جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ شەت ەل اسىپ كەتكەنٸنە بٸرنەشە جىل ٶتٸپتٸ. مۇنىڭ سەبەبٸن سان-ساققا جٷگٸرتٸپ, تەرەڭنەن تامىر تارتۋعا بولار. تٸپتٸ, ساياسي استار ٸزدەپ, نەشەبٸر دولبار جاساۋعا دا نەگٸز تابىلار. بٸراق بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ايتپاعىمىز - بۇل عانا ەمەس. قالامگەردٸڭ ٶزٸ كەتكەنمەن, سٶزٸ قارا ٷزە قويعان جوق. ەلەمنٸڭ قاي تٷكپٸرٸندە جٷرسە دە, قالام قارىمىن قازاقتىڭ يگٸلٸگٸ جولىندا سارپ ەتكەن وسىناۋ قايراتكەر تۇلعانىڭ پٸكٸر-بايلامى بٸز ٷشٸن قاشان دا قۇندى. جاقىندا جازۋشى "اڭىز ادام" جۋرنالىنا سۇحبات بەرٸپ, بٸراز ويدىڭ تيەگٸن اعىتقانداي بولدى. بٸز ٶز تاراپىمىزدان وسى بٸر سىرلى سۇحباتتىڭ بٸر پاراسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك. مارحابات!
***
بٸزدٸڭ زييالى قاۋىمىمىز توبىر بولىپ كەتتٸ. وسىدان بٸراز جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى: «قازاقتا مەملەكەتتٸلٸك تە بولماعان, شەكارا دا بولماعان...», – دەدٸ. سوعان بٸر تاريحشى بٸر اۋىز قارسى ۋەج ايتا المادى. بەرٸ ٷندەمەي وتىردى, تٸپتٸ ماقۇلداعانداي سىڭاي بٸلدٸردٸ. قازٸر مىنا جاڭا ەلٸپبيدٸڭ ارتى دا جامان بولادى-اۋ دەپ وتىرمىن. وسىدان قايتىپ اۋىلىما بارعان سوڭ (تۇرعان جەرٸمدٸ اۋىلىم دەيمٸن) ول تۋرالى جازامىن. ەگەر ەڭ جامان ەلٸپبيگە بەيگە جارييالانسا, وسىلاردىڭ ۇسىنىپ وتىرعانى ٶتەر ەدٸ, ٶيتكەنٸ بۇدان جامان بولۋى مٷمكٸن ەمەس. بٸر ويلانباعان نەرسە, 1930-1940 جىلدار ارالىعىندا لاتىن ەلٸپبيٸن قولداندىق, بٸراق سوعان قاراعان بٸر ادام جوق. ول بۇرىنعى ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ارابشا تٶتە جازۋى ٷلگٸسٸندە جاسالعان بولاتىن. مەن جوعارىداعى ناشار نۇسقا ٶتٸپ كەتەر مە ەكەن دەپ قاتتى الاڭدايمىن, ٶيتكەنٸ, جالدامالى جاندايشاپتار پايدا بولدى, سولار «وسى نۇسقا جاقسى ەكەن, كەيٸن ٷيرەنٸپ كەتەمٸز» دەيدٸ, سوعان قاراعاندا جوعارىدان نۇسقاۋ بەرٸلگەن سيياقتى, «كومپيۋتەردٸڭ پەرنە تاقتاسىنداعى 26 ەرٸپكە سىيدىرىڭدار» دەپ, سونان كەيٸن دە بەرٸ جالتاقتاپ وتىر.
بۇل قازاقتىڭ رۋحانيياتىنا عانا ەمەس, بٷكٸل بولاشاعىنا قاتىستى نەرسە. وسىنداي دٷنيەلەرگە ٶز پٸكٸرٸن اشىق ايتا الماسا, ونداي زييالىنىڭ بٸزگە كٶك تيىنعا كەرەگٸ جوق. ەرينە, بٸرلٸ-جارىم قاراپايىم ادامدار مەن تٸلشٸلەر ايتىپ جاتىر, ال ٷلكەندەر ٷنسٸز, جالتاقتاپ وتىر, «ەي مىناۋ بولمايدى, جارامايدى» دەپ ايتسا باسىن كەسٸپ الا ما, ايداپ جٸبەرە مە?! جوعارىدان نۇسقاۋ بەرٸلدٸ, بولدى, سونى ورىندايتىن قۇل بولىپ كەتكەنبٸز. ەرتەڭ «مىناداي ەلٸپبيدٸ مويىندامايمىز» دەپ جۇرت بالالارىن ورىسشا مەكتەپكە بەرە باستايدى ەلٸ.
