Muhtar Maǵaýin. Ábish ekeýmiz

Estelik jazbalar

Ábish – bútkil sanaly ǵumyrdy birge ótkergen, jastyq shaqtaǵy ejettes dos, qalamgerlik ǵumyrdaǵy qanattas Ábish Kekilbaiulynyń fániden baqiǵa ozǵanyn men úsh kúnnen soń estidim. Jer-álemniń arǵy beti – sýbtropikalyq Florida, Maiiamide teńizge shomylyp, dem alyp jatyr edim. Dem alyp emes, tynys taýyp, es jiyp. Osydan onshaqty kún buryn, Shyńǵys han epopeiasynyń sońǵy, tórtinshi kitabyn támamdaǵam. Týra jeti jylǵa sozylǵan, uzaq, aýyr marafonnyń aqyry, qatty soǵylyp, ábden qaljaýraǵan ekem. Endi assa tórt-bes bettik alǵysóz ǵana qalǵan. Burnada aitar edim, alaman asyrda qyryq shaqyrym shaýyp kelgen báige at keide qaraqshydan óte bere jyǵylady, uly qaǵanymyz týraly ómirlik eńbegim qajetti máresine jetken kezde maǵan abai bolyńdar dep. Sol sózdiń yqpaly ma, anyǵy – meniń eńsem kóterilse de, qaryǵýǵa jaqyn jaǵdaiymdy kórip turǵannan soń ba, qysqa bolsa da ótimdi demalysqa ala jónelgen. Ulym men kelinim jáne báibishem. Qamsyz baraqat, mereili tynym. Álemdik klassik Hemingýei negizgi bir shyǵarmalaryn jazǵan, endigi memorialdyq mýzei. Ózińniń baryńa masat bolmasa da, qanaǵat, táýba. Ótkenińdi ústirt baiyptaǵan muńdy estelik. Edige balam Ábishtiń aiaq astynan, shuǵyl ótkeni týraly internetten sol kúni bilgen eken. Biraq menen jasyrypty. Mejeli mezeti, keshqurym úige jetip, uiyqtap turǵannan soń, nemereler – oqýǵa, balalar – jumystaryna ketken, tańǵy shai ústinde báibishem jailap otyryp estirtti. Álbette, kóńil buzyldy, dúnieniń baiansyzyn ǵana emes, burnaǵy qimas kúnderdiń de tylsymǵa batyp, joq bolǵanyn kórdiń, ótken adam qashan da seniń ómirińniń de úlken bir bóligin ózimen birge áketpek, osy oraida Ábishtiń jóni bólek edi. Kórkem shyǵarmalarynyń jaiy kópke belgili, seniń óziń týraly da, alpys jyldyq kezinde kótermelep, arnaiy jazyp edi, endi jurt aldynda da, qaǵaz betinde de qatarlas ǵumyr, ózara adamdyq qatynasyń týraly eshqashan aita almaidy. Endeshe, tirshilik ólshemiń uzaǵyraq kesilgen seniń únsiz qalar jóniń joq. Onyń ishinde Ábishtiń jastyq shaǵy, qalamger retinde qalyptasý kezeńi, sol zamandaǵy minez-qulqy, kisilik keipi týraly sen ǵana biletin qanshama hikaia bar. Túgendemeseń de, negizgi bir turǵylaryn tańbalap ketý qajet eken.

Burnaǵy bir kezeń, qyryq, álde elý jasymda aitar edim, alpysqa jetip ólgen jazýshynyń  armany joq dep. Jazaryn túgespese de, negizgi shyǵarmalaryn támamdap úlgerse kerek. Alaida, biz jasaǵan zamannyń syr-sypaty, zorlyǵy men zobalańy basqasha  boldy, oidaǵy kóp dúnie ózińmen birge ketýi de múmkin eken, sol arman bolǵan alpystan soń bolmys-bitisi, oi turǵysy men taqyryby ózgeshe taǵy qanshama áńgime, hikaiat, romandar jazdyq. Ábish negizgi shyǵarmalaryn alpysqa deiin, tipti, elýge jetpei turyp jaryqqa shyǵaryp úlgergen eken, alaida, jetpisinde de jazary taýsylmaǵan, kókirekte taǵy qandai tolǵamdar jatty, bárin jiyp qoiǵanda, jaryq dúnieniń mehnatymen qatar, qyzyǵy da mol, áli de jasai tursa kerek-ti. Biraq jazmyshtan ozǵan pende joq. Dese de, kez kelgen jannyń artyndaǵy alys-jaqyn aǵaiynǵa, al qandai da eleýli tulǵanyń týǵan halqyna tastap ketken aiǵaqty amanaty bolady. Sonyń bir parasy – alashtyń azamatyn keiingi urpaqqa tanyta túsetin, estelik keiipti shyǵarmalar. Osy turǵydan alǵanda, meniń Ábish týraly jazýym – qajetti lebiz ǵana emes, mindetti paryz siiaqty.

Ábishtiń  qalamgerlik  qyzmeti týraly kóp aitylǵan, áli de aityla bermek. Álbette, qalypty uǵymǵa úileskenimen, meniń de ózindik tolǵamym bar. Kóptegen, ásirese bastapqy jáne jalǵas kezeńdegi áńgime, povesterine súisingenim, súiingenim anyq, odan sońǵy romandaryn, qadir, qasietin tani tura, syn kózimen oqyǵanym esimde, al endi bir dúnielerin, máselen, Shyńǵys hanǵa qatysty hikaiatyn qabyldai almadym. Ábishtiń asa mol kósemsóz úlgileriniń baǵamy da kúrdeli. Bul arada bar kiltipan kórkemdik tanymnan góri, áleýmettik, qoǵami, tarihi kózqarasqa bailanysty. Jalpy, men prozaǵa boilap engen «Tazynyń óliminen» soń, ádebi synnan birjola derlik kettim. Qatarlas qalamgerdi madaqtasań, baǵasyn belgilei, jaǵymdy sóileseń jaqsy, alaida, bardy-joqty kemshiligin minep, ashyla aitsań, ózińdi kótergendei kórinesiń. Tustastaryń ǵana emes, óziń úshin de qolapaisyz jaǵdai. Sondyqtan bul joly da negizgi sóz – jazýshy Ábish týraly emes, adami Ábish týraly bolmaq.

