Qazaqy ǵadet pe, ózime ǵana tán minez be, áiteýir úsh-tórt jas kishi inilerdiń bári, kúni búginge deiin bala kórinip turady. Al on jas – múlde alshaq. Jiyrma jas… tipti shyǵan. Shiki emes, tolymsyz emes, biraq ǵumyrlyq keshý turǵysynan alǵanda, tym tómende jatyr. Keide osy balalardyń, ózińe tete bolmasa da, birshama, egde dep aitpaiyn, úlken beleske jetkenin estigen, bilgen kezińde kádimgidei ańtarylyp qalasyń. Osy rette belgili qalamger, rejisser, prodiýser hám qoǵam qairatkeri Ǵalym Dosken baýyrymnyń alpys jasy tosyn habar bolyp kórindi. Árine, súiinishti jańalyq. Alpys degen… Alpys qoi, iaǵni bar jaǵynan tolysqan, aqsaqal tuǵyryna aiaq basyp, ult rýhaniiatyndaǵy belgili tulǵa retinde birjola tanylǵan asqaraly biik. Sonymen qatar, jańa, burynǵydan da eńseli merei men keń óriske bet qoiǵan erekshe qaqpa. Ózimniń alpystan keiingi tirshiligim men jazýymdy aityp otyrmyn. Búgin seksenge kelsem, aralyqtaǵy jiyrma jyl – buǵan deiingi bar ǵumyrǵa para-par siiaqty.
Iá. Men – seksen. Ǵalekeń alpystyń esiginen endi ǵana syǵalap tur. Shynynda da balaqan emes pe. Balaqan, ári qairaty qabyndap turǵan saqa jigit. Alashtyń azamaty.
Budan qyryq… qyryq úsh jyl burynǵy shyn bala kezi kóz aldymda. Qazaqtyń Abai atyndaǵy Pedagogtyq institýtyndaǵy qabyldaý emtihany. Men osynyń aldynda ǵana ustazdyq jumysqa aýysqam. Joǵarǵy basshylarymyz birden-aq dúrbeleń naýqanǵa jegipti. Alǵash jáne sońǵy ret. Pán komissiiasynyń tóraǵasy – jazýshy, professor Nyǵmet Ǵabdýllin edi. Meilinshe taza kisi. Ári joǵarǵy oqý oryndarynda keiingi bylyqtyń óris ala qoimaǵan kezi. Filologiia fakýltetiniń qazaq bólimine elý oryn bólingen, al úmitker balalardyń uzyn sany úsh júzdiń ústinde. Qatań irikteý boldy. Jáne meilinshe ádil der edim. Osy QazPI-ge ilgerindi-keiin túsken balalardyń ishinen respýblikaǵa tanymal aqyn, jazýshy da, ǵylym doqtory, ádebietshi qairatker de shyqty.
