Munai naryǵyndaǵy quldyraý men AQSh-taǵy taqtatas kompaniialarynyń problemalary amerikalyq saiasatkerlerdi de, eldegi munai kompaniialaryn da erekshe sheshimder izdeýge májbúrlep jatyr, dep jazady Sputnik RIA Novosti agenttigine silteme jasap.
Aǵylshynnyń: "eger siz bireýdi jeńe almasańyz – jeńimpazdarǵa qosylyńyz" degen qanatty sózinde fors-major jaǵdaiynda qalǵandar úshin ońtaily is-árekettiń naqty sheshimi berilgen. Eger osy sózdi halyqaralyq munai naryǵyndaǵy búgingi shyndyqqa qoldanatyn bolsaq, Saýd Arabiiasymen jáne Reseimen baǵa soǵysynda jeńiske jetý múmkin bolmaityndyqtan nemese jeńis tym qymbatqa túsetindikten jeńimpazdarǵa qosylý qisyndy bolar edi. Dál osyǵan bailanysty, munai naryǵynyń amerikalyq memlekettik retteýshisi (dálirek aitsaq, taqtatas munaiy óndirisine jaýap beretin retteýshi) oilamaǵan jerden OPEK ókilderimen bailanysqa shyqty. Munymen qosa, kelissóz ústeline amerikalyq taraptan álemdik munai naryǵyn turaqtandyrý jospary qoiyldy.
Mundai jospardy júzege asyrǵanǵa deiin ol alys jáne óte kúrdeli (kópjaqty) kelissózder myń ret sátsizdikke ushyraýy múmkin. Biraq bul jaǵdaida praktikalyq deńgeide álemdik naryqtaǵy negizgi tabyskerleriniń biri shatqaiaqtaǵany mańyzdy: amerikalyqtar, eń bolmaǵanda, munai baǵasynyń ósýi úshin óz úlesin berý múmkindigin talqylaýǵa da daiyn.
Raian Sitton amerikalyq kelissóz júrgizýshi retinde (solai siiaqty) Bloomberg iskeri aqparat agenttigi arqyly muhittyń arǵy betindegi seriktesterdiń kelissózderiniń bastapqy ustanymy týraly: "Eger pandemiia deńgeiimen salystyrǵanda Saýd Arabiiasy óndiristi on paiyzǵa qysqartýǵa daiyn bolsa, Tehas ta teoriialyq turǵyda óndiristi on paiyzǵa azaita alady. Resei de solai etýge daiyn. Bul naryqty daǵdarysqa deiingi deńgeige (tek, birshama kóp munai óndirilgen) alyp keledi" dep málimdedi.
HH ǵasyrdan beri AQSh biligi munai óndirisindegi oligopoliialarmen kúresip, amerikalyq munai kompaniialarynyń óz arasynda, tipti sheteldik kenshilermen de úlestire almady. Desek te, Sitton amerikalyq óndiristi qalamnyń soqqysymen azaitýǵa múmkindik beretin memlekettik qurylym kóshbasshylarynyń biri bolyp tabylady ári muny jasaýǵa onyń quqyǵy bar. Bul memlekettik qurylym "Tehas temir jol komissiiasy" (The Railroad Commission of Texas) degen jalǵan ataý ielengen jáne ol XIX-ǵasyrda kólik naryǵyn basqarǵannan bastap, qazirgi ýaqytta da AQSh aimaǵyndaǵy negizgi taqtatas munaiy óndirisin retteidi. Sitton myrza osy qurylymnyń komissary bolyp tabylady jáne óziniń aitýynsha ol OPEK-te kelissózder júrgizý úshin resmi túrde shaqyrtý alǵan. Keibir amerikalyq saiasatkerler men munai kompaniialary óndiristegi kez-kelgen shekteýlerge qatty qarsylyq bildirip, sot protsesinde de osylai etýi múmkin.
Biraq Tehas shtatynyń retteýshisi olardyń kelisiminsiz jáne eshqandai jańa erejeler men normativtersiz-aq sheshimdi tizege salyp qabyldai alady. Óitkeni, ol (Tehastaǵy retteýshi) birinshiden, ilespe gazdy jaǵýǵa arnalǵan ruqsattardy beredi, merzimin uzartady (jáne kúshin joia alady): kópten beri ekologtar da, keibir ekonomister de buǵan tyiym salýy kerek dep talap etip kele jatsa da, amerikalyq taqtatas kompaniialary bul praktikany jappai qoldanady. Taqtatas munaiyn óndirýshilerdiń ónimin ulǵaitý nemese ustap turý úshin munaimen birge óndiriletin gaz jaǵylady, al amerikalyq mamandandyrylǵan jýrnalister uńǵy neǵurlym úlken bolsa, odan shyǵatyn gaz kólemi soǵurlym artatyndyǵyn aitady. Eger osy tájiribege ruqsat berý shektelse nemese tolyǵymen toqtatylsa, onda taqtatas óndirisi proportsionaldy túrde azaiady jáne bul ekologtar úshin tabysty qadam bolady.