Ábishti alǵash ret minberde, maǵnaly sóz ústinde kórdim. 1957 jyl. Men orta mektepti medalmen, úzdik bitirgen oqýshy retinde, Qazaq Memlekettik ýniversitetiniń filologiia fakýltetine emtihansyz túskem. Iiýn aiynyń sońǵy kúnderi. Arada apta ótpei, bútkil ýniversitet boiynsha qabyldanǵan medalister qatarynda irgeles Jambyl aýdany hám Otar stansasynda astyq daiyndaý naýqanyna jegildik. Qyzyl qyrmandaǵy, elevatordaǵy erteden keshke deiin sozylatyn aýyr jumystan sharshasam da, jańa ómirdiń bastaýy, shamasy seksen-toqsan kúndik beinetten soń, Almatyǵa kóterińki kóńilmen oralǵan edim. Bir aptadan keiin, 14 oktiabrde oqýymyz bastalmaq. Sabaqtan úsh kún buryn, juma, álde senbi, Pýshkin atyndaǵy Ortalyq  kitaphanaǵa  bardym. Bálkim  aldynala estidim, anyǵy – kóldeneń sáikestik, sol zamandaǵy qazaqtyń eń ataqty jazýshysy Sábit Muqanovpen kezdesý bolady eken. Úlken oqý zaly, japyrlaǵan jastar. Bári de stýdent qaýymy. Men aldyńǵy bir qatardan oryn taptym. Áýeli Sábeńniń ózi sóiledi. Óte tartymdy, áserli, qyzǵylyqty. Sodan soń qol kóterip tilengen oqyrman jurtqa sóz berilgen. Áýelgi bir balalardyń lepesi madaqty, tamsanysty, biraq mánsizdeý shyqqan. Men sóilesem be, sóilemesem be dep, dúdámal kóńilde otyr edim. Eki, álde úsh jigitten soń, jazýshy jáne kitaphana basshylyǵy jaiǵasqan stolmen qatarlas jupyny minberge shashy jalbyraǵan, kózi oily, qara-tory bala shyqty. Mine, naǵyz sheshen. Bar lepesi maǵnaly. «Ómir mektebinen» bastap, «Botagózge» tústi. Shyn mánisindegi halyq jazýshysynyń ózindik ereksheligi, til bailyǵy, shynaiy sýretkerligi týraly tógilip bir sóiledi deisiń. Budan soń kezek tigen onshaqty jastyń ishinde jaqsy pikirler boldy, biraq qara balanyń áýezi bárinen mazmundy, bárinen astam shyqty. Iá, qara balaǵa jete-qabyl, biraq artyq ásiresiz, salmaqty bir sóz boldy, jasy bizden úlkenirek, aqsur jigit eken, joǵarǵy kýrs stýdenti dep shamaladym. Endi men Sábeń týraly sóileýden ainydym. Myna ekeýinen asyryp aita almaisyń, onyń ústine, qansha baǵalasam da, tabynbaityn jazýshym jáne birtalai kemshin pikirim bar, máselen, «Botagózdiń» sońǵy taraýlaryndaǵy shartty jasandylyq, dáp osy arada byqsytyp jatý orynsyz, ol zamandaǵy meniń eń úlgili jazýshym – Muhtar Áýezov bolatyn, Sábit Muqanovtan ólsheýsiz joǵary sanaimyn (qazir ekeýin teńgermesem de, «Ómir mektebiniń» aqyrǵy bettersiz Birinshi kitabyn «Abai jolynyń» alǵashqy tomymen qatarlas klassika retinde tanimyn). Sonymen, kózi tiri, ári dańqty jazýshymen alǵashqy kezdesý – mereke ispetti úlken oqiǵa boldy.

Arada eki-úsh kún ótkende ýniversitettegi dáristerimiz bastalǵan. Áýelgi sabaq – til-ádebiet jáne jýrnalistika bólimderiniń jetpis bes stýdenti jinaqtalǵan úlken aýditoriiada ótkerildi. KPSS tarihy. Men mundaǵy balalardyń ilkide qatarlas túsip, birge jumystaǵan eki-úsheýinen basqasyn tanymaimyn. Biraq bári derlik ózim qatarlas, órimdei jas. Tórt-bes qyz ǵana kórindi, qalǵany árqily, kóbine tym jupyny kiingen jigitter. KPSS tarihynyń mamany – mánerlep, nyǵyz sóileitin, belgili kisi eken, biraq sabaǵyna qarai, dárisi de qyzǵylyqsyz shyqty. Qyryq bes minýttan soń úzilis. Mine, osy kezde kórdim, áýelgi bir qatardan aldyńǵy kúngi qara bala kóterildi, sol zamanda «velvetka» atalatyn, qońyr barqyt keýdeshesi bar. Men ortadan shyqqansha, qarsy, betpe-bet kelip qalyppyz. Birden-aq qol usynyp amandastym. «Aldyńǵy kúni Sábit Muqanovpen kezdesýde boldyńyz ǵoi deimin?..» Moiyl kózin tóńkere, maǵan baiyptai qarady. «Iá boldym»,  – dedi súlesoq keiipte. «Óte jaqsy sóiledińiz», – dedim. Rizashylyqpen, beiqam jymidy. «Siz?..» «Men... burynyraq qabyldanyp, jumysta basqa jaqta bolyp edim.» «A-a.. medalist...» – dedi jadyrai kúlip, iyǵymnan qaqty. Ábish – Muhtar. Maǵaýin – Kekilbaev... Sońynan baiqadym, orta mektepti altyn, kúmis medalmen bitirip, «eńbeksiz» oqýǵa túsken balalardy keiingi, qatań synaqtan ótip qabyldanǵan stýdentter tym unatpaidy eken, syn kózimen qarap, ózderinen eshqandai artyqshylyǵy joǵyn, tipti, kemshin túspegin áigilegisi kelip turady eken. Ábish meni birden-aq ish tartyp, riiasyz peiil tanytty. Bir topta ekenbiz, budan bylai kóbine qatar otyryp, erkin áńgimelesip júrdik. Aitpaqshy, keshegi kezdesýde jaqsy sóilegen qubaqan jigit te sol kúni bizdiń aýditoriiadan tabylǵan. Sál keiinirek tanystyq, jýrnalistika bóliminiń stýdenti, esimi – Nurmahan Orazbekov; orys basqan Rýdnyi qalasy, metallýrgiia zavodynda eki jyl jumys jasap kelgen eken, bizden nebári úsh jas qana úlken, alaida, ómirdi tanyǵan, saqa jigit bolyp kórindi.