Sodan, emtihanshy ustazdardyń áýelgi shaǵyn otyrysynda Nyqań aityp edi. «Jaqsy balalarǵa abai bolaiyq; osy úsh júz abitýrient ishinde jalǵyz medalist bar eken, qateden ketpesin», – dep, qulaqqaǵys qyldy. Árine, topyr ishinde jańsaq jaǵdailar da ushyrasyp qalýy yqtimal. Nyqań bul medalisti senimdi, ári jaqyn kisisi maǵan tapsyrar dep oilap edim, sol jerde jáne keiin de arnap eshteńe aitpady. Áýelgi syn – jazba shyǵarma. Jáne jazyp bitken soń, barlyq jumys rektorat tarapynan búrkeme shifrǵa túsedi. Endi jeti-segiz muǵalim, ońasha bólmede, jappai tekserip jatyrmyz. Kóbine únsiz. Aqyry bir mezette Nyqańnyń kóńildi daýysy shyqty: «Oi, jaraisyń! Er eken ózi de!..» Ańtarylyp qalyp edik. «Manaǵy jalǵyz medalisimiz, – dedi. – Mine, adal besi. Tústi oqýǵa!» – degen máz bolyp. Meniń kezimde orta mektepti altyn, nemese kúmis medalǵa bitirgen bala respýblikadan Máskeýge deiingi kez kelgen joǵarǵy oqý ornyna synaqsyz qabyldanatyn. Keiin jappai emtihanǵa kesildi. Al bul tusta negizi, bir sabaǵyna úzdik baǵa alsa jetip jatyr. Sóitip, bizdiń jalǵyz medalisimiz qatań talqydan múdirmei ótti. Nyqań keshe ózi baiqap, belgilep qaldy ma, bizge óz qolynan sanap tapsyrar kóp jumystyń ishinen qapysyz tanypty. Ózi qarap, nátijesin de ózi shyǵardy. Jalǵyz medalisimizdiń ádebiet shyǵarmasyna meilinshe riza bolyp edi. Artynsha, shifrlardy taratyp, tiesili tizimge qondyrǵan kezde bárimiz de anyǵyn bildik – úzdik shyqqan balanyń esimi Ǵalym Doskenov eken!
Stýdent Ǵalymnyń jalǵas zamanda Ejelgi ádebiet jáne HIH ǵasyr boiynsha menen dáris alǵanyn, sodan soń Nyǵmet Ǵabdýllinniń, Serik Qirabaevtyń, taǵy basqa da ustazdardyń aldynan ótkenin, jai ǵana úzdik emes, azat oi, tereń paiymdy, erkin ári erke stýdent bolǵanyn taratyp aitpai-aq qoiaiyn. Institýttan soń birden-aq qatarynan oza shyqty.
Bul kezde men erkin shyǵarmashylyq jumysqa kóshkem, odan ári – baspa men jýrnal tóńiregi. Ǵalym gazette, óner men mádeniet salasynda árqily qyzmette júrdi, aqyry «Qazaqstan pioneri» gazetiniń bas redaktory bolyp taǵaiyndaldy. Sovettiń irgesi shaiqala bastaǵan kez, áitkenmen tuǵyry berik tur. Osy almaǵaiyp kezeńde pioner gazetiniń atyn «Ulan» dep jańartty jáne qazaqtyń jas ulanyna úlgi, ónege berer tyń mazmunǵa kóshirdi. Budan soń, jańa zaman tabaldyryǵynda Akademiianyń Ádebiet institýtyna aýysty, endi ǵylym jolyn qýar dep oilap edim, sóitsem, búgingi kún úshin utymdyraq basqa bir salaǵa beiimdele bastapty. Sonadan beri menimen qatynasyn úzbegen, keide sálemdesip, keide qajetti aqpar, azǵana keńespen kelip turatyn. Bir kúni naqty usynys ákeldi. Qasqa joldy Qasym han týraly shaǵyn metrajdy, derekti kino túsirsem deidi. «Siz stsenariin jazyp berseńiz, myna «Qazaq tarihynyń álippesindegi» bardy keńeitip». Men úshin múlde bóten janr. Áitkenmen, qajettilikke balap, ári Ǵalymnyń kóńilin qimai, kelistim. Endi qalamaqysyn ońdaimyn degen. Iaǵni, osy tarshylyq kezeńde meni jarylqamaq, ári qazaqqa kerekti, kózben kórip, kóńilmen uǵatyn úlgili film shyǵarmaq. Aqyry, joǵarǵy basshylary rizashylyq bermei, bul bastama aiaqsyz qaldy. Ǵalym ókingen shyǵar, al men arqam keńip, endi kóldeneńge aialdamai burnaǵy jumystardy odan ary jalǵastyrǵan edim.