***
«مۇسىلمان دٸنٸ كٷشەيٸپ كەلە جاتىر» دەپ قۋانىپ ەدٸك, بۇل جاڭا اعىم قازاققا جاۋ بولىپ شىقتى. ٶيتكەنٸ ولار قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸنە قارسى, تٸپتٸ قۇران قالىپتاستىرعان دٸني تەرميندەردٸ بۇزدى. قازاق بۇرىن «شاريعات» دەيتٸن ەدٸ, بۇلار «شارييات» دەدٸ, اللانى «اللاح» دەيدٸ. ارابشانىڭ ٶزٸندە «اللاح» ەمەس ەكەن. ولار ايتسا كەرەك ەدٸ: «ۇلتتىڭ تٸلٸن ساقتاڭدار, ەدەپتٸ بولىڭدار, اتا-انانى سىيلاڭدار», - دەپ. بۇلاردا ول جوق, بارلىق ناسيحات قازاققا قارسى: «كەلٸن اتا-ەنەگە يٸلٸپ سەلەم سالماۋى كەرەك, اللاعا عانا يٸلۋٸ كەرەك» دەيدٸ. كەلٸن اتا-ەنەگە عانا ەمەس, جاسى ٷلكەننٸڭ بەرٸنە يٸلٸپ سەلەم بەرەدٸ.
سودان كەيٸن مىڭ جىل تۇرعان ەۋليە اعاشتى ٶرتەدٸ, ول – تابيعاتتىڭ ٶزگەشە قۇبىلىسى. گەرمانييادا سونداي بٸر اعاش بار ەكەن, ولار وعان تيمەگەن, فوتوسىن قيىپ الىپ ساقتاپ قويدىم. «بەيٸت سالۋعا بولمايدى, اس بەرۋگە بولمايدى», – دەيدٸ. بۇل – قازاققا قارسى شىققان نەرسە, ال قازاققا قارسى شىققان نەرسە جويىلۋى كەرەك, وعان قارسى كٷرەسۋٸمٸز كەرەك. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى, كەيٸنگٸ جاستاردى ازدىرىپ بارادى. مۇسىلمان دٸنٸ ەشقاشان جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ سالت-دەستٷرٸنە قارسى شىقپاعان, سول سەبەپتٸ دە بەيبٸت تٷردە ەلەمدٸ جاۋلاعان.
***
ويلاي بەرسەڭ بەرٸ ۋايىم. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العان كٷننەن باستاپ قازاقتاردىڭ وتانىنا ورالۋىنا ٷكٸمەت تاراپىنان قارسىلىق بولىپ كەلە جاتىر. مەن بۇرىن «جاس الاش» گازەتٸندە جازعام, «انتيقازاق ساياسات» دەپ. مۇنى ٸستەۋ وپ-وڭاي ەدٸ, كەلٸپ جاتقان قازاقتاردىڭ قۇجاتتارىن ۋاقىتىندا دۇرىستاپ بەرۋگە بولار ەدٸ, بٸراق بەرٸلمەدٸ. مىسال ٷشٸن اتايىق, بٸزدٸڭ جوعارعى بيلٸك ورىستاردان يمەنەدٸ دەسەك, ارنايى قاۋلى شىعارماي-اق قويسىن, ورالماندار كٶشٸپ كەلگەن وبلىستىڭ ەكٸمٸنە حابارلاسىپ «قانداستارىمىزعا كٶمەكتەسٸڭدەر» دەسە, ولار اۋداننىڭ ەكٸمٸنە تاپسىرما بەرەدٸ, سٶيتٸپ بار قيىنشىلىق شەشٸلەر ەدٸ. ال بٸزدە كەلگەننەن باستاپ قۋدالاۋ, قورلىق, مازاق. بٸراق بەرٸبٸر توقتاتا الماي قويدى, جۇرت ازداپ بولسا دا كەلٸپ جاتتى, كەلٸپ جاتتى, بٸر ۋاقىتتا جاڭاٶزەندەگٸ وقيعا شىقتى, وسىدان كەيٸن مٷلدەم تيىم سالدى: «بەرٸن بٷلدٸرٸپ جاتقان وسىلار», – دەدٸ. قىتايدان كەلگەن قازاقتى ايتپاعاندا, ٶزبەكستان, رەسەي, تٷركٸمەنستاننان كەلگەن قازاقتار باسقا بٸر ەلەمنەن كەلگەن سيياقتى, بٸز بەرٸنەن وزىپ كەتكەن سيياقتىمىز, كەشە بەرٸ دە سوۆەتتٸك بولدى, بەرٸمٸزدٸڭ جاعدايىمىز بٸردەي. ٷكٸمەتتٸڭ كٶزقاراسى دۇرىس بولماعان سوڭ, جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ قازاقتاردىڭ كٶزقاراسى دا دۇرىس بولعان جوق, ەرينە, بارلىق جەردە ەمەس, بٸراق كٶبٸنە-كٶپ.
