2005, qońyr kúzdiń ádepki bir kúni, tústen keiin, meniń jumystan tys mezgilim bolsa kerek. Telefon shyldyrady. Beitanys, sál-pál qarlyǵyńqy daýys.
«Muha, men sizden keshirim suraiyn dep edim...» «Kim? Ne bop qaldy?» - deimin ǵoi. «Men - Ábdilhamit Narymbetov. Anadaǵy «Rýhani basbuzarlyq» deitin maqala... Otyrar, końyrat... Men baiqamai, ańdaýsyzda qol qoia salyp edim...» Iá, osydan birer ai, bálkim, eki-úsh apta buryn sondai maqala shyqqan. Basy - akademik, halyq qaharmany, ortasy - ǵylym doktory, professor, sońy - qairatker, bas redaktor - men «On bes akademiktiń jalaqor ǵaryznamasy» dep aiǵaqtaǵan (áýelde múlde elemei, biraq dabyra toqtalmaǵan soń keiinirek, jyl aqyrynda tiesili jaýabyn bergen) ózgeshe lepes. «Nege «ańdamai» qol qoia salasyz?» - dedim. «Muhtar ótinish jasap edi. Bolmai súraǵan soń...» «Búgingi Muhtar - men. Áýezov ólip qalǵan. Sizdiki qai Muhtar?» - deimin. «Shahanov...» «Solai demeisiz be. Shahanov talap etkennen soń, dep. Isińiz túsip tur ma edi?» «Joǵa. Sondai... Nete almai... Endi osy oǵash qylyǵym úshin sizden keshirim suraimyn...» - deidi. «Bulai bolmaidy, aǵasy, - dedim. - Siz aýzyńyzǵa aq it kirip, qara it shyǵyp, jalaly maqala jazasyz...» «Jazǵan men emes», - dedi telefonshym tutyǵyp. «Jeke ózińiz jazǵan joqsyz, biraq qol qoidyńyz. Iaǵni, qosanjar avtor. Zań tarmaǵy boiynsha, ujymdasqan qylmystyń jazasy aýyryraq bolady...» «Qylmys emes qoi endi, teris te bolsa pikir...» «Mundai pikir bolmaidy, - dedim. - Jarym qazaqty mońǵol dep jariialaǵan jalǵan tarihshy, ulttyń tutastyǵyna syna qaǵýshy kisápir, ádebi jýrnaldy óziniń jeke múddesine paidalanǵan buzaqy redaktor, adamdyq keiipten airylǵan monstr dep, taǵy qanshama pále japsyryp, tupa-týra respýblika prezidentiniń ózine jazasyz. Ras, atý jazasyn suraǵan joqsyz. Qazir basqa zaman. Biraq meniń oi-pikirime shekteý, qalamymdy tejeý, basqa da katań sharalar qoldaný týraly talapty usynys bar...» «Endi... yńǵaisyz boldy. Sol úshin keshirim surap turmyn ǵoi», - dedi qataia bastaǵan telefonshy. «Keshirim suraý bulai bolmaidy, - dedim. - Sizdiń jalaqor ǵaryznamańyz «Qazaq ádebieti», «Ana tili» bastaǵan onshaqty gazetke shyqty, «Jalyn» bastaǵan eki-úsh jýrnalǵa shyqty, keibir oblystyq basylymdarda jariialandy. Ony az deseńiz, qazaq tildi internettiń betinde órip júr. Nietińizdiń bastaýy jaqsy eken. Endi álgi gazet, jýrnaldyń árqaisyna jáne ataýly saittarǵa: «Qatelestim, osy bylǵanysh maqalaǵa Shahanovtyń azǵyrýymen baiqamai qol qoiyp edim, sol úshin Muhtardan, iaǵni Maǵaýinnen keshirim suraimyn degen dat jazyp, tezinen jariialatasyz...» «Bul múmkin emes jaǵdai ǵoi...» - deidi, keshegi ǵaryznamanyń bel ortasynda esim-soi, ataq-dárejesi tolyq kórsetilgen «filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdilhamit Narymbetov», qaitadan kúsh alǵandai qatqyl daýyspen. «Jalaqor ǵaryznamaǵa qol qoiý múmkin boldy ǵoi, múmkin ǵana emes, op-ońai júzege asty. Orystyń mátelin biletin shyǵarsyz: «Chto napisano perom, - To ne vyrýbish toporom» - «Qalammen jazylǵan