Kóp uzamai, osy úsheýimizdi jáne kýrstas basqa da balalardy birjola jaqyndastyrǵan tótenshe oqiǵa boldy. Fakýltet komsomolynyń jyldyq, esep berý – sailaý jinalysy ótkizilmek. Filologiia jáne jýrnalistika bólimderiniń orysy men qazaǵy shamalas jeti júz elý stýdentiniń basym kópshiligi úlken akt zalyna shoǵyrlanǵan. Jinalys oryssha bastaldy, esepti baiandama orys tilinde jasaldy, jaryssóz taǵy da orysqa ketip barady. Men yza, renishim ishime syimai, sóz suradym. Úsh-tórt kisiden keiin tidi. Qazaqsha sóileimin, dep bastadym. Oryssham jetip tursa da ana tilimde aitar edim. Osynda otyrǵan stýdentterdiń basym kópshiligi – qazaq bóliminen. Bizdiń oqý ornymyz – Qazaq ýniversiteti atalady. Elimiz – Qazaqstan, Qazaq respýblikasy. Al manadan beri bir aýyz qazaqsha sóz estimedik. Eger qazaq tili sonshama qajetsiz bolsa, biz nege qazaq bólimderi atalyp, qazaqsha oqyp jatyrmyz? Komsomol sekretary – orys filologiiasy, ekinshi kýrsqa jańa shyqqan Ádilbek degen aqquba, kórikti jigit eken. Jańylmasam, soiy – Saýytbekov. «Ol bylai ǵoi», dep, taza qazaqsha sóz qystyryp edi, «Sózimdi bólmeńiz, – dedim. – Berilgen bes minýttan aspaimyn. Jáne meniń bar aitqanymdy orysshaǵa aýdarmańyz. Ózimizdi ózimiz túsinip alsaq ta jetedi». Bul Ádilbek, keiin ańdadym, óte bir daryndy, jasyna jetpei aqyly tolysqan, baiypty, salaýatty jigit edi, ýniversitetten soń orys ádebieti kafedrasynda qaldyrylǵan, arada eki-úsh jyl ótkende, KGB-nyń qatysymen, shovinist áriptesteri uiymdastyrǵan kóldeneń jalaǵa ushyrap, segiz jylǵa sottalyp, sodan birjola joǵaldy. Osy Ádilbek endi maǵan ishara jasady da, orys jaǵyna bir aýyz túsinik berdi, bizdiń qatarymyzǵa jańa qosylǵan stýdent óziniń ana tilinde sóileidi jáne orysshaǵa aýdarýdy qalamady, dep. Men budan ári, biz qazaq bolǵandyǵymyz úshin, osy ýniversitet qabyrǵasynyń ózinde kóptegen kemshilik jaǵdaida júrip jatqanymyzdy aittym. Eń basty kesel – orys bólimi stýdentteriniń astamdyǵy. Áýelde, anaý kúngi aýyl sharýashylyq jumystarynda baiqadym. Men úzdik oqýshy retinde ýniversitetke emtihansyz túsken edim. Qatarlas qazaq balalary da solai. Eshkimnen kem emespiz. Alaida, orys tildi jigitter men qyzdardyń bizge áldebir muhit aralyndaǵy jabaiylar siiaqty, tym joǵarydan qaraǵanyn kórdim. Árneden syltaý taýyp, kemitkisi, qorlaǵysy kelip turady. Ulttyq namysqa tigen jaǵdailar da ushyrasty. Ol – dalada, erkin ómirde bolsa, ýniversitet aýmaǵynda da dáp osylai. Orys bóliminiń jigitteri keýdelep júredi, dálizde qarsy kelseń, jol berýiń qajet siiaqty, qaǵyp, soǵyp ótedi, qyzdary qashanda mazaqqa beiim, kóbine keketip, muqatýǵa áýes. Túiindep aitqanda, biz Sovet Odaǵynyń teń ququqty azamaty bolmai otyrmyz, búgingi, bastan-aiaq orys tildi jinalysymyz sonyń naqty aiǵaǵy, dedim. Osydan soń iiý-qiiý bastalyp ketti. Zalda emes, minbede. Bizdiń kýrstas jigitter qatar-qatarymen, birinen soń biri sóilegen. Keiinde orta jolǵa jetpei, turmys jaǵdaiymen, álde basqa bir sebeppen oqýdan ketken, boiy ortadan biik, iyqty, aqquba jigit bar edi, atyn umytyppyn, Aqbergen siiaqty, aldymen sol shyqty. Meniń sózimdi odan ármen, biraz jerge aparyp tastady. Odan keiin Seitjanov Baqyt – qazbalai sóilegen. Úsh, álde tórt kisiden soń Ábish. Bar sózi keiis, túńiliske quryldy, mundai ahýal zań, tártip aiasy turypty, adamgershilik moralǵa syiyspaitynyn aitqan. Taǵy eki-úsh jigitimiz. Aqyry Nurmahan Orazbekov. Qazaqsha bastap, orysshaǵa kóshti. Jetkizip aitqan. Adam balasy, onyń ishinde álemniń aldynda turǵan sovet azamattarynyń quqyqtyq teń jaǵdaida bolýy shart ekeni, bul másele SSRO Konstitýtsiiasynyń ózinde bekitilgeni, Leninniń uly orystyq shovinizmdi aiyptaǵan sózderi. Nurmahan aiaqtaǵan kezde jiynnyń ár tusynan árqily daýystar shyǵyp jatty, endi oraisyz áńgimege joǵarǵy kýrs stýdentteri de aralasatyn siiaqty. Jinalystyń biik sahnadaǵy, fakýltet basshylary hám ýniversitet partiia uiymynyń ókilderi otyrǵan tóralqasynda úlken abyrjý baiqalǵan. Nurmahannyń sózine jalǵas sybyr-kúbir, azǵana tynystan soń Ádilbek jalpy jurtty tynyshtyqqa shaqyrdy da: «Bizdiń fakýltettiń  biylǵy jańa tolqyny – asa jaýynger eken, sózderi orynsyz emes, biraq sabyr kerek!» – dep qazaqsha bastap, orysshaǵa kóshti de, jýrnalistika bóliminiń aǵa oqytýshysy, fakýltet partiia uiymynyń biýro múshesi dep tanystyrǵan qartamysh, myrjiǵan qazaqqa sóz berdi, esimi – Zeinolla Turarbekov eken. Partiia qairatkeri ezip-myjyp, uzaq sóiledi. Álbette, qazaqbaiskii aktsentpen, oryssha. Daýys kótergen joq, urysqan, zekigen joq, biraq aldyńǵy sóilegen balalardyń báriniń de ómirlik tájiribesi joq, kókórim jastyǵyn, internatsionaldyq sana-sezimderiniń áli de jetispei jatqanyn ashyp kórsetti. Osy turǵyda, partiia tarihy, marksizm klassikterinen dáiekteme ala otyryp, qanshama úlgili nasihat, ǵibratty keńes aitqan. Tyńdaǵan eshkim joq, mynaý naǵyz sumyrai, satqyn eken dep otyrmyz. Aqyry, sóilep bitti. Bul kezde saǵat túngi on ekige taqap qalǵan. Komsomoldyń esep berý – sailaý jinalysy adyra qaldy. Esebi – jartylai, sailaýy bastaýsyz. Budan ári sozsa, tańǵa ketpek. Ádilbek qasyndaǵy úlkendermen azǵana keńesti de, buryn bolmaǵan jaǵdai eken, jinalystyń ekinshi bóligin kelesi keshke kóshirdi. Erteńine tańerteń sabaq ústinde, bizdiń kýrsqa birneshe oqytýshy kelgen. Bári derlik tanys muǵalimder. Ótken jinalysta sóilegen jeti-segiz bala, árqaisymyzdy lektsiiadan alyp shyǵyp, jeke buryshtarda arnaiy áńgime ótkerildi. Áýezi belgili. Kinálamaidy. Biraq maqul da emes. Bóten sózdiń qajeti ne. Internatsionalizm – igi qubylys, artyqsha kúsh. Búlinip jatqan eshteńe joq. Áldenendei kinárat bolsa, dabyrasyz jóndelýge tiis. Komsomol jinalysynyń búgingi jalǵasy yń-shyńsyz, tynysh ótýi kerek. Aqyldy bolyńdar. Sonymen, bar áńgime támamdaldy. Keshki jiynymyz uiymdasqan túrde, tezinen atqaryldy. Ótkendegi daý-damaidyń elesi de joq. Eń úlken jańalyq – bizdiń ishimizdegi basbuzar jigitterdiń biri Nurmahan fakýltet komsomol komitetiniń múshesi bolyp sailandy. Sonymen qatar, eńbek maidanynan ótken saqa jigit esebinde erekshe sanatqa alynsa kerek, tiesili mekeme áldeneshe ret tárbielik keńeske de shaqyrǵan siiaqty, jai-japsaryn anyq bilmeimin. Ábish te, men de jalǵas kúnderde eshqandai qysasqa ushyraǵamyz joq. Biraq esepten shyqpasaq kerek, syrttai, alystan baqylaý jasalýy ábden yqtimal. Ol zamanda, sovetter aýqymynda baǵymsyz, beisaýat kisi joq.

