobasynyń negizgi maqsaty – áleýmettik kartalardyń qalyptasýyn anyqtaý. Iaǵni, otbasylardyń áleýmettik portretin bilý. Mysaly, qazir mekenjai áleýmettik kómegi, turǵyn úi kómegi, balabaqsha, mektepterdegi ystyq tamaqpen qamtý, osynyń barlyǵy ótinish berý formatynda bolsa, keiin proaktivti formatta bolady. Máselen, men kópbalaly ákemin. Meniń tabysym kúnkóris deńgeiimen eseptegende 70 paiyzdan tómen bolsa, men qajetti qujattardy jinaimyn. Al «E-halyqta» barlyq málimetter biryńǵai format boiynsha jazylyp turady. Iaǵni, biz biryńǵai formatta otbasylardyń jaǵdaiyn bilip otyramyz. Iaǵni, myna otbasynyń kirisi osyndai, ystyq tamaqpen qamtylǵan, baspanasy joq, mekenjai áleýmettik kómegi joq dep bárin baqylaýda ustap otyramyz. Dál osyndai otbasylar bizge habarlassa, ony jergilikti ákimdikke kórsetip, olarǵa kómek qajet ekenin, proaktivti kómek kerek ekenin jetkizemiz.
Búgingi tańda áleýmettik kartalardy anyqtaý úshin belsendi túrde jumys jasap jatyrmyz. Osy baǵytta jergilikti atqarýshy organdarmen birlesken jumystar atqarýdamyz. Bul jumystar biyl aiaqtalady. Odan keiin el turǵyndaryna proaktivti formatta shyǵa alatyn bolamyz.
- Qazirgi tańda áleýmettik kartalar qanshalyqty deńgeide anyqtaldy?
- Elimiz boiynsha áleýmettik kartalar 46 paiyz kóleminde jasaldy. Endi 54 paiyzy qaldy. Áleýmettik kartalar aqparat tolyq bolǵan kezde ǵana tolyqtai júzege asady. Iaǵni, bilim salasy boiynsha aqparattardy Bilim ministrliginen, densaýlyqqa qatysty málimetterdi Densaýlyq saqtaý ministrliginen alamyz. Osy málimetterdiń bári bári tolyq bolyp bir jerge jinaqtalǵan kezde, biz otbasylardyń áleýmettik portretin kóre alatyn bolamyz. Sondai-aq, aqparat retinde aita ketsek, búginde mekenjai áleýmettik kómegi boiynsha 175 myń otbasyǵa qarajat tólengen.
- Ótken jyldyń tamyz aiynda Astana Habtaǵy bir kezdesýde eńbek kitapshalary tolyqtai onlain formatqa kóshedi degen edińiz. Osy ýaqyt aralyǵynda 1 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Biz áli de eńbek kitapshasymen júrmiz. Qashan tolyqtai elektrondy formatqa aýysady?
- Iá, solai aitqan bolatynbyz. Qazirgi tańda 575 myń eńbek kitapshasy elektrondy formatta tirkeldi. Osy jyldyń sońyna deiin bul kórsetkishti 1 mln-ǵa jetkizý josparlanyp otyr. Munyń barlyǵy eńbek kitapshalaryn tolyqtai onlain formatqa kóshirý boiynsha jasalyp jatqan qadamdar. Keiin zeinetkerlikke shyqqan kezde eńbek kitapshasyn onlain formatta saqtaǵandardan eshkim eńbek kitapshasyn suramaidy. Óitkeni, olardyń barlyq eńbek ótili bazada turady. Tsifrlandyrý degenimiz – bir ǵana adamnyń nemese bir ǵana organnyń isteitin isi emes, ony birlesip jasaý qajet. Iaǵni, bir otbasy sekildi, tek qana er adam emes, áieli de kómektesý qajet. Jalpy Qazaqstanda 8 mln. eńbek kitapshasy bar. Munyń bárin elektrondy formatqa kóshirý birtindep júzege asatyn bolady. Meniń oiymsha 1-2 jyldyń ishinde jaǵdai ózgerýi tiis.
- Óz qyzmet ótilińizde basshylyq qyzmetterdi atqaryp kelesiz. Kadrlardy qalai tańdaisyz? Qandai qasietine mán beresiz?