Budan sońǵy kezeńde Ǵalymnyń táýelsizdikke jańa jetken Alash jurty úshin ulaǵatty, ári úlgili, úlken qoǵamdyq qyzmeti bastalǵan. Ǵaiyptan dep aitaiyn, «Qazaqstan» tele-radio korporatsiiasynyń tóraǵasy bolyp taǵaiyndaldy. Iaǵni, quzyrly ministr. Iaǵni, barsha qazaqtyń kózben kórip, qulaqpen estitin rýhani, ádebi, saiasi áleýmettik áýeziniń tutqasyn ustap, baǵyt-baǵdaryn aiqyndaityn eń úlken tóre!
Ǵalym Dosken osy bir, asa kúrdeli, abyroily, ári qiǵylyq salada bes jyldan astam jemisti qyzmet atqardy. Qazaq halqynyń rýhani órisin keńeitip, jańa bir arnaǵa burǵan, taza ulttyq turǵydaǵy habarlar men qoiylymdar. Bul rette jalpy jurt entelei qaraǵan, kóptiń kózin ashqan demeiik, kóńilin delbep, kókjiegin keńeitken, jańa bir sana men tosyn oilarǵa jetelegen «Shynnyń júzi» suhbattar seriiasyn, «Mezgil» saiasi saraptamasyn, «Kúltóbe» saiasi-intellektýaldyq klýbyn, kúni búginge deiin umytylmaǵan, basqa da ádebi, mádeni habar men jobalardyń atyn ataýdyń ózi jetkilikti bolsa kerek. Qaitalap aitaiyq, «Qazaqstan» tele-radio korporatsiiasynyń Ǵalym Dosken basqarǵan kezdegi san salaly, bai mazmundy qoiylymdary shyn mánisindegi táýelsizdik kezeńinde ulttyq áýez qandai bolýy kerektigin aiǵaqtaǵan edi. Alaida, sol qalpynda zańdy jalǵasyn tappai, orta joldan kesildi. Biz sóz júzinde bolǵanymen, is júzinde tolyq azattyqqa jetpeppiz, irgede burnaǵy imperiialyq óktem piǵylmen ár isińe aralasyp otyrǵan alpaýyt kórshiń bar, ishte baiaǵy quldyq sanadan qutylmaǵan, tek óziniń bir kúndik tynyshtyǵy men baraqatyn ǵana oilaityn qorǵanshaq ókimetiń bar. Áitse de, osy 2001-2006 jyldar aralyǵy, qaitkende de birshama uzaq, óristi, keńisti zamanda erkin oily, ári batyl ministr qalyptaǵan ulttyq turǵydaǵy jazbalar múlde joiylyp ketpegen shyǵar, ýaqyt oza kele efirge qaitadan jol ashyp, jurtshylyq aldyna tartylyp jatsa, áli de qanshama igilikke uiytqy bolar edi dep oilaimyn. Qaitkende, iz-tússiz, aýaǵa sińip joǵalǵan joq, keiingi qaýymnyń kóńilin ashty, oi-sanasyna qozǵaý saldy, iaǵni, qazaq rýhaniiatyndaǵy qajetti qyzmetin atqaryp ketti.
Ǵalym Dosken osynshama ulaǵatty qyzmeti úshin ókimetimizden alǵys almady, kerisinshe, qýdalanǵan, tipti, azat basyna qater tóngen kezi bar. Búgingi ataýsyz tiym zamanynda taratyp aitpai-aq qoialyq. Jurtshylyq kókeiinen oryn aldy, halqyna umytylmas qyzmet jasady – budan artyq ne kerek.
Osy sońǵy, úlken mansabynda júrgende Ǵalymnyń menimen kúndelikti habarlasýǵa murshasy kele bermeitin. Korporatsiianyń jáne bir úlken bastyǵy Tursynjan Shapai arqyly ǵana jalǵasyp turdyq. Ózi bastyq bolǵan adam basqanyń basshylyǵyna qol suǵyp, aqyl berýge tiis emes, áitkenmen jalpy rizashylyq ústine keibir kezde, keibir jaýapty habarǵa qatysty keńes qosar edim, onyń ishinde, bir joly jýrnalist etikasyna qatysty renish aitqanym bar. Aqyry, Ǵalym syrǵanap, Pragaǵa kelgen kezinde aǵaly-inili qatynasymyz burynǵydan da jaqyn, jańa bir qalypqa kóshken edi.