Ekinshisi, áldeqaida dórekileý ári qatań ádiske jatatyn jartylai toqtaý kranyn qoldanýǵa uqsaidy. Eger Tehas OPEK-pen kelisetin bolsa, onda bul tótenshe jaǵdai retinde tanylady jáne ony qoldanýǵa bolady: al joǵalǵan óndiristiń ornyn toltyrý úshin taqtatas kompaniialary únemi jańa uńǵymalardy burǵylaýy kerek. Biraq olardyń árqaisysyna ruqsatty sol komissiia beredi. Eger bul protsess bógelip qalsa nemese jai ǵana baiaýlasa, onda eskirgen uńǵymalardaǵy óndiris kóleminiń tómendeýi tutastai alǵanda óndiristiń tabiǵi jáne edáýir tez tómendeýin qamtamasyz etedi.
Bloomberg tehastyq komissiia men OPEK kelissózshileriniń kezdesýi maýsym aiynda josparlanǵanyn ári komissiianyń yqpal etý múmkindigi bar dep málimdeidi. Óitkeni, AQSh-tyń iri munai shtatyndaǵy eń yqpaldy sheneýnikterdiń biri maýsym aiynda OPEK-tiń "qasietti" jiynyna shaqyryldy. Tehas temir jol komissiiasynyń komissary Raian Sitton eki tarihi antagonistik munai derjavalary arasyndaǵy sirek jaqyndasýdyń nátijesinde, juma kúni OPEK-tiń Bas hatshysy Mohammad Barkindo tarapynan toptyń Venadaǵy jazǵy jinalysyna qatysýǵa shaqyryldy. Soǵan qaramai Sittonnyń Tehas shtatyndaǵy munai óndirisin shekteý týraly kútpegen habarlamasy 1970-shi jyldary óz agenttiginiń qarsylyǵyna qaishy keldi jáne soǵan qaramai bul AQSh pen halyqaralyq munai ortalyqtarynda jaǵymdy áser qaldyrdy.
Men "Tehas keremetin" ("slanets" negizindegi "Tehas ekonomikalyq keremeti" degendi bildiredi) qorǵaýda kez-kelgen ideiaǵa ashyqpyn, biraq konservativti jáne erkin naryqty qoldaýshy retinde mende bul kózqaras týraly birneshe eskertý bar", – degen komissiia tóraǵasy Vein Kristian: "Eger Tehas jetkizilimin toqtatsa, basqa elderdiń nemese tipti shtattardyń ózi onyń sońynan ilesetindigine kepildik joq", - dep eskertti.
Bul málimdemeni eki túrli maǵynada qabyldaýǵa bolady: bir jaǵynan, komissiianyń ózi qarsy daýysqa ie, al ekinshi jaǵynan, qarsylyq negizgi printsipterge bailanysty emes (konservatizm men naryqtyq erkindik týraly málimdemelerge qaramastan), biraq aldanyp qalýdan nemese mámileden jalǵyz utylǵandar jaǵdaiynda qalyp qoiýdan qorqady. Bul bas tartý emes, Venada tolyǵymen talqylanýy múmkin "eskertý nyshandary". Bul keibir munai kompaniialarynan osyndai nusqada suraý túskendigin alǵa tarta otyryp, retteýshiniń ókilderi ózderiniń naqty sharalardy izdeýmen jáne tujyrymdamamen ainalysyp jatqandyǵyn kórsetedi (biraq olar áli sheshimder qabyldanbaǵanyn aitady).
"Tehastyń birneshe munai kompaniiasy komissiianyń óndirýdiń normativti komissiiasyn engizýge oryndy qyzyǵýshylyq tanytty", – dedi retteýshiniń ókili.
Al normativti komissiia – bul "árkim qansha óndire alsa – sonsha nemese qalaýynsha óndiredi" degen rejimnen shyǵyp, "rejim – kimge qansha ruqsat berse, sonsha óndiredi" rejimine alyp keledi.
Bul tańǵalarlyq sheshim bolyp kórinýi múmkin, biraq baǵanyń kúrt tómendeýi AQSh-tyń munai sektoryna ikemdiligine bailanysty osyndai jaǵdaidy kórsetip otyr. Bul ǵajaiyptyń AQSh-qa, kem degende, beiresmi túrde dál qazir OPEK-ke kirýi úshin nemese aldaǵy ailarda óndiristi retteý týraly halyqaralyq kelisim jasasýy úshin jetkilikti ekendigi alys emes degen sóz. Qalai desek te, bul baǵytta belgili bir ilgerileýler bar.
