Jazýshy Muhtar Maǵaýinniń shet el asyp ketkenine birneshe jyl ótipti. Munyń sebebin san-saqqa júgirtip, tereńnen tamyr tartýǵa bolar. Tipti, saiasi astar izdep, neshebir dolbar jasaýǵa da negiz tabylar. Biraq bizdiń búgingi aitpaǵymyz - bul ǵana emes. Qalamgerdiń ózi ketkenmen, sózi qara úze qoiǵan joq. Álemniń qai túkpirinde júrse de, qalam qarymyn qazaqtyń igiligi jolynda sarp etken osynaý qairatker tulǵanyń pikir-bailamy biz úshin qashan da qundy. Jaqynda jazýshy "Ańyz adam" jýrnalyna suhbat berip, biraz oidyń tiegin aǵytqandai boldy. Biz óz tarapymyzdan osy bir syrly suhbattyń bir parasyn oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik. Marhabat!
***
Bizdiń ziialy qaýymymyz tobyr bolyp ketti. Osydan biraz jyl buryn memleket basshysy: «Qazaqta memlekettilik te bolmaǵan, shekara da bolmaǵan...», – dedi. Soǵan bir tarihshy bir aýyz qarsy ýáj aita almady. Bári úndemei otyrdy, tipti maquldaǵandai syńai bildirdi. Qazir myna jańa álipbidiń arty da jaman bolady-aý dep otyrmyn. Osydan qaityp aýylyma barǵan soń (turǵan jerimdi aýylym deimin) ol týraly jazamyn. Eger eń jaman álipbige báige jariialansa, osylardyń usynyp otyrǵany óter edi, óitkeni budan jaman bolýy múmkin emes. Bir oilanbaǵan nárse, 1930-1940 jyldar aralyǵynda latyn álipbiin qoldandyq, biraq soǵan qaraǵan bir adam joq. Ol burynǵy A.Baitursynovtyń arabsha tóte jazýy úlgisinde jasalǵan bolatyn. Men joǵarydaǵy nashar nusqa ótip keter me eken dep qatty alańdaimyn, óitkeni, jaldamaly jandaishaptar paida boldy, solar «osy nusqa jaqsy eken, keiin úirenip ketemiz» deidi, soǵan qaraǵanda joǵarydan nusqaý berilgen siiaqty, «kompiýterdiń perne taqtasyndaǵy 26 áripke syidyryńdar» dep, sonan keiin de bári jaltaqtap otyr.
Bul qazaqtyń rýhaniiatyna ǵana emes, búkil bolashaǵyna qatysty nárse. Osyndai dúnielerge óz pikirin ashyq aita almasa, ondai ziialynyń bizge kók tiynǵa keregi joq. Árine, birli-jarym qarapaiym adamdar men tilshiler aityp jatyr, al úlkender únsiz, jaltaqtap otyr, «ái mynaý bolmaidy, jaramaidy» dep aitsa basyn kesip ala ma, aidap jibere me?! Joǵarydan nusqaý berildi, boldy, sony oryndaityn qul bolyp ketkenbiz. Erteń «mynadai álipbidi moiyndamaimyz» dep jurt balalaryn oryssha mektepke bere bastaidy áli.
***
«Musylman dini kúsheiip kele jatyr» dep qýanyp edik, bul jańa aǵym qazaqqa jaý bolyp shyqty. Óitkeni olar qazaqtyń salt-dástúrine qarsy, tipti Quran qalyptastyrǵan dini terminderdi buzdy. Qazaq buryn «shariǵat» deitin edi, bular «shariiat» dedi, Allany «Allah» deidi. Arabshanyń ózinde «Allah» emes eken. Olar aitsa kerek edi: «Ulttyń tilin saqtańdar, ádepti bolyńdar, ata-anany syilańdar», - dep. Bularda ol joq, barlyq nasihat qazaqqa qarsy: «Kelin ata-enege iilip sálem salmaýy kerek, Allaǵa ǵana iilýi kerek» deidi. Kelin ata-enege ǵana emes, jasy úlkenniń bárine iilip sálem beredi.
Sodan keiin myń jyl turǵan áýlie aǵashty órtedi, ol – tabiǵattyń ózgeshe qubylysy. Germaniiada sondai bir aǵash bar eken, olar oǵan timegen, fotosyn qiyp alyp saqtap qoidym. «Beiit salýǵa bolmaidy, as berýge bolmaidy», – deidi. Bul – qazaqqa qarsy shyqqan nárse, al qazaqqa qarsy shyqqan nárse joiylýy kerek, oǵan qarsy kúresýimiz kerek. Buǵan jol berýge bolmaidy, keiingi jastardy azdyryp barady. Musylman dini eshqashan jergilikti jerdiń salt-dástúrine qarsy shyqpaǵan, sol sebepti de beibit túrde álemdi jaýlaǵan.