Men Ǵalym Doskenniń uzaq jyldarǵy qalamgerlik jumysyn, stsenarist, rejisser, prodiýserlik qyzmetin tizbelep aitaiyn. Alaida, tele-radio korporatsiiasynan sońǵy «El» prodiýserlik ortalyǵynyń jetekshisi retinde atqarǵan ónimdi jumystaryn atamai ketý múmkin emes. Onyń ishinde men qalyptaǵan «Shyńǵyshan» epopeiasynyń tórt tomyn birinen soń biriń, bógelissiz, sol qalpynda bastyryp shyǵarǵany óz aldyna bir taýarih. Odan da zory – ulttyq rýhaniiat tarabyndaǵy úzdik úlgi – «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» men «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúii» atalatyn, antologiialyq áýezdi jinaqtar.
Ultymyzdyń ǵajaiyp ánderi men kúilerin HH ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda alǵash ret jinaqtap, notaǵa túsirip, umytpastyq dárejege jetkizgen – izgi, kemeńger Aleksandr Zataevich bolǵany belgili. Budan soń bul salada ataýly, júieli jumys júrgizilgen joq. Qazaqtyń máńgilik áýezi ár tarapta, bytyrap, shashyrap jatty. Mine, osy bir igilikti, saýapty, ári asa qajetti sharýany Ǵalym Dosken óziniń tikelei mindetine balapty. Syrt qaraǵanda, op-ońai siiaqty. Ár kezdegi gramma-jazbalardy terip alyńyz da, jinaqtap bastyryńyz. Anyǵy – múlde kerisinshe shyǵypty. Eń tanymal degen án men kúidiń birneshe nuqsasy, árqily oryndalýy bar. Onyń ústine, burnaǵy, sońǵy jazbalardyń kóbiniń saqtalý sapasy tómen. Bul da beridegi qiyndyqtar. Anyǵy – ejelgi án men kúidiń kóbi umytylǵan, tańbaǵa túspegen. Áýelde ǵalamat asharshylyq boldy, oǵan jalǵas sovettik repressiia, álemdik soǵys. Budan keiin de ońyp ketkenimiz shamaly… Endi Ǵalym men onyń kómekshileri Ata-Qazaqtyń burynǵy-sońǵy bar áýezin túgendemek bolady. Ol úshin… qolda bar qoimany túbinen qoparý ǵana emes, basqa tarapty da súzip shyǵý qajet. Iaǵni, sovet shekarasynan tys qalǵan qazaqtar. Men birde áigili myń ándi sanamalai otyryp teksersem, sonyń ishindegi halyq áýenderin jinaqtaǵan tórt júz nusqanyń teń jarymy – arǵy bet, Qytai qazaqtarynan kelgen eken. Endi salystyryp qarańyz. Myna jaqta – Qazaqstan, qalyń qazaq, arǵy jaqta – osy qazaqtyń áldebir bólshegi ǵana, alaida, qosqan úles – teńge jaqyn. Bul ne? Oilap tursańyz, mundaǵy qazaq qiiamettiń qyl kópirinen ótti, barynan túgelge jýyq aiyryldy. Arǵy qazaqtyń da jetiskeni joq, áitkenmen, jappai genotsidke ushyramady. Nátijesinde, óz aimaǵynda barǵa qosa, bul jaqtaǵy, jalpy qazaqqa tán, ejelgi nusqalardy tolyǵyraq saqtapty. Mine, ońdy kózqaras, osynshama utymdy, parasatty hám tiianaqty jumys nátijesinde Ata-qazaqtyń bar murasy, arǵy jaq, bergi jaq demei, bar ortaǵymen, bir antologiia quramyna túiisip otyr. Án ǵana emes, kúi ataýly da.