ەنەۋگٷنٸ شەكارادا بٸر جەسٸر ەيەلدٸ توناپ, 50 مىڭ دوللارىن تارتىپ الدى. باسىندا ول اقشانى ٶزدەرٸ قىمقىرىپ قالعىسى كەلگەن, ارتىنان ەڭگٸمە شىققاننان كەيٸن بارىپ كاسساعا ٶتكٸزگەن, اقىرى قايتارىپ بەرٸتٸن بولدى دەپ ەستٸدٸم. ال ەندٸ سول ادامدارعا «شارا قولداندى» دەگەندٸ ەستٸمەدٸم. سونان كەيٸن ۇزىناعاشتا ٷش جٸگٸتتٸڭ 40 سيىرىن تارتىپ الىپ, ٶزدەرٸن ٶلتٸرٸپ كەتتٸ. «سۇراۋشىسى بولمايدى» دەپ ويلاعان. ارتىنان ەل شۋلاعان سوڭ, بٸرەۋلەردٸ سوتتاعان بولدى, بٸراق ولار مەنٸڭشە بٸر-ەكٸ ادام ەمەس, ۇيىمداسقان توپ. وڭتٷستٸكتە 250 قازاقتى «قۇجاتتارى دۇرىس ەمەس, قىتايعا قايتارامىز» دەيدٸ. وسىنىڭ بەرٸ سىرتتاعى ەلدٸڭ اتاجۇرتىنا كەلۋٸنە بٶگەسٸن بولىپ جاتىر. جاڭاٶزەننەن كەيٸن ازاماتتىق بەرۋدٸ بەس جىلعا شەگەردٸ, سونان سوڭ جۇرت جابىلىپ جازىپ ەدٸ, تٶرت جىل دەدٸ, ەندٸ راس بولسا بٸر جىلعا قىسقارتتى دەيدٸ, بٸراق ونىڭ ٶزٸ دە بەلگٸسٸز. وسىنىڭ بەرٸ – قازاققا جاسالىپ جاتقان قىساس. قازاقتىڭ كەلەشەگٸ – كٶپتٸگٸندە, شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ بەرٸ كەلۋٸ كەرەك, ەندٸ 20-30 جىلدا قىتايدا قازاق قالماۋى مٷمكٸن.