1957 jyl, 14 oktiabr – bizdiń tanystyq, dostyǵymyzdyń basy bolǵanymen, meniń Ábishti alǵash kórýim emes eken. Keiinirek aiqyndaldy, áýelgi bilisim – birshama burnaǵa ketedi eken. 1950 jyl, bizdiń otbasy Semei, Shubartaý aýdany, ortalyqtan elý shaqyrym jerdegi Alǵabas kolhozynda turamyz. Jaz ortasynda aýylǵa kóshpeli avtoklýb keldi. Ashyq aspan astynda, kolhoz keńsesiniń qabyrǵasyna ilingen appaq ekranda «Jambyl» degen jańa film kórsetilgen. Kino bastalǵan bette «Sary-Arqa» men «Sarjailaý» kúńirene shalqydy. Sodan sońǵy kórinis, dabyraly jiynda maǵnaly, mándi jyr aitqan ortalyq keiipkerdi ekpindei tolǵaǵan jas aqyn bet qaratpaǵan. «Ái, anaý baidyń aqyny Jambyldy jeńip ketti!» – dedi meni aldyna alyp otyrǵan úlken ákem Maǵaýiia daýystap. Basqa jurt ta dabyrlasyp jatyr. Baishyl aqyn – ol kezde jap-jas, arýaqty Ǵarifolla Qurmanǵaliev ekenin keiinde baiyptadym. Men úshin budan góri mándirek jaǵdaiat – film aldynda kórsetilgen kinojýrnal bolyp shyqty. Mańǵystaý degen alys aimaqtaǵy eskilikti zirattar. Japyrlaǵan, tozǵan mola emes, qubyla túrlenip, qatar-qatarymen boi túzegen ásem kúmbezder, árqily ǵajaiyp oiý, órnekter bederlengen eńseli qulpytastar. Ózgeshe sýretterdiń bir tusynda aldyńǵy qatarǵa men quralpas jas bala shyqty. Álde taqpaq, álde jyr, bálkim, qara sóz, tógilip tur. Aryda aidyndy kúmbez, qasynda ózinen áldeqaida biik, ásem órnekti, myǵym qulpytas. Bala óte erkin, bar sózdi óz janynan shyǵaryp turǵandai ójet keiipte. «Ái, myna bala bizdiń Muhtar siiaqty eken, ǵumyr-jasy uzaq bolsyn!» – dedi meniń atammen dos-jar Ahmetjan degen aqsaqal. Qasietti Babań – Baiǵotan bidiń urpaǵy. Ol zamanda qazaqtyń bir-birine tileýlestigi, ásirese, mektepte jaqsy oqityn balalarǵa súiinishi erekshe bolatyn. Mine, meniń esimde qalǵan, sýrette emes, jyljymaly, tiri keiipte júzin kórgen on jasar qara bala – keiingi Ábish Kekilbaev eken. Mańǵystaý muralaryn zertteýge kelgen áldebir ekspeditsiia kinoǵa túsirip áketkenin biledi, sońynda jurttan estigen, biraq ózi kórmepti. Qazaq dalasynyń ekinshi qiyryndaǵy, aqyry qalamdas, qanattas bolýǵa tiis Muhtar Maǵaýin kóripti. Bul kino-kadr, ókinishke qarai, sol beti joǵalǵan eken, keiinde Qazaqfilmde bas redaktor bolyp júrgen kezinde arhivten qanshama izdestirse de tabylmapty. Óziniń jazǵan, jazbaǵanyn bilmeimin, Ábishtiń bolashaq ǵumyrynyń jurtshylyq aldyna shyqqan áýelgi bir jariia kórinisi týraly aqiqat kýálik bere ketý meniń úlesime tigendei.