tańbany baltalap óshire almaisyz» - degen. Mynaý - qalam da emes, san myńdaǵan tirajben basylǵan, efirge taralǵan máńgilik eskertkish...» «Meniki qate boldy...» - dedi qaitadan kumyǵyp. «Eń úlken qatelik - jańaǵy úlgi boiynsha túzei almaitynyńyz», - dedim men jibimei. - Alaida, sizdi quttyqtaimyn. Álgi basshy, qosshylaryńyzben birge, Muhtar Maǵaýinniń ústinen jalaqor donos jazǵan adam retinde tarihta kalatyn boldyńyz...» Telefon tutqasy jailap, óz ornyn tapty. Alaida, bar áńgime bitpepti. Bitpeý kerek eken. Oǵan deiin jáne keiin, kúni búgingeshe, jańa ǵasyrdyń basy - on jeti jyl boiy meniń ústimnen qanshama ǵaryz, maqala, tipti, óleń-tolǵaýlar jazylǵan. Qaida ne shyǵyp, qaisy qaida ketkenin túgendeý múmkin emes. Naqty avtorlary men qosanjar qoldaýshylarynyń jiyntyq esebi de belgisiz. Ózime málimi - júz qaraly kisi. Men «Aqmolalyq jiyrma alty komissar» dep ataǵan, respýblikalyq parlamenttiń Shahanov jetektegen jiyrma alty depýtaty, Asanáli Áshimov bastaǵan ádebiet pen óner qairatkerleri, Bibigúl Tólegenova bastaǵan «Din janashyrlary», Otyrar aýdanynyń «Eńbek ardagerleri»... jekelegen tarihshy, ónertanýshy, jýrnalist, sazger... Óz yntasymen dúrmekke qosylǵan jalbaǵai jekeler turypty, manaǵy, osy, jáne bizge beimálim, jasyryn qanshama ǵaryznama qalaisha uiymdasa kaldy? Top-tobymen jinalyp, shýly talqy ústinde mámlege kelgen be? Sondai, ujymdy, berekeli májilisterdiń ótkerilýin teriske shyǵarý qiyn. Áitkenmen, tolyq kelisim ataýlynyń áýelgi bir kozǵaýshysy, uranshysy bolady ǵoi. Ózim anyq biletin edim. Professor Ábdilhamit Narymbetov naqty aitty. Senimdi kýáger - jalǵyz osy kisi ǵana emes. Maǵan qarsy sovettik, patriottyq naýqan qyzyp jatqan kezde kezekti bylǵanysh maqalalardyń birin «Almaty aqshamy» gazeti de basyp edi. Ádepki jaǵdai - «Qazaq ádebieti», «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «Jalyn», «Aiqap» dei me, «Rýh-dariia» dei me, taǵy qanshama qunsyz basylymdar betinde qandaladai órip júrgen kóp maqalanyń qatarynda. Biraq ai daladaǵy «Almaty aqshamy» - men úshin tosyn kóringen. Redaktory Saǵat... mine, qaiyra kóshirgen ekinshi ainalymda esime tústi, - Erǵali Saǵatov, álde Saǵat Erǵali degen jigitti syrttai tanimyn, «Juldyzda» áldebir dúnieleri shyqqan, eń bastysy - bizdiń Turysbek Sáýketaevpen birge oqyǵan, aralas-quralasy bar siiaqty. Sosyn Turysbekke aittym: «Ana seniń dosyńnyń mende kandai sharýasy bola qalypty?» - dep. Turysbek áldeqalai kezdesken, nemese arnaiy telefon shalady. Myna daýǵa nesine aralasty dep aǵamyz renjip jatyr, deidi ǵoi. Ana jigit aiylyn jimai, «Muhań ótinish jasap edi» deidi. Árine, Áýezov emes, búgingi qazaqta Áýezovten, tipti Abaidan da myqty bolyp turǵan Alyp Adam. Álbette, jalǵyz ózi emes, tóńireginde qanshama jankeshti jandaishaby bar. Jáne ataýly ǵaryznama uiymdastyrýmen shektelmeidi, talabyna qulaq aspaǵan, tipti kezekti jalaqor joldamaǵa qaishy kelgen kez kelgen beibaqqa qysym jasalatyny bar. Osy rette drama da, komediia men tragediia da bolyp jatty. Sonyń bireýi.