***
Oilai berseń bári ýaiym. Qazaqstan táýelsizdik alǵan kúnnen bastap qazaqtardyń otanyna oralýyna úkimet tarapynan qarsylyq bolyp kele jatyr. Men buryn «Jas alash» gazetinde jazǵam, «antiqazaq saiasat» dep. Muny isteý op-ońai edi, kelip jatqan qazaqtardyń qujattaryn ýaqytynda durystap berýge bolar edi, biraq berilmedi. Mysal úshin ataiyq, bizdiń joǵarǵy bilik orystardan imenedi desek, arnaiy qaýly shyǵarmai-aq qoisyn, oralmandar kóship kelgen oblystyń ákimine habarlasyp «qandastarymyzǵa kómektesińder» dese, olar aýdannyń ákimine tapsyrma beredi, sóitip bar qiynshylyq sheshiler edi. Al bizde kelgennen bastap qýdalaý, qorlyq, mazaq. Biraq báribir toqtata almai qoidy, jurt azdap bolsa da kelip jatty, kelip jatty, bir ýaqytta Jańaózendegi oqiǵa shyqty, osydan keiin múldem tiym saldy: «Bárin búldirip jatqan osylar», – dedi. Qytaidan kelgen qazaqty aitpaǵanda, Ózbekstan, Resei, Túrkimenstannan kelgen qazaqtar basqa bir álemnen kelgen siiaqty, biz bárinen ozyp ketken siiaqtymyz, keshe bári de sovettik boldy, bárimizdiń jaǵdaiymyz birdei. Úkimettiń kózqarasy durys bolmaǵan soń, jergilikti jerdegi qazaqtardyń kózqarasy da durys bolǵan joq, árine, barlyq jerde emes, biraq kóbine-kóp.
Áneýgúni shekarada bir jesir áieldi tonap, 50 myń dollaryn tartyp aldy. Basynda ol aqshany ózderi qymqyryp qalǵysy kelgen, artynan áńgime shyqqannan keiin baryp kassaǵa ótkizgen, aqyry qaitaryp beritin boldy dep estidim. Al endi sol adamdarǵa «shara qoldandy» degendi estimedim. Sonan keiin Uzynaǵashta úsh jigittiń 40 siyryn tartyp alyp, ózderin óltirip ketti. «Suraýshysy bolmaidy» dep oilaǵan. Artynan el shýlaǵan soń, bireýlerdi sottaǵan boldy, biraq olar menińshe bir-eki adam emes, uiymdasqan top. Ońtústikte 250 qazaqty «qujattary durys emes, Qytaiǵa qaitaramyz» deidi. Osynyń bári syrttaǵy eldiń atajurtyna kelýine bógesin bolyp jatyr. Jańaózennen keiin azamattyq berýdi bes jylǵa shegerdi, sonan soń jurt jabylyp jazyp edi, tórt jyl dedi, endi ras bolsa bir jylǵa qysqartty deidi, biraq onyń ózi de belgisiz. Osynyń bári – qazaqqa jasalyp jatqan qysas. Qazaqtyń keleshegi – kóptiginde, sheteldegi qazaqtardyń bári kelýi kerek, endi 20-30 jylda Qytaida qazaq qalmaýy múmkin.
***
Bizdiń bilik qazaqtyń múddesimen sanasyp otyrǵan joq. Qazaqtyq sana atymen joq. Bular otyrǵan oryndaryn tek jem jeitin astaý dep qaraidy. Sodan soń qazaqpen sanasyp qaitsyn?! Bizdiń bilik orystan, sheshennen, uiǵyrdan, tájikten qorqady, tek qazaqtan ǵana qoryqpaidy. Qazaqtyń arqasynda ministr, prezident bolyp otyrǵanyn oilamaidy da. Ekinshiden, nege áý bastan Qazaqstanda oppozitsiia álsiz boldy? Óitkeni memleket qazaqtiki bolǵanymen, qazaqtar 40-aq paiyz boldy, al orystildi basylymdar qazaqty kún saiyn jerge tyǵyp jatty, tipti memleketten qarjy alyp otyrǵan «Kazahstanskaia pravda» qazaqty jamandai bastady. Osy kezde qazaqtar, biz de bilikti jamandai bastasaq, memlekettiń irgesi shaiqalar edi. Biraq, ony bilik uqqan joq, qazaqtyń qorqaqtyǵy, ezdigi, nasharlyǵy dep oilady. Sodan artynan oppozitsiia shyqty, biraq olar ulttyq múddeni emes, ózderiniń jem jeitin astaýyn oilady. Sóitip júrgende ýaqyt ótip ketti. Aldyńǵy úlken kislerimizdiń birazy o dúniege ketip qaldy, keiingi qalǵan bizder sharshadyq, al jastarda qaýqar joq, sóitip bilik qazaqty basynyp, oiyna kelgenin istep otyr. Biraq munyń aqyry jaqsy bolmaidy.