Sol alǵashqy kúnnen bastap-aq Ábish ekeýimiz jarastyq taptyq. Jubymyz jazylmaidy. Sabaq ústinde. Biraq turaǵymyz bólek. Ol Vinogradov kóshesindegi jataqhanada, men – 1-liniia atalatyn (qazirde Baizaqovtan keiingi) kóshede, aýylsharýashylyq jumystarynda birge bolǵan, ekonomfakta oqityn Áitimbek degen jigit, jáne taǵy bir bala – dúmdei orys kempiriniń esigi bólek, tapaltaq bólmesin jaldaǵamyz. Ábish ekeýimiz keide sabaqtan soń úige qaitpai, kóshede júrip qalamyz. Men áýelgi aptalardan bastap, Pýshkin atyndaǵy Ortalyq kitaphanadan berik oryn tepkem. Otyzynshy jyldardaǵy «Qazaq ádebieti» men «Ádebiet maidany» jýrnalyn tekseristep jatyrmyn. Kóp uzamai, osy qatardaǵy eskilikti kitaptarǵa, orystyń tosyn ádebi jýrnaldaryna tústim. Al qazaqy basylymdardy súze qaraǵanda, basqa bir áýen. Shyǵarmalardyń sapasy óte tómen, bala kezimnen meniń júregimde dyq bolyp kelgen 32-33-jylǵy asharshylyqtyń elesi joq, onyń esesine 37-38-jyldardaǵy jappai qaralaý naýqany airyqsha kórinis tapqan eken. Páleli-jalaly bylǵanysh maqalalar. 30-jyldar ádebietindegi bar jańalyq – osy ótken jylda ǵana aqtalǵan, endi airyqsha nasihattala bastaǵan Sáken Seifýllinniń, Beiimbet pen Jansúgirovtyń ázirshe baspaǵa úlgermei jatqan shyǵarmalary da bar. Bir kúni Ábishke aittym: Seifýllinniń «Qyzyl aty» – asharshylyq týraly jazylypty degen daqpyrt beker eken, múlde basqa dep, tuspal da emes, bósteki sóz dep, mazmundap bergenim esimde. Taǵy da basqa hikmetter. Adam jas kezinde azǵana biliminiń ózin kópke jariia etkisi kelip turady ǵoi. Onyń ishinde bizdiki – ádebiettiń ótkeni men búgini týraly keńes. Ábish men ashqan «jańalyqtardy» qyzyǵa tyńdaidy, óziniń kitaphanashyldyǵy joq. Jańadan jazǵan óleńderin oqidy. Bul ádemi, sol kezdiń ózinde kemel jyrlary ázirshe baspa betine jol ashpaǵan, onyń esesine «Leninshil jas» gazetiniń betinde árqily turmystyq maqalalary basylyp turady. Onyń ishinde Mańǵystaýdan qatarlas kelip, institýtqa túsken bir aýyldasynyń oqý esebine seiil-serýenge boi uryp, aqyry elge qaitqany týraly, ǵibratty maqalasy bolyp edi. Ázirshe kórkem prozaǵa qadam salmaǵan. Men bala kezimnen óleńmen áýestenbedim, onyń esesine úlken jazýshy bolam degen senim bar, tek daiyndyq jetpei jatqandai; bul kezde árqily syn maqalalar jazam, Abai tekstologiiasy týraly birshama dáiekti zertteý jasadym, eshqaisyn eshbir gazet qabyl kórmegen. Osyǵan orai bizdiń kýrsta Ábish tanymal qalamger esebinde, men – jazý ataýlydan tys, bilimdar stýdent sanatyndamyn. Ekeýimizdiń de jasymyz on jetiden jańa asqan, kóp uzamai on segizge aiaq bastyq, biraq ózimizdi tym eresek sanaimyz, eń bastysy – senim mol, búginimiz – kelisti, bolashaǵymyz – ǵajaiyp kórinedi. Ábish óz ortamyzdaǵy dáribine qaramastan, tym biiazy, beibit, súlesoq, al men kókirektep turatyn bolsam kerek. Minezimiz úilespeidi, biraq sonshama túsinisti tatýlyq bar. Ekeýimiz qysqy salqyn  kúnderde tońazyp ta qalady ekenbiz, mundaida áldebir ashanada boi jylytamyz, sodan soń Ábishtiń jataǵyna bas suǵamyz, bizben kýrstas Baqyt Seitjanov, Turǵanbai Dildábekov, Didarbek Ramadanov, Marat Nurǵaliev degen, keiinde árqily taǵdyr, árqily jaǵdaida ǵumyr keshken jaqsy jigitter boldy. Álbette, bar áńgimemiz – ádebiet tóńireginde. Qol bos kúnderde men Ábishti kóbine kinoǵa súireimin. QazPI-de Altyn deitin, naǵashy ápkem boldy, ákeden erte airylǵan, bar jaǵdaiy bizdiń shańyraqtan, Ábishti airyqsha jaqsy kóretin, qashan barsaq ta, azdy-kópti máziri daiyn, bir joly manaǵy jigitterdiń ishinde Turǵanbaimen qosa, arnaiy qonaqqa shaqyrǵany bar.