***
بٸزدٸڭ بيلٸك قازاقتىڭ مٷددەسٸمەن ساناسىپ وتىرعان جوق. قازاقتىق سانا اتىمەن جوق. بۇلار وتىرعان ورىندارىن تەك جەم جەيتٸن استاۋ دەپ قارايدى. سودان سوڭ قازاقپەن ساناسىپ قايتسىن?! بٸزدٸڭ بيلٸك ورىستان, شەشەننەن, ۇيعىردان, تەجٸكتەن قورقادى, تەك قازاقتان عانا قورىقپايدى. قازاقتىڭ ارقاسىندا مينيستر, پرەزيدەنت بولىپ وتىرعانىن ويلامايدى دا. ەكٸنشٸدەن, نەگە ەۋ باستان قازاقستاندا وپپوزيتسييا ەلسٸز بولدى? ٶيتكەنٸ مەملەكەت قازاقتٸكٸ بولعانىمەن, قازاقتار 40-اق پايىز بولدى, ال ورىستٸلدٸ باسىلىمدار قازاقتى كٷن سايىن جەرگە تىعىپ جاتتى, تٸپتٸ مەملەكەتتەن قارجى الىپ وتىرعان «كازاحستانسكايا پراۆدا» قازاقتى جامانداي باستادى. وسى كەزدە قازاقتار, بٸز دە بيلٸكتٸ جامانداي باستاساق, مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸ شايقالار ەدٸ. بٸراق, ونى بيلٸك ۇققان جوق, قازاقتىڭ قورقاقتىعى, ەزدٸگٸ, ناشارلىعى دەپ ويلادى. سودان ارتىنان وپپوزيتسييا شىقتى, بٸراق ولار ۇلتتىق مٷددەنٸ ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ جەم جەيتٸن استاۋىن ويلادى. سٶيتٸپ جٷرگەندە ۋاقىت ٶتٸپ كەتتٸ. الدىڭعى ٷلكەن كٸسلەرٸمٸزدٸڭ بٸرازى و دٷنيەگە كەتٸپ قالدى, كەيٸنگٸ قالعان بٸزدەر شارشادىق, ال جاستاردا قاۋقار جوق, سٶيتٸپ بيلٸك قازاقتى باسىنىپ, ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ وتىر. بٸراق مۇنىڭ اقىرى جاقسى بولمايدى.
سوڭعى كەزدە «قازاقتاردى قالاعا كەلتٸرمەۋ» دەگەن ساياسات باستالدى. ونىڭ بٸرٸنشٸ باسقىشى: «قازاقتار بارعان جەرٸنە تٸركەلۋٸ كەرەك» دەيدٸ. سٶيتٸپ اۋىلدان قالاعا جۇمىس ٸزدەپ كەلگەن قانشاما قازاقتى قۋدى, توتاليتارلىق مەملەكەتتەگٸ سيياقتى ەركٸن جٷرٸپ-تۇرۋىنا تيىم سالدى. نەگە? ٶيتكەنٸ, قالانىڭ حالقى قازاقتانىپ بارادى, ەگەر كەشەگٸ جەلتوقسانداعى سيياقتى بٷلٸك بولاتىن بولسا, قالاداعى قازاقتىڭ بالالارى كٶتەرٸلەدٸ, ماقسات – سولاردى كەلتٸرمەۋ. بۇل – قازاققا قارسى ساياسات, اۋىلدا جۇمىس جوق, سوندا قازاق كٷنٸن قالاي كٶرەدٸ? بيلٸك و باستان قازاقتىڭ كٶبەيۋٸنە قارسى بولدى, قازاق تٸلٸنٸڭ اياسىن شەكتەدٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە تالاپ قويماعاننىڭ ٶزٸندە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقيتىندارعا قازاق تٸلٸن بٸلۋدٸ مٸندەتتەۋ كەرەك ەدٸ, ولار بۇعان «جاقسى بالالاردان ايىرىلىپ قالامىز» دەپ سىلتاۋ ايتتى. انا تٸلٸن بٸلمەگەن بالا – جاقسى بالا ەمەس. ەگەر سونداي تالاپ قويساق, بەرٸ بٸر-اق جىلدا ٷيرەنٸپ الاتىن ەدٸ. وسىنى ٶز بالالارى قازاقشا بٸلمەيتٸن بيلٸكتەگٸلەر سوزىپ كەلەدٸ...
جازدا استانادا ٷندٸنٸڭ جۇمىسشىلارىمەن تٶبەلەس بولدى, وعان دا قازاقتىڭ جاستارىن جازىقتى ەتٸپ شىعارعىسى كەلٸپ ەدٸ, جۇرت كٶتەرٸلگەن سوڭ ٸسكە اسپادى...