- 2007 jyldan beri basqarýshylyq qyzmettemin. Eń bastysy, qyzmetkerlerdi tańdaǵan kezde kózinde ot, boiynda qýat, jigerli bolsa deimin. Adamdy kórgen kezde tarihta óz izin qaldyrǵysy keletin janǵa uqsaýy qajet. Al ekinshi jaǵdaida jumys tájiribesine qaraimyn. Tájiribesi joq, biraq janyp turǵan adam bolsa da, jarty jyldyń ishinde kóp jumys atqara alatynyna senemin. Ózine de, kompaniiaǵa da kóp paidasyn tigizetin bolady. Sózime dálel retinde bir oqiǵany aityp bereiin. 5 jyldyq jumys ótili bar mamanmen esh jerde jumys istemegen stýdentti birdei qyzmetke aldym. Ony kezinde keibir adamdar túsinbedi. Alaida, men sol stýdenttiń kózinen ot kórdim de, senim artyp jumysqa qabyldadym. Qazir olar departament direktorlary. Men olarǵa «5 jyldan keiin senderdiń qabyldaýlaryńa jazyla alatyn bolsam, onda men qýanamyn», dep aitqan bolatynmyn. Maǵan olardyń óskenderi unaidy. Bul jerde basshylyqqa da bailanysty. Al, ózime keler bolsam, men árqashan bastamalarymdy, jobalarymdy qoldaǵan basshylarǵa tap boldym. Keibir basshylar qoldamas ta edi, osy jaǵynan meniń jolym boldy. Basshylyq pen kollektiv kadrdyń ósýi úshin óte mańyzdy.
- Kelesi suraq, otandyq IT-startaperlerge qatysty. Olardy qanshalyqty deńgeide qoldaisyz. Meniń bilýimshe, Astana Habtaǵy jiyndardyń birin qaldyrmaisyz...
- Iá, ár jiyn men úshin qyzyq. Keide sóz sóilemesem de artqy jaqta turyp, tyńdaimyn. Men ylǵi da startaperlerdi qoldap kelemin. Qazposhtada qyzmet etken kezimde Nazarbaev ýniversitetin endi ǵana támamdap jatqan 3 bala keldi. Sol kezde robot poshtashyny qatty jasaǵym kelip júrgen. Olar muny jasai alatyndaryn jetkizdi. «Bizde qajetti jabdyqtar bar. Eger jasasaq, sizder alasyzdar ma?» dep óz oilaryn aitty. Men olardyń qatty qalap otyrǵanyn túsindim, sendim. Sosyn «muny júzege asyryńdar, shynymen qoldaryńnan kelse biz sizderdi qoldaimyz» dedim. Olar jarty jyl jasady. Artynsha biz ony iske qostyq. Búgingi tańda robot poshtashy Expo aýmaǵynda tur. Al jańaǵy jas talanttarǵa keler bolsam, olar qazir aiaqtan turdy, san túrli suhbattar beredi. Alǵash jumys jasai bastaǵan kezde men olarǵa «ózderiń úshin jasańdar, eger imidjderińdi jasap alsańdar úlken esikter ashylady», dep keńes bergen bolatynmyn. Qazir sonyń bári oryndaldy. Olar – kásipkerler.
Sonymen qatar, jaqynda múgedekterge arnalǵan «aqyldy taianysh» jobasyn qoldadyq. Bul joba araqashyqtyqtardy anyqtap, adamǵa óz kómegin tigizetin bolady. Taǵy bir mańyzdy joba – IT-daǵdylardy múmkindigi shekteýli azamattarǵa úiretetin proekt. Muny usynǵan – Ámir Súleimenov. Ol ózi arbada otyryp, onlain formatta úide otyrǵan múmkindigi shekteýli jandarǵa jumys jasaýdy úiretedi. Bul júre almaityn azamattar úshin óte qolaily. Biz ony qoldap, synaq retinde múmkindigi shekteýli 10 adamdy tańdap, oǵan oqytyp kórdik. Onyń 7-eýi tabys taba bastady. Ekinshi kezeńde 50 adam oqytyldy. Al biyl 1000 adamdy oqytý kózdelip otyr. Bizdiń maqsatymyz – úide otyratyn adamdardyń laiyqty qarjy taýyp, tsifrlandyrýdyń berip jatqan igilikterin paidalanýlaryna yqpal etý.
- Adamǵa ómirden óz ornyn tabý úshin qandai kitaptardy usynasyz? Fantastikadan basqa...
