مۇناي نارىعىنداعى قۇلدىراۋ مەن اقش-تاعى تاقتاتاس كومپانييالارىنىڭ پروبلەمالارى امەريكالىق ساياساتكەرلەردٸ دە, ەلدەگٸ مۇناي كومپانييالارىن دا ەرەكشە شەشٸمدەر ٸزدەۋگە مەجبٷرلەپ جاتىر, دەپ جازادى Sputnik ريا نوۆوستي اگەنتتٸگٸنە سٸلتەمە جاساپ.
اعىلشىننىڭ: "ەگەر سٸز بٸرەۋدٸ جەڭە الماساڭىز – جەڭٸمپازدارعا قوسىلىڭىز" دەگەن قاناتتى سٶزٸندە فورس-ماجور جاعدايىندا قالعاندار ٷشٸن وڭتايلى ٸس-ەرەكەتتٸڭ ناقتى شەشٸمٸ بەرٸلگەن. ەگەر وسى سٶزدٸ حالىقارالىق مۇناي نارىعىنداعى بٷگٸنگٸ شىندىققا قولداناتىن بولساق, ساۋد ارابيياسىمەن جەنە رەسەيمەن باعا سوعىسىندا جەڭٸسكە جەتۋ مٷمكٸن بولمايتىندىقتان نەمەسە جەڭٸس تىم قىمباتقا تٷسەتٸندٸكتەن جەڭٸمپازدارعا قوسىلۋ قيسىندى بولار ەدٸ. دەل وسىعان بايلانىستى, مۇناي نارىعىنىڭ امەريكالىق مەملەكەتتٸك رەتتەۋشٸسٸ (دەلٸرەك ايتساق, تاقتاتاس مۇنايى ٶندٸرٸسٸنە جاۋاپ بەرەتٸن رەتتەۋشٸ) ويلاماعان جەردەن وپەك ٶكٸلدەرٸمەن بايلانىسقا شىقتى. مۇنىمەن قوسا, كەلٸسسٶز ٷستەلٸنە امەريكالىق تاراپتان ەلەمدٸك مۇناي نارىعىن تۇراقتاندىرۋ جوسپارى قويىلدى.
مۇنداي جوسپاردى جٷزەگە اسىرعانعا دەيٸن ول الىس جەنە ٶتە كٷردەلٸ (كٶپجاقتى) كەلٸسسٶزدەر مىڭ رەت سەتسٸزدٸككە ۇشىراۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇل جاعدايدا پراكتيكالىق دەڭگەيدە ەلەمدٸك نارىقتاعى نەگٸزگٸ تابىسكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ شاتقاياقتاعانى ماڭىزدى: امەريكالىقتار, ەڭ بولماعاندا, مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ ٷشٸن ٶز ٷلەسٸن بەرۋ مٷمكٸندٸگٸن تالقىلاۋعا دا دايىن.
رايان سيتتون امەريكالىق كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋشٸ رەتٸندە (سولاي سيياقتى) Bloomberg ٸسكەري اقپارات اگەنتتٸگٸ ارقىلى مۇحيتتىڭ ارعى بەتٸندەگٸ سەرٸكتەستەردٸڭ كەلٸسسٶزدەرٸنٸڭ باستاپقى ۇستانىمى تۋرالى: "ەگەر پاندەمييا دەڭگەيٸمەن سالىستىرعاندا ساۋد ارابيياسى ٶندٸرٸستٸ ون پايىزعا قىسقارتۋعا دايىن بولسا, تەحاس تا تەورييالىق تۇرعىدا ٶندٸرٸستٸ ون پايىزعا ازايتا الادى. رەسەي دە سولاي ەتۋگە دايىن. بۇل نارىقتى داعدارىسقا دەيٸنگٸ دەڭگەيگە (تەك, بٸرشاما كٶپ مۇناي ٶندٸرٸلگەن) الىپ كەلەدٸ" دەپ مەلٸمدەدٸ.