Alǵashqy jyl, qaitkende aýyldy saǵynamyz. Kóktem týar-týmasta men ańqam keýip, Sary-Arqanyń qymyzyn izdei bastadym. Bazarǵa túsedi-mis, biraq kók sý bolady eken, eń durysy – Panfilov parkindegi jazǵy restoran dep estidik. Shirkin, qymyz-ai, deimin men. Qymyz degen ne, shubatty aitsańshy, deidi Ábish. Shubat degen – túieniń ashytylǵan súti, bizdiń aýylda sirek te bolsa ushyrasatyn, túie-qymyz deidi, dáp osyǵan jýyq, suiqyltym syiyr-qymyz degen de bar, amalsyzdan shyqqan, naǵyz qymyzdyń jóni bólek qoi, deimin men. Shubatpen salystyrýǵa kelmeidi, deidi Ábish. Ádette eshqashan daýlasyp kórgen emespiz, bul joly da árkim óz pikirinde. Ekeýimiz de oń ekenbiz. Sary-Arqanyń qymyzy airyqsha, al Mańǵystaýdaǵy qymyz, álbette, jerdiń shóbine bailanysty suiqyldaý keledi eken, osyǵan kerisinshe, Sary–Arqanyń shubaty – kópirshigi mol, ashqyltym tárizdi; al keiinde násip boldy, Mańǵystaýdyń shubaty kórer kózge ǵajaiyp, appaq bal siiaqty úiirilip turady, denge – saýlyq, tánge – qýat. Álbette, qazaqtyń qymyzy da, shubaty da álemde teńdesi joq sýsyn, ári tamaq. Aqyry bir kúni parktegi jazdyq restoranǵa qymyz túsipti degen habar jetti. Jeksenbi bolsa kerek, Ábish, Baqyt, Turǵanbai tórteýimiz týra attandyq. Ras eken. As alǵamyz joq, qalaýymyzsha qymyz keltirdik. Qyrda ósip, qymyzǵa úirengen kisiniń dám-túisigi kirpiiaz, qatesiz bolsa kerek, men bar muratym ornyna kelgendei, raqattana, syzdyqtai soraptap otyrmyn, Ábish maǵan synai, jymiia qarap qoiady, keler mezette: «Jaqsy qymyz eken», – dedi, árine, shubatyna jetpeidi, meniń kóńilim úshin aitqany. «Sary-Arqanyń qymyzynan tómen, – dedim. – Áitkenmen, táp-táýir, aldanyshqa jaraidy». Tórteýimizge tórt grafin quiǵyzǵan edim, soza tartyp, taýysa almai, birtalai otyrdyq. Shyndyǵynda, tórt shishanyń ekeýin men ishsem kerek, aqyry masaimasaq ta, tym kóńildi jaǵdaida stol basynan kóterildik. Ol kezde arnaiy estradasynan senbi, jeksenbi kúnderi árqily kontsert, tipti, ataýly operalardyń tutas bir bólimderi qoiylatyn park ishinde tynystadyq, álde sheteldik kinofilmderge bardyq, bálkim, ádebiet tóńiregindegi taýsylmas áńgimemen saiada otyrdyq – naqty esimde joq.

Tym uzaq kóringen alǵashqy kýrs ta ótkerildi. Ábish ekeýimiz jazǵy sessiiany dekannyń ruqsaty boiynsha, mezgilinen buryn tapsyryp, mai aiynyń sońyna taman óz aýyldarymyzǵa qaittyq. Eki qiyrdan eki-úsh ret hat almastyq. Jazdyq demalys ótkerilip bitpei-aq, keiingi jyldarda, tipti, oqý bite salysymen aidaityn, mindetti aýyl sharýashylyq jumystary bar. Ádette «Tyń ólkesine» jiberedi. Barmai, boi tasalap qalǵan stýdent jataqhanadan nemese stipendiiadan airylady, ekeýinen birdei qaǵylýy da múmkin. Aýylǵa keterde dekanattan suraǵanbyz, mezgildi meje – iiýl aiynyń sońyna qarai, ekeýimiz eki jaqtan kelip jettik. Sóitsek, emtihannyń aqyrǵy kúnderinde áýelgi merzim qysqaryp, osy aidyń on besinde bútkil ýniversitet stýdentteri Aqmola oblysyna arnaiy taýar eshelonymen, eki-úsh lek bolyp attanyp ketipti. Dekanat bizge keshiktińder dep kiná qoia almady. Fakýltettiń barǵan jeri naqty belgili, artynan ózderiń qýyp jetińder degen. Mynaýsy tipti qiyn boldy. Sóitip, ári-sári, abdyrap turǵanda, Ybyraiym aǵai Mamanov kezdese ketkeni. Baiaǵy Jetisýdan áigili, 1899 jyly jańa úlgidegi «Mamaniia» mektebin ashqan, 1914 jyly romanǵa báige jariialaǵan ataqty alpaýyt Maman – Turysbek, Esenǵul urpaǵy. Eńsegei boily, tolyqsha kelgen, salmaqty, sabyrly kisi edi. Ótken eki semestr boiy «Qazirgi qazaq tili» páninen dáris bergen. «Sender qaidan júrsińder?» – dedi bizdi kórgende qýanyp ketip. Solai da solai. «Tipti jaqsy bolypty...» Sóitsek, filologiia fakýltetiniń  oqý programmasy boiynsha, osy jazda ýniversitet stýdentteriniń bir toby folklor-til taný ekspeditsiiasyna barýǵa tiis eken. Dekanattyń salaqtyǵy ma, basqadai jaýapsyzdyq pa, bul sharaǵa mindetti Ybyraiym aǵai ýaqtyly habarlanbaǵan, endi ien qalǵan ýniversitetten kezdeisoq stýdentter tabý úshin kelgen beti eken.

Sonymen, Ábish ekeýimiz, oilamaǵan jerde, óz turǵymyzdan qaraǵanda, asa mańyzdy ǵylymi ekspeditsiianyń músheleri boldyq ta shyqtyq. Ybyraiym aǵai sol kúni me, álde buryn, nemese keiin be, taǵy úsh stýdent tapqan eken. Eki qyz jáne bizden joǵary kýrsta oqityn, keiinde belgili aqyn Eslám Zikibaev. Bular Jambyl oblysyna bólindi. Ábish ekeýimiz – Ońtústik Qazaqstanǵa. Sóitip, arada kún ozbai, attanyp kettik. Jetekshimiz birer aptadan soń Sary-Aǵash kýrortyna baryp jatpaq, keiinirek, sońǵy bir kúnderi arnaiy burylyp, áýelgi esebimizdi tapsyrý kerek.