Manaǵy, Shahanov bastaǵan «Aqmolalyq jiyrma alty komissardyń» «Depýtattyq málimdemesi» jazbalai jáne baspasóz betinde de «Qazaqstan Respýblikasy premer-ministriniń atyna hám Mádeniet, aqparat jáne sport ministriniń ǵuzyryna» joldanǵan edi. Eki-úsh kúnnen soń, bizdiń Turysbekke Mádeniet ministrliginen beiresmi telefon soǵylady. Jańa bastaǵan kezinde men jolyn ashýǵa septesken, bul kezde qazaqtyń úlken jazýshylarynyń qataryna qosylyp úlgergen Roza Muqanova qaryndasym. Ministrlik myna depýtattardyń qatqyl talabyna orai, «bir ai merzim ishinde» tiesili jaýap qaitarýy shart. Bizge túsken málimdeme baspasóz betinde shyǵyp ketken sebepti, oǵan jazýshylar qaýymynyń bir toby ataýly jaýap berýi qajet siiaqty. Ar jaǵyn ózderińiz bilesizder, depti. Turysbek meniń maqulymnan soń, asyǵys eki bettik anyqtama jazyp, ataq-dárejesi bar on-on bes qalamger men birer belgili tarihshyǵa qol qoiǵyzyp, ministrlikke joldady. Aitylǵan merzim sheginde ministrlik tarabynan tiesili jaýap berilse kerek, mine, jazýshylar men tarihshylar qaýymynyń tolǵamy osyndai, ǵylymda, ádebiette árqily pikirler bola beredi, degen turǵyda. Álbette, daý-damai, aryz-ǵuryz toqtalǵan joq, endi múlde órship, jańasha sypat alǵan. Bul arada aitaiyn dep otyrǵanym, álgi jaýap hattan soń, oǵan qol qoiǵan kisilerdiń barlyǵymen ataýly tárbie sabaǵy ótkizilipti. Árqaisymen jekelei. Ókimet, ministrlik tarabynan emes, osy «Málimdemeni» uiymdastyrýshy Alyptyń óziniń tikelei qatysymen. Keibiri - telefon arqyly, keibirimen yqtyrma, betpe-bet áńgime. Sońǵy topta Ǵylym Akademiiasy Tarih institýtynyń direktory men Ádebiet institýtynyń direktorlary da bar. Qalai qol qoidyńyzdar, bul árekettiń astarynda nendei sumdyq jatyr degen tergeý jáne budan bylai baiqap júrińizder degen bopsa. Ádebiet institýtyndaǵy Seiit Qasqabasov - meniń áriptes, eskilikti dosym edi, akademik, professor, jańaǵy Alypqa kúni qarap turǵan joq, Turysbek aitady, men uialtyp, zorlaǵandai qylyp, áreń qol qoiǵyzyp edim deidi, endi, osyndai tike shabýyldan soń múlde jasyp kalǵanyn baiqadym, aldaǵy zamanda aramyz alystady, tárizi, jańaǵy pushaiman professor siiaqty, ol da keshirim surap, keleshekte mańynan júrmeimin dep áreń qutylǵan siiaqty, jáne páleden mashaiyq kashqan zaman.