حح عاسىردان بەرٸ اقش بيلٸگٸ مۇناي ٶندٸرٸسٸندەگٸ وليگوپولييالارمەن كٷرەسٸپ, امەريكالىق مۇناي كومپانييالارىنىڭ ٶز اراسىندا, تٸپتٸ شەتەلدٸك كەنشٸلەرمەن دە ٷلەستٸرە المادى. دەسەك تە, سيتتون امەريكالىق ٶندٸرٸستٸ قالامنىڭ سوققىسىمەن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن مەملەكەتتٸك قۇرىلىم كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى ەرٸ مۇنى جاساۋعا ونىڭ قۇقىعى بار. بۇل مەملەكەتتٸك قۇرىلىم "تەحاس تەمٸر جول كوميسسيياسى" (The Railroad Commission of Texas) دەگەن جالعان اتاۋ يەلەنگەن جەنە ول XIX-عاسىردا كٶلٸك نارىعىن باسقارعاننان باستاپ, قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا اقش ايماعىنداعى نەگٸزگٸ تاقتاتاس مۇنايى ٶندٸرٸسٸن رەتتەيدٸ. سيتتون مىرزا وسى قۇرىلىمنىڭ كوميسسارى بولىپ تابىلادى جەنە ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا ول وپەك-تە كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن رەسمي تٷردە شاقىرتۋ العان. كەيبٸر امەريكالىق ساياساتكەرلەر مەن مۇناي كومپانييالارى ٶندٸرٸستەگٸ كەز-كەلگەن شەكتەۋلەرگە قاتتى قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, سوت پروتسەسٸندە دە وسىلاي ەتۋٸ مٷمكٸن.
بٸراق تەحاس شتاتىنىڭ رەتتەۋشٸسٸ ولاردىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز جەنە ەشقانداي جاڭا ەرەجەلەر مەن نورماتيۆتەرسٸز-اق شەشٸمدٸ تٸزەگە سالىپ قابىلداي الادى. ٶيتكەنٸ, ول (تەحاستاعى رەتتەۋشٸ) بٸرٸنشٸدەن, ٸلەسپە گازدى جاعۋعا ارنالعان رۇقساتتاردى بەرەدٸ, مەرزٸمٸن ۇزارتادى (جەنە كٷشٸن جويا الادى): كٶپتەن بەرٸ ەكولوگتار دا, كەيبٸر ەكونوميستەر دە بۇعان تىيىم سالۋى كەرەك دەپ تالاپ ەتٸپ كەلە جاتسا دا, امەريكالىق تاقتاتاس كومپانييالارى بۇل پراكتيكانى جاپپاي قولدانادى. تاقتاتاس مۇنايىن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ٶنٸمٸن ۇلعايتۋ نەمەسە ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن مۇنايمەن بٸرگە ٶندٸرٸلەتٸن گاز جاعىلادى, ال امەريكالىق مامانداندىرىلعان جۋرناليستەر ۇڭعى نەعۇرلىم ٷلكەن بولسا, ودان شىعاتىن گاز كٶلەمٸ سوعۇرلىم ارتاتىندىعىن ايتادى. ەگەر وسى تەجٸريبەگە رۇقسات بەرۋ شەكتەلسە نەمەسە تولىعىمەن توقتاتىلسا, وندا تاقتاتاس ٶندٸرٸسٸ پروپورتسيونالدى تٷردە ازايادى جەنە بۇل ەكولوگتار ٷشٸن تابىستى قادام بولادى.
ەكٸنشٸسٸ, ەلدەقايدا دٶرەكٸلەۋ ەرٸ قاتاڭ ەدٸسكە جاتاتىن جارتىلاي توقتاۋ كرانىن قولدانۋعا ۇقسايدى. ەگەر تەحاس وپەك-پەن كەلٸسەتٸن بولسا, وندا بۇل تٶتەنشە جاعداي رەتٸندە تانىلادى جەنە ونى قولدانۋعا بولادى: ال جوعالعان ٶندٸرٸستٸڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن تاقتاتاس كومپانييالارى ٷنەمٸ جاڭا ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋى كەرەك. بٸراق ولاردىڭ ەرقايسىسىنا رۇقساتتى سول كوميسسييا بەرەدٸ. ەگەر بۇل پروتسەسس بٶگەلٸپ قالسا نەمەسە جاي عانا باياۋلاسا, وندا ەسكٸرگەن ۇڭعىمالارداعى ٶندٸرٸس كٶلەمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ تۇتاستاي العاندا ٶندٸرٸستٸڭ تابيعي جەنە ەدەۋٸر تەز تٶمەندەۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ.
Bloomberg تەحاستىق كوميسسييا مەن وپەك كەلٸسسٶزشٸلەرٸنٸڭ كەزدەسۋٸ ماۋسىم ايىندا جوسپارلانعانىن ەرٸ كوميسسييانىڭ ىقپال ەتۋ مٷمكٸندٸگٸ بار دەپ مەلٸمدەيدٸ. ٶيتكەنٸ, اقش-تىڭ ٸرٸ مۇناي شتاتىنداعى ەڭ ىقپالدى شەنەۋنٸكتەردٸڭ بٸرٸ ماۋسىم ايىندا وپەك-تٸڭ "قاسيەتتٸ" جيىنىنا شاقىرىلدى. تەحاس تەمٸر جول كوميسسيياسىنىڭ كوميسسارى رايان سيتتون ەكٸ تاريحي انتاگونيستٸك مۇناي دەرجاۆالارى اراسىنداعى سيرەك جاقىنداسۋدىڭ نەتيجەسٸندە, جۇما كٷنٸ وپەك-تٸڭ باس حاتشىسى موحامماد باركيندو تاراپىنان توپتىڭ ۆەناداعى جازعى جينالىسىنا قاتىسۋعا شاقىرىلدى. سوعان قاراماي سيتتوننىڭ تەحاس شتاتىنداعى مۇناي ٶندٸرٸسٸن شەكتەۋ تۋرالى كٷتپەگەن حابارلاماسى 1970-شٸ جىلدارى ٶز اگەنتتٸگٸنٸڭ قارسىلىعىنا قايشى كەلدٸ جەنە سوعان قاراماي بۇل اقش پەن حالىقارالىق مۇناي ورتالىقتارىندا جاعىمدى ەسەر قالدىردى.