Árine, óz kezinde ondaǵan bilgir maman atqarǵan qyrýar jumys. Mádeniet ministrligi tarabynan qoldaý taǵy bar. Alaida, negizgi uiymdastyrýshy, eń bastysy – baǵyt berýshi Ǵalekeń bolǵany anyq.
Men osy shaǵyn lebizdi «Ǵalekeń» dep bastasam, endi Ǵalekeń dep túiindegeli otyrmyn. Meniń Ǵalym atty taǵy bir baýyrym bar. Ǵalym Boqash. Kóp buryn Almatyda jalǵastyq, odan keiin Pragada, meniń Edige balammen áriptes qyzmet atqardy. Endi Amerikada qatarlas turyp jatyrmyz. Keiingi býynda men tanyǵan tereń jigitterdiń biri. Osy eki Ǵalym qabattasqan soń, úlkenin ulyqtap, Ǵaleke deitin boldym. Men ǵana emes, bizdiń úidegi jeńgesi jáne kishi Ǵalymnyń ózi de. Al bizdiń balalar men nemereler Ǵalekeń aǵa dep sóileidi. Anaý bir jyly Almatyda, Tursynjan «Ǵalym» dep tótelep otyrǵanda, bir túrli sóleket kórinedi eken, qolma-qol túzetý jasadym, sen de Ǵaleken dep ait dep. Qazaq rásimi - meniń erekshe qurmetim.
Baiaǵy Oralhan marqum Bókeev menen úsh jas kishi edi. Kishi bolsa da keýdesi bar ǵoi. Birde dos-jar dastarqan basynda: «Muha, aramyz nebári úsh jas, men sizden qashanǵy kishi bola berem», - dedi. Sonda aittym: «Toqsanǵa kelgende de meni qýyp jete almaisyń, qashanda men – úlken, sen – kishi» dep. Moiyndap qoiǵan. Sol Orash meniń elýime jetpei ketti. Obal, úlken ókinish. Shyndyǵynda jasy kishiniń aldyńǵy aǵany qýyp jetýi – ádepki jaǵdai eken. Aldymen elýge kel, odan soń alpys, jetpis. Ókshelep otyrasyń. Aqyry, túptiń túbinde, júzge jetip, ozyp ketýiń de múmkin.
Endi osy Ǵalekeńe alpystyń órinde aitar tilegim:
Sen qaitkende baqytty adamsyń. El-jurtyńa oidaǵydai qyzmet jasadyń. Ul men qyz – tórt perzent ósirdiń, endi nemerelerdi qyzyqtyryp otyrsyń. «Aýyryp turdyń, aýnap turdyń» degendei, qazirgi densaýlyǵyǵyń tipá, tipá, óte jaqsy. Mine, asqaraly Alpysqa alqynbai jetip otyrsyń. Alda – jigerli Jetpis tur. Odan ári – Seksenniń seńgiri. Iaǵni, meniń ókshemdi bastyń degen sóz. Bul kezde aǵań da Toqsandy jemirip qalsa kerek. Ashylyp aitsam, ótken merekeli kúni ózime toqsan jeti degen meje qoidym. Osy jaqynda, dúniege jańa kelgen Toqai-Temir degen nemeremniń on segiz jasyna teńep, taǵy bir jyl qostym. Sen óz tarabyńnan jáne bir jas ústemelep, Jambyl atamnyń shapanyna oran. Odan arǵyny óziń bilesiń. Táńiriniń qalaýy boiynsha, júzden asý da qiyn emes. Eń bastysy – qashanda basyń aýyrmasyn, eńbegiń toqyramasyn, tóńiregiń túgel, el-jurtyń aman bolsyn!
Muhtar MAǴAÝIN,
Silver Spriń, Merilend, AQSh.