2006 jyly kúzde aiaq astynan belsendi shyǵyp, «din janashyrlaryn» bastap, ol da anaý-mynaý emes, tupa-týra respýblika prezidentiniń atyna ǵaryz joldaǵan jáne mynaý páleni qurtý kerek dep, jalpaq jurtqa jar salǵan Bibigúl Tólegenova ápekemmen arada ai ótpei, áldebir asta ushyrasyp, bir dastarqan basynda otyryp qalǵan edik. Buryn da erteli-kesh kezdeskenimiz bar, alaida, uly adamdar umytshaq keledi ǵoi, múlde tanymady. Endi men áldeneni aiqyndaý emes, qyzyq úshin aittym, ápeke, men - pálen de túgen degen jerles baýyryńyz bolam, laýreat jazýshy, «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory, kezinde siz týraly úlken maqala bergenbiz, túrli-tústi sýretińizdi baskanbyz, al endi keshegi, respýblika prezidentiniń atyna joldanyp, qanshama gazetke shyqqan ǵaryznamańyz túsiniksiz boldy, siz jýrnaldyń ótken toǵyzynshy sanynda ulyq paiǵambarymyzǵa, onyń pák zaiyby Aisha anamyzǵa til tigizdi dep aiyptaǵan shyǵarma múlde basylǵan joq, qalaisha, joq nárseni bar dep, bizdi jazaǵa tartýǵa shakyrasyz? - dedim. Ápekem ańyrap otyryp kaldy. «Ondai nárse basylǵan joq pa?..» «Joq. Jýrnaldy alyp qarańyz. Mundai pále atymen joq!» «A... solai ma...» - dedi ápekem. Bar sózi osymen bitti. Qysylý da, keiis te baiqalmaidy. Men bul joly da naqty biletin edim. Manaǵy Alypqa tikelei katysty. Ózi, nemese jaqyn bir jandaishaby barǵan. Ataqty, abyroily Bibigúl Tólegenova oilanyp jan qinamai, maisyz barmaǵyn basa salǵan. Al biz dinnen bezgen munafiq jalaqor esebinde qala berdik.
Búginde barlyq jurt umytqan uzaq, pármendi naýqanǵa qaiyra kóz salsaq, baiaǵy ondaǵan ǵaryznama, onyń jappai, qaitalai, qanshama ret jariialanýyna uiytqy, jetekshi bolǵan redaktorlar, japyrlai ujymdasa qol qoiǵan on san jurt ishinde menen keshirim suraǵan eki-aq kisi bolypty, bireýi arada segiz jyl ozǵanda, riiasyz kóńilmen aldymnan ótip edi, ekinshisi - manaǵy Ábdilhamit Narymbetov, izin sýytpai iildi, biraq reti múlde qiys shyqty. Men osynshama dabyradan soń aqyry «Juldyz» jýrnalynan ysyrylyp, etek-jeńimdi jinadym da, emigratsiiaǵa kettim. Keler jyly elge atústi barǵanda, ashý-renishim áli tarqamaǵan edi. Bes jyldan soń baisal tartyppyn. Áldebir ataýly qonaqasyda kezdeisoqtan jańaǵy Narymbetovtyń dúnieden ótip ketkenin estidim. Mundaida qazaq «imany joldas bolsyn» dep bet syipaidy, kórisken jaqynyna kóńil aitady. Marqumnyń jesirimen bir dastarqanda otyrsaq ta, eshqandai isharat jasamadym. Endi, arada taǵy bir múshel ótken soń oilap otyrmyn. Sol júz jalaqordyń ishindegi jalǵyz adamy - osy Ábdilhamit Narymbetov eken dep. Álde tikelei jarlyq, álde pármendi úgitten soń basy ainalyp ketti de, bizdiń «rýhani basbuzar», Otyrarǵa, tarihqa, Shahanovqa, Aitmatovqa qarsy aram piǵylymyzdan jirenip, nyq senim, yzaly kekpen, boiaýly barmaǵyn basty. Arada apta ótpei oi túsip, taǵy birer apta dóńbekshigen tolǵanystan soń, qansha qysylsa da býynyn bekitip, úlken erlikpen bizge telefon shalypty. Shyndyǵynda, Ǵylym Akademiiasynda qatarlas qyzmet atqarǵanbyz, qazaq folkloryn zertteýge qatysty shýly bir maqalasyn baiaǵyda, mektep oqýshysy kezimde «Juldyzdan» oqyǵanymdy aityp tań kaldyrǵam, budan soń onsha juǵyspasaq ta, araz-qurazymyz bolmaǵan, sol eski tanystyq jónimen aldan ótpek eken. Alaida biz jibimedik, kerisinshe, iske aspaityn sharýaǵa nusqap, júikesine taǵy birtalai salmaq salǵan siiaqtymyz. Endi amal joq. Biz keshirdik degenmen, daýsymyz jetpeitin jerde. «Táńiri tarazy» degennen basqa ne qaldy.