مەن "تەحاس كەرەمەتٸن" ("سلانەتس" نەگٸزٸندەگٸ "تەحاس ەكونوميكالىق كەرەمەتٸ" دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ) قورعاۋدا كەز-كەلگەن يدەياعا اشىقپىن, بٸراق كونسەرۆاتيۆتٸ جەنە ەركٸن نارىقتى قولداۋشى رەتٸندە مەندە بۇل كٶزقاراس تۋرالى بٸرنەشە ەسكەرتۋ بار", – دەگەن كوميسسييا تٶراعاسى ۆەين كريستيان: "ەگەر تەحاس جەتكٸزٸلٸمٸن توقتاتسا, باسقا ەلدەردٸڭ نەمەسە تٸپتٸ شتاتتاردىڭ ٶزٸ ونىڭ سوڭىنان ٸلەسەتٸندٸگٸنە كەپٸلدٸك جوق", - دەپ ەسكەرتتٸ.
بۇل مەلٸمدەمەنٸ ەكٸ تٷرلٸ ماعىنادا قابىلداۋعا بولادى: بٸر جاعىنان, كوميسسييانىڭ ٶزٸ قارسى داۋىسقا يە, ال ەكٸنشٸ جاعىنان, قارسىلىق نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرگە بايلانىستى ەمەس (كونسەرۆاتيزم مەن نارىقتىق ەركٸندٸك تۋرالى مەلٸمدەمەلەرگە قاراماستان), بٸراق الدانىپ قالۋدان نەمەسە مەمٸلەدەن جالعىز ۇتىلعاندار جاعدايىندا قالىپ قويۋدان قورقادى. بۇل باس تارتۋ ەمەس, ۆەنادا تولىعىمەن تالقىلانۋى مٷمكٸن "ەسكەرتۋ نىشاندارى". بۇل كەيبٸر مۇناي كومپانييالارىنان وسىنداي نۇسقادا سۇراۋ تٷسكەندٸگٸن العا تارتا وتىرىپ, رەتتەۋشٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ ناقتى شارالاردى ٸزدەۋمەن جەنە تۇجىرىمدامامەن اينالىسىپ جاتقاندىعىن كٶرسەتەدٸ (بٸراق ولار ەلٸ شەشٸمدەر قابىلدانباعانىن ايتادى).
"تەحاستىڭ بٸرنەشە مۇناي كومپانيياسى كوميسسييانىڭ ٶندٸرۋدٸڭ نورماتيۆتٸ كوميسسيياسىن ەنگٸزۋگە ورىندى قىزىعۋشىلىق تانىتتى", – دەدٸ رەتتەۋشٸنٸڭ ٶكٸلٸ.
ال نورماتيۆتٸ كوميسسييا – بۇل "ەركٸم قانشا ٶندٸرە السا – سونشا نەمەسە قالاۋىنشا ٶندٸرەدٸ" دەگەن رەجيمنەن شىعىپ, "رەجيم – كٸمگە قانشا رۇقسات بەرسە, سونشا ٶندٸرەدٸ" رەجيمٸنە الىپ كەلەدٸ.
بۇل تاڭعالارلىق شەشٸم بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن, بٸراق باعانىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸ اقش-تىڭ مۇناي سەكتورىنا يكەمدٸلٸگٸنە بايلانىستى وسىنداي جاعدايدى كٶرسەتٸپ وتىر. بۇل عاجايىپتىڭ اقش-قا, كەم دەگەندە, بەيرەسمي تٷردە دەل قازٸر وپەك-كە كٸرۋٸ ٷشٸن نەمەسە الداعى ايلاردا ٶندٸرٸستٸ رەتتەۋ تۋرالى حالىقارالىق كەلٸسٸم جاساسۋى ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ ەكەندٸگٸ الىس ەمەس دەگەن سٶز. قالاي دەسەك تە, بۇل باعىتتا بەلگٸلٸ بٸر ٸلگەرٸلەۋلەر بار.