Sońǵy kezde «qazaqtardy qalaǵa keltirmeý» degen saiasat bastaldy. Onyń birinshi basqyshy: «qazaqtar barǵan jerine tirkelýi kerek» deidi. Sóitip aýyldan qalaǵa jumys izdep kelgen qanshama qazaqty qýdy, totalitarlyq memlekettegi siiaqty erkin júrip-turýyna tiym saldy. Nege? Óitkeni, qalanyń halqy qazaqtanyp barady, eger keshegi Jeltoqsandaǵy siiaqty búlik bolatyn bolsa, qaladaǵy qazaqtyń balalary kóteriledi, maqsat – solardy keltirmeý. Bul – qazaqqa qarsy saiasat, aýylda jumys joq, sonda qazaq kúnin qalai kóredi? Bilik o bastan qazaqtyń kóbeiýine qarsy boldy, qazaq tiliniń aiasyn shektedi. Memlekettik qyzmetkerlerge talap qoimaǵannyń ózinde «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde oqityndarǵa qazaq tilin bilýdi mindetteý kerek edi, olar buǵan «jaqsy balalardan aiyrylyp qalamyz» dep syltaý aitty. Ana tilin bilmegen bala – jaqsy bala emes. Eger sondai talap qoisaq, bári bir-aq jylda úirenip alatyn edi. Osyny óz balalary qazaqsha bilmeitin biliktegiler sozyp keledi...
Jazda Astanada úndiniń jumysshylarymen tóbeles boldy, oǵan da qazaqtyń jastaryn jazyqty etip shyǵarǵysy kelip edi, jurt kóterilgen soń iske aspady...
***
Qazaq bir zamanda keýdesi eń joǵary halyq edi, qazir basylyp qalǵan. Óitkeni úkimetimiz tóbeden uryp otyr. Kóshede durys júre almaidy, mysaly úshin, qazaq pen uiǵyr tóbelesse qazaq kináli bolady. Qazaqty óte tómen dárejege túsirip, bárine qul qylyp qoidy. Biraq aqyr túbi bári ońalyp, ornyna keletin shyǵar dep oilaimyn. Men birtalai dúnielerdi jazdym, árine bárin birdei jazyp ta bire almaisyń. Ekinshiden, jazǵanyńnan eshqandai nátije joq. Biraq Abai atam aitqan ǵoi: «Áiteýir keiingiler aitpady demesin dep az ǵana sóz shyǵardyq», - dep.
***
Meniń shetelge ketkenimdi de san-saqqa júgirtedi. Mustafa Shoqai qaita almaityn edi, qýǵynda júrgen, al meni eshkim kókiregimnen iterip qýǵan joq. Soljenitsyn siiaqty shekaradan ushaqqa mingizip shyǵaryp salǵan joq. Men ózim kettim, biraq sonyń aldynda bes jyl boiy maǵan qarsy naýqan júrdi. Osyndaidy halyq umytyp qalady eken. Aitylmaǵan sóz joq, bir kúnde 5-6 gazetke shyqqan jaǵdai boldy. Maǵan ol áser etken joq, maǵan áser etkeni qazaqtyń bir ziialy azamaty: «mynaý bálenbai degen jazýshymyz edi, nege osyǵan jala jabylyp, qýdalanyp jatyr?» dep ara túsýge jaraǵan joq. Sodan soń balama kettim...
Pragada 6 jyl turdym, sodan soń úsh jyldan astam Karlova Varyda turdym. Balam Amerikaǵa jumys babymen ketip edi, sonda bardym. Jáne ósiet aittym: «men eshqashan elge qaityp oralmaimyn» dep. Balama da aittym «ólmeitin adam joq, óle qalsam súiegimdi elge súirep áýre bolmańdar, qai jerde ólsem, sol jerge qoiyńdar» dep. Musylman zirattary Amerikada da bar. Tipti bylai dep te aittym, biraq oǵan báibishem ruqsat bermes, ádette áieliń artta qalady ǵoi: «múmkin meniń súiegimdi órtersińder» dep. Óitkeni, bizdiń arǵy balalarymyzda mundai dástúr bolǵan, keiin Smaǵul Sadýaqasovtyń súiegin órtedi.
Belarýstyń úlken jazýshysy Vasil Bykovty da elinen eshkim qýǵan joq, kelise almai ketip qaldy, bes jyldan keiin bir ret kelip ketip, kelesi joly kelgende qaitys bolyp, Belarýste jerlendi. Men óitip óle qoimaiyn, Almatyda ólgim kelmeidi. Jurttyń oiynda júrsin, keiin «balasy ákelmei sol jaqqa kómipti» dep júrmesin, sol úshin aityp otyrmyn bul áńgimeni.
"Ańyz adam" jýrnaly. №22. 16-30 qarasha, 2017 jyl