***
قازاق بٸر زاماندا كەۋدەسٸ ەڭ جوعارى حالىق ەدٸ, قازٸر باسىلىپ قالعان. ٶيتكەنٸ ٷكٸمەتٸمٸز تٶبەدەن ۇرىپ وتىر. كٶشەدە دۇرىس جٷرە المايدى, مىسالى ٷشٸن, قازاق پەن ۇيعىر تٶبەلەسسە قازاق كٸنەلٸ بولادى. قازاقتى ٶتە تٶمەن دەرەجەگە تٷسٸرٸپ, بەرٸنە قۇل قىلىپ قويدى. بٸراق اقىر تٷبٸ بەرٸ وڭالىپ, ورنىنا كەلەتٸن شىعار دەپ ويلايمىن. مەن بٸرتالاي دٷنيەلەردٸ جازدىم, ەرينە بەرٸن بٸردەي جازىپ تا بٸرە المايسىڭ. ەكٸنشٸدەن, جازعانىڭنان ەشقانداي نەتيجە جوق. بٸراق اباي اتام ايتقان عوي: «ەيتەۋٸر كەيٸنگٸلەر ايتپادى دەمەسٸن دەپ از عانا سٶز شىعاردىق», - دەپ.
***
مەنٸڭ شەتەلگە كەتكەنٸمدٸ دە سان-ساققا جٷگٸرتەدٸ. مۇستافا شوقاي قايتا المايتىن ەدٸ, قۋعىندا جٷرگەن, ال مەنٸ ەشكٸم كٶكٸرەگٸمنەن يتەرٸپ قۋعان جوق. سولجەنيتسىن سيياقتى شەكارادان ۇشاققا مٸنگٸزٸپ شىعارىپ سالعان جوق. مەن ٶزٸم كەتتٸم, بٸراق سونىڭ الدىندا بەس جىل بويى ماعان قارسى ناۋقان جٷردٸ. وسىندايدى حالىق ۇمىتىپ قالادى ەكەن. ايتىلماعان سٶز جوق, بٸر كٷندە 5-6 گازەتكە شىققان جاعداي بولدى. ماعان ول ەسەر ەتكەن جوق, ماعان ەسەر ەتكەنٸ قازاقتىڭ بٸر زييالى ازاماتى: «مىناۋ بەلەنباي دەگەن جازۋشىمىز ەدٸ, نەگە وسىعان جالا جابىلىپ, قۋدالانىپ جاتىر?» دەپ ارا تٷسۋگە جاراعان جوق. سودان سوڭ بالاما كەتتٸم...
پراگادا 6 جىل تۇردىم, سودان سوڭ ٷش جىلدان استام كارلوۆا ۆارىدا تۇردىم. بالام امەريكاعا جۇمىس بابىمەن كەتٸپ ەدٸ, سوندا باردىم. جەنە ٶسيەت ايتتىم: «مەن ەشقاشان ەلگە قايتىپ ورالمايمىن» دەپ. بالاما دا ايتتىم «ٶلمەيتٸن ادام جوق, ٶلە قالسام سٷيەگٸمدٸ ەلگە سٷيرەپ ەۋرە بولماڭدار, قاي جەردە ٶلسەم, سول جەرگە قويىڭدار» دەپ. مۇسىلمان زيراتتارى امەريكادا دا بار. تٸپتٸ بىلاي دەپ تە ايتتىم, بٸراق وعان بەيبٸشەم رۇقسات بەرمەس, ەدەتتە ەيەلٸڭ ارتتا قالادى عوي: «مٷمكٸن مەنٸڭ سٷيەگٸمدٸ ٶرتەرسٸڭدەر» دەپ. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ ارعى بالالارىمىزدا مۇنداي دەستٷر بولعان, كەيٸن سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ سٷيەگٸن ٶرتەدٸ.
بەلارۋستىڭ ٷلكەن جازۋشىسى ۆاسيل بىكوۆتى دا ەلٸنەن ەشكٸم قۋعان جوق, كەلٸسە الماي كەتٸپ قالدى, بەس جىلدان كەيٸن بٸر رەت كەلٸپ كەتٸپ, كەلەسٸ جولى كەلگەندە قايتىس بولىپ, بەلارۋستە جەرلەندٸ. مەن ٶيتٸپ ٶلە قويمايىن, الماتىدا ٶلگٸم كەلمەيدٸ. جۇرتتىڭ ويىندا جٷرسٸن, كەيٸن «بالاسى ەكەلمەي سول جاققا كٶمٸپتٸ» دەپ جٷرمەسٸن, سول ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن بۇل ەڭگٸمەنٸ.
"اڭىز ادام" جۋرنالى. №22. 16-30 قاراشا, 2017 جىل