Al munda júrgen, kópshiligi búrynǵy sarynmen bizdi kúni búginge deiin qaralap jatqan aǵaiyndardy qaitemiz? Bul rette de ózimen ketsin degennen oza almaisyz. Nekestiń qaisy birin túgendersiń. Osy jaýymyzdyń ózi artyq. Tek keibir menshikti jalaqorlarymnyń aýzymen aitylyp, áli de bolsa biraz ańqaý aǵaiyn qaitalap júrgen bir sóz - zamanymyzdyń Alyp Tulǵasy, qoidan qońyr, qozydan jýas Múshtar Mahanovtyń ne jazyǵy bar edi, mońǵol Shyńǵys hannyń daýy bitti ǵoi, myna Maǵaýin de qoimaidy eken deitin bósteki sózge túsinikteme emes. Qazaqtyń bas biligi ózinen ketip, áýelde aq patsha ezgisi, keiinde qyzyl fashizm qursaýynda qalǵan, jat jurt, jaý ákimshiliktiń aýzyna qaraǵan, jaǵympaz ben jalaqorǵa keńshilik berilgen otarlyq zamanda boiǵa juqqan katerli indet - páleli aryzqoilyq tóńiregindegi, ózimizge tikelei qatysty, erteńgi bala amalsyz nazar aýdaratyn bylǵanysh naýqannyń keibir kórinisteri. Arǵy erkindik zamanda Buqar jyraýdyń ústinen eshkim aryz túsirmegen. Buǵaýly dáýirde oń isi úshin keneýsiz ǵaibatka alǵash ilingen - Mahambet eken. Sodan soń Abai. Keiinde Ahań, Jaqań, Maǵjan. Uly Muhań. Sol betimen jylji jaiylyp, bizge jetipti. Burynǵy dalbaǵai, jabaiy jalaqor emes. KGB-nyń bylyq tásilderin ájeptáýir igergen alabúirek, zándem qaýym. Endi bizden keiingiler... bilse kerek, tanysa kerek. Bile, tani tura jirense kerek. Sonda ǵana jańa urpaǵyń - ulyǵynan kishigine deiin jalaly aryz, bylǵanysh naýqannan tys qalmaq. Súiekke sińip, qanǵa taraǵan indet tym kursa eki urpaq aýysqansha tozyp biter dep úmittenem. Óitkeni, men keiingi shirek ǵasyrda birshama ańdap, sońǵy onshaqty jyl boiy ortasynda ǵumyr keshken Batys áleminde mundai páleket atymen joq. Kerisinshe, jalaqordyń ózi jaýapqa tartylady. Degenmen, bizdiń aldyńǵy aǵaiyndar da qulan-taza ketpes dep oilaimyn. Sondyqtan da óshpes aq qaǵaz betinde kýálik jasadyq.
4.HII.2017, Rokvill, Merilend.
* Maqala Muhtar Maǵaýinniń jeke saitynan terilip, basyldy. Maqala kóshirilgen jaǵdaida silteme jasalýǵa mindetti.