Eń áýeli Túrkstanǵa kelip tústik. Baǵzy bir zamanda Qazaq astanasy bolǵan qasietti Túrkstan. Ol kezde bizdiń tarihi biligimiz tapshy, eń negizgi nysanamyz – Áziret-Sultan – Hoja-Ahmet Iasaýi kúmbezi. Keshkilikte qala ortalyǵyndaǵy meimanhanaǵa kelip ornalastyq. Shatyrly, jalǵyzqabat, uzynshaq úi eken. Onshaqty ǵana nomeri bolsa kerek. Bizge eki kisilik, jaily, keń bólme tidi. Qyzmet kórsetýshiler – ózbek, qazaǵy aralas áiel, erkek, túr tulǵasy jupyny, júris-turysy da sypaiy. Báriniń de tili qazaqsha. Shai alǵyzyp ishtik qoi deimin. Birden baiqalǵany – radio ózbekshe sairap tur. Sońǵy habarlar jáne qulaǵymyzǵa tosań estilgen árqily, shýyldaq án. Ol kezdegi Túrkstannyń ózgeshe jaǵdaiyn erteńine, kóshege shyqqanda ańdadyq. Halqy aralas eken, biraq ala taqiialar kóbirek. Bazar qaida dep surastyq. Tym taqaý, birer oramnan keiin. Bizge bazardyń ózi emes, onda ushyrasýǵa tiis úlken kisiler kerek. Alaida, bul arada qazaq az, ózbek shaldary basym eken. Kóbine sóresiz, tyqyr jerge úiilgen ala qarbyz ben sap-sary, kógiljim, torlama keiipti, sopaqsha, úlken qaýyndaryn saýdalap otyr. Kózimiz tartqanymen, áýeli ózimizdiń birli-jar aqsaqal, qarasaqal kisilerimizben tildestik. Jartymdy áńgime shyqpady, onyń esesine jasamys bir kisi týra jol siltegen. Irgedegi Shornaq deitin aýylda Ábdireiim degen qariia bar, aqyn, bilimdar kisi, sóz qýyp júrseńder, túgelin sodan tabasyńdar, degen. Aqyn bolsa, aqsaqal bolsa, odan artyq ne kerek. Jón-jobasyn aiqyndaǵan soń, erteń shyqpaq boldyq. Taqaý bir tusta Áziret-Sultannyń kók kúmbezi kúńirenip tur. Bul kezde kún qaq tóbege kóterilgen, qapyryq ystyq, ári shóldep baramyz. Meimanhanaǵa qaitýǵa týra kelgen. Ábish úlken bir sary qaýyn tańdap aldy. Munda jemis ataýly Almatymen salystyrǵanda, tym arzan eken. At basyndai qaýynymyz nebári úsh somǵa tústi. Saýdalaspadyq. Bálkim, eki somǵa berer edi. Kóp uzamai on ese usaqtaǵan, anyǵy – qymbattaǵan aqsha ǵoi, úsh somymyz otyz tiynǵa teń. Shyn narqyn sodan bilińiz. Meimanhanaǵa oralyp, raqattana otyryp qaýynymyzdy jep, shól qanyp, ári toǵaiyp alǵannan soń bógelmei, Kók kúmbezge tarttyq.

Alǵan áser, tolqyǵan kóńil jaiyn táptishtemei-aq qoiaiyn. Ótken dańqty, saltanatty tarihymyzdyń búginge jetken bir kóleńkesi. Áziret-Sultannyń taqaý tóńiregi, tizeden dep aitpaiyn, tobyqtan asatyn, mailaqy, usaq, sary topyraq, aiaq basqan saiyn kúrp etip, kóteriledi, dál irgede, oq shalym jerde omyraia qulaǵan shaǵyn kúmbez, odan beride – mujylǵan, tozǵan, árqily toqal qabyrǵalar jurnaǵy, keýdesi biik aspani Áziret-Sultannyń ózi jat jurt, elsiz iende jetim qalǵandai, muńdy, zarly kórindi. Ásem órnekti, kógildir qabyrǵalardy jaǵalap, ońdy-soldy ainalyp, birtalai júrdik. Keiinde Ábishtiń áldeqalai jazǵany bar. Biz tótelei kelgen taraptan basqa, qarama-qarsy tus birshama tazartylyp, soqpaq arshylǵan eken. Shań qaýyp, topyraq jaldap jetken jolymyz eńseli, elbir bolsa, qaitardaǵy ashyq jolymyz basqasha, unjyrǵamyz túsip, muń arqalap shyqtyq.

Erteńine Shornaqqa jettik. Surastyryp, izdegen úiimizdi ońai taptyq. Úsh bólmeli toqal tam, eskirip mújilgen alasa dýal, ishki irgede sýarmaly, qýań jerde shaǵyn qaýyndyq. Ábdireiim aqsaqal – jasy alpystan asqan, shoqsha saqal, sarǵysh óń, iman júzdi qart eken. Arnaiy izdep kelgen balalardy qurmetpen qabyl aldy. Áýelgi shai ústinde-aq kól kósir áńgimeniń tiegi aǵytylǵan. Aqsaqaldyń úiinde úsh kún jattyq. Qanshama hikaia, óleń-jyr, qissa dastandar. Biraz sózimdi Akademiiaǵa tapsyrdym, dedi aqsaqal. Tapsyrmaǵan nusqalardyń ishinen Aqtaban-Shubyryndy zamanǵa qatysty áigili «Qarataýdyń basynan kósh keledi» tolǵaýyn jazyp aldyq. Birshama uzaq jyr. Tobyqty Topysh aqynnyń sózi dep edi. Men keiinirek, úshinshi, álde tórtinshi kýrsta jańadan kóshirip, Ábish ekeýimizdiń atymyzdan Ǵylym Akademiiasyna ótkizgen edim. Arnaiy zerttegen emespin. Sonymen qatar, Ábdireiim Baitursynuly «Alpamys» jyrynyń jańa bir nusqasyn arab jazýymen qaǵazǵa túsirip, Ádebiet institýtyna tapsyrǵan eken. Bizge keibir shýmaqtaryn jatqa aityp otyrdy. Biraq bul – Alpamystyń aqyry emes, dedi. Kelesi hikaialar batyrdyń urpaqtarymen jalǵasady. Men budan qyryq jyl buryn, Kishi júz Ákimgerei aqynnyń áldebir jiyn-toida eki kún qatarynan jyrlaǵanyn estip, keiin aldyna baryp, qaiyra pysyqtap, úirengen edim, endi kóp jeri jadymnan shyǵyp ketipti, osy qysqa qarai, alańsyz, qaptal otyrsam, bes-alty aida túgendep shyǵar edim, degen. Arasynda birer shýmaq úzigi, jekelegen kórinisteri bar, bastan-aiaq qara sózben baiandap berdi. Bul dastanda Alpamys urpaqtary aǵaiyndas ózbektermen odaqtasyp, pil mingen moǵol áskerine qarsy soǵysady, jaýyn jeńip, ózbekterdi bar páleden aman alyp qalady. Keiinde men bul ózgeshe maidan – Uly Moǵul imperiiasynyń dáýirlegen zamany, Shah-Jahan padishahtyń tusynda murager patshazada Áýrengzab pen Buhar handyǵynyń arasyndaǵy almaǵaiyp soǵys, aǵaiyndas jurtqa kómekke júz myń ásker attandyrǵan Salqam Jáńgirdiń Balh joryǵy ekenin aiqyndaǵan edim. Ol kezde, árine, ózgeshe jyrdyń tereńnen tartqan tarihi negizderi týraly bailam joq, biraq ózgeshe epos týraly derek bere ketý paryz siiaqty kóringen. Túrkstanǵa qaityp oralǵannan soń Ábish ekeýimiz eki buryshta jazýǵa otyrdyq. Ábish keńinen tolǵanyp, Túrkstan, Áziret-Sultannan bastap jazýǵa kiriskende, men nebári úsh bettik, habarlama sypatty maqalany támamdap qoiǵan edim. Sońyna Ábishtiń aty-jónin, sodan soń ózimdi tirkep, aldyna tarttym. Ábish jumysyn tejedi de, jedel sholyp shyqty. Sodan soń rizashylyqpen kúlip, tamasha jazypsyń, degen. Men tym aryǵa ketip qalyppyn, osylai bolǵany jón, dedi de, óziniń atyn syzdy. Jalǵyz shapqanyń jón, degen. Ádebiet tarihymen ainalysyp júrsiń, seniń qolaiyń, degen. Men aittym, bul – men ashqan jańalyq emes, jyrdyń jańa nusqasyn ekeýimiz birge taptyq, eger maqalany sen jazsań, meniń atym qalyp qoiý kerek pe, kim tańbalasa da, ekeýimizge ortaq jaǵdaiat, dedim. Áitpese jiberip qajeti joq, dedim. Ábish maǵan qadala qarap azǵana otyrdy da, óziniń esim-soiyn menen keiin tirkep jazdy. Men sol arada maqalany qaiyra, tazalai kóshirip shyqtym. Sol kúni poshtaǵa baryp, «Qazaq ádebieti» gazetine joldadyq. Bul maqala jaz ótip, kúz ótip, qys túsken soń, ózimiz de umytýǵa jaqyndaǵan shaqta, «Qazaq ádebieti» gazetiniń jańa jyldyq, alǵashqy sanynda jariiaǵa jetken edi. Sol beti, aiaq asty qalýy da múmkin eken, keiinde bilgenimizdei, gazettiń beldi qyzmetkeri, zerdeli ádebietshi, ol da túrkstandyq Rahmanqul Berdibaevtyń qolyna túsipti. Mundai maqala Ábish úshin úirenshikti jaǵdai, al meniń esimim baspasózge shyqqan eń alǵashqy kórinis, on segiz jasta jazylǵan, jurt aldyna jetken alǵashqy eńbegim boldy; keń joldy, uzynshaq bloknottyń úsh betin kóldeneńdei toltyrǵan, qaralai, shyn mánisinde izinshe, tazalai kóshirgende eshqandai ózgeriske túspegen qoljazba nusqasy meniń Almatydaǵy arhivimde, alǵashqy áńgimeler, alǵashqy ádebi maqalalar qatarynda saqtalyp tur. Eń sońǵy oramynda Ábishtiń qoly, qara qaryndashpen jazylǵan, bul jaǵdaiatqa Ǵylym Akademiiasy nazar aýdarýǵa tiis degen sóilem bar.