- Men fantastikany qatty jaqsy kóremin (kúlip). Jalpy meniń oqyǵan kitaptardyń ishinde erekshe áser etkeni - «Qatal ǵasyr», «Altyn orda», «Kóshpendiler». Bular kommýnikatsiiany úiretedi. Ol adamdy damytady. Atalǵan kitaptarda adamdy ómir súrindirse de, olar amalyn taýyp, qaita áreket etedi. Sońynda jeńiske jetedi. Maqsat pen sáttilik birinshi qadamnan kelmeidi. Bastysy – tabandylyq kerek, IQ-dyń da qajeti joq. Bir adamdardyń maqsaty 5-shi qadamnan keiin oryndalyp jatady, endi birinde 10-shy qadamda bolady. Osy kezde tabandylyq kórsetip, qaita-qaita eńbektense, adam óz degenine jetedi. Eńbek bárin de jeńbek.
- Kóptegen basqosýlarda nemese jiyndarda jastarǵa, stýdentterge óz tájiribeńizdi bólisip, shabyt berip júresiz. Ózińiz shabytty qaidan alasyz?
- Shynyn aitqanda, meniń memlekettik qyzmetke kelgendegi sebebim – istegen isimniń myńdaǵan, milliondaǵan adamdarǵa paidasynyń tiiýi. Aýyldaǵy aq jaýlyqty ájelerimizge deiin qajetti qyzmetti burynǵydan da tezirek alýy, qýanýy. Munyń bári jumys jasaýǵa shabyt beredi. Eń bastysy, bizdiń komandanyń jumysy azamattarǵa paidasyn ákelip jatsa, biz úshin úlken motivatsiia. Sondai-aq, IT-salasyndaǵy álemdik tulǵalar men olar jasaǵan dúnieler maǵan motivatsiia beredi. Máselen, Ilon Mask, Stiv Djobs, Djeff Bezos, Djek Ma degen syndy tulǵalardy jii oqimyn. Ár oqyǵanymda shabyt alamyn. Olardyń álemdi jaqsy arnaǵa burýy, jańa indýstriiany qalyptastyrýy, jańa jumys oryndaryn oilap tabýy – maǵan úlken shabyt syilaidy.
- Liderlerden shabyt alady ekensiz...
- Iá, biraq birden aitaiyn, aqyldy kitaptarǵa qarsymyn. Máselen, «Sáttilik pen baqytqa jetýdiń 5 qadamy» nemese «Bai adamdardyń 3 mysaly nemese 3 daǵdysy» degender menińshe bos sózder.
- Tsifrlyq turǵydan lider memleketter sanalatyn Estoniia men Úndistanda boldyńyzdar. Olardaǵy jaǵdai qalai eken?
- Iá, durys aitasyz, bul 2 memleket tsifrlandyrý turǵysynan álemdegi kóshbasshy elder sanalady. Estoniiaǵa keler bolsaq, elektrondyq
Úkimet boiynsha álemdegi 1-shi memleket. Olardaǵy úkimet saǵatynyń eń qysqa ýaqyty 45 sekýnd bolǵan. Oǵan qalai qol jetkizgen deisiz ǵoi? Olar aldaryndaǵy monitor arqyly 2 ǵana suraqqa jedel jaýap berip, jiyndy aiaqtaǵan. Ondaǵy elektrondy qyzmetter de joǵary damyǵan. Biz munyń bárin barǵan kezde zerttedik. Mundai kórsetkishterge qalai jetkendigin suradyq. Talqyladyq. Sol kezde olardaǵy zeinet jasyndaǵy adamdardyń da elektrondy qyzmetterdi qoldanýdy jaqsy meńgergenin bildik. Al bizde egde jastaǵy adamdarǵa elektrondy júieni úiretý qiyndaý. Keibiri qalamaidy, keibiri túsinbeidi. Al olar jasai alǵan. Endi bul tájiribeni Tsifrlyq damý ministrligimen birlese otyryp, júzege asyrýdy josparlap otyrmyz. Úndistanǵa keler bolsaq, olardaǵy baǵyt ózgeshe. Bul elde IT-naryq pen IT-kompaniialar óte joǵary damyǵan. Biz solardyń birinde boldyq. Ol kompaniiada 700 myń adam jumys jasaidy eken. Al IT-kompaniiada munshalyqty adamnyń qyzmet etýi shynymen de talqalarlyq jaǵdai. Olar óz taýarlaryn eksportqa shyǵarady. Onyń ónimderin AQSh, Eýropa, Qytai memleketteri alady. Iaǵni, olardaǵy IT-salasy durys jolǵa qoiylǵan.
- Ashyq áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan: Nazerke ERKINQYZY