Ábdireiim aqsaqalmen úsh kún, úsh túndik keleli keńesten soń bar isimiz baisal tartqan. Osyndai jańalyq ashtyq degen balalyq masat, Áziret-Sultandy, Túrkstandy kórdik, jańa jer, elimizdiń bir pushpaǵyn tanydyq degen mereili kóńil. Topyraǵy kieli Túrkstanda taǵy bógeldik. Qimaimyz. Áýelgi kezekte Syr-Dariianyń jaǵasyna shyqtyq. Men úshin es bilgennen ańyz edi. Bizdiń jurtta meilinshe taza, móldir sýdy «Syrdyń sýyndai» dep áspetter edi. Sábit Muqanovtyń bir kitabynda áldenendei syrqatqa ushyraǵan sulýdyń aýyr halde Syrdyń sýyn iship ólsem degen tilegi bolady, aqyry, tústiktegi tórkinine jetkerilip, Syrdyń sýyn ishkennen soń qulan-taza aiyǵyp ketetini bar. Syrdyń boiy nesheme ǵasyr boiy qazaq halqynyń ustyn-tiregi, qutty mekeni boldy. Jazda Arqaǵa jailaýǵa shyqsa, qysta kóbine-kóp uiyqty, tizbe toǵai, qalyń qamysty Syr boiyna jetip panalaityn. Arqadaǵy, Batys pen Shyǵystaǵy qalyń qazaqtyń Syr boiynan alystap ketýi – HVII ǵasyrdyń basynan, alaida, uly dariianyń ertegilik arman bitimi kókeiden ketpegen. Shirkin Syr-Dariia!.. Syrdyń sýyndai móldir, taza... Sol Syrdyń jaǵasynda turmyz. Úiirilip aqqan, aidyndy, mol sýdyń túsi – laisań sarǵysh eken. Ol kezde keiingi qajetti, qajetsiz bógender salynbaǵan. Syrdyń sýy – budan myń jyl burynǵy tabiǵi qalpynda. Sap-sary. Jáne bylǵanbaǵan, tap-taza. Men halqymnyń jadyna qairan qaldym. Ábishke aittym. Osy ótken qysta ǵana folklordyń tolyq kýrsyn támamdadyq qoi. Eskilikti qanshama ádebietti úńile zerttegem. Bári de tabiǵi, bári de tamasha. Sulý Syrdyń jaǵasynda turyp, zámzám sýyn alaqanǵa toltyra ishtik. Qairan Syrdyń sýy!..

Biz Túrkstanda jáne úsh kún boldyq. Bazardy torýyldadyq, kóshe kezdik, biraq aitarlyqtai shejire qart ushyraspady. Alaida, baraqat tynym tapqan edik. Aqyry, jumysymyz ónbegennen emes, mejeli ýaqytymyz jetkennen soń, qasietti Túrkstanmen qoshtasýǵa týra keldi. Poiyzǵa otyryp, Sháýildirge tarttyq – búginde Otyrar aýdany. Tiesili, Temir deitin stansaǵa tústik. Biz jer jaǵdaiyn bilmegendikten, ýaqytymyzdy teris esepteppiz. Kesh batýǵa taqaǵan, alakóleńke, aýdan ortalyǵy Sháýildir birshama jer. Amal joq, qazaq jónimen qonalqa izdedik. Shetkeri bir úidiń aldynda qartań áiel otyr eken. Bizdiń jaǵdaiymyzdy estigen soń, irkilmei, ishke shaqyrdy. Turmysy tym jadaý. On eki-on úsh jastardaǵy, jete-qabyl uly men qyzy bar. Shai qainatyp, dastarqan jaidy. Máziri joqqa jaqyn. Birneshe úzik, qatqan taba nan. Qysalań jaǵdaiyn aityp, jik-japar bolyp otyr. Bizge tamaq emes, bir kúndik túneme baspana kerek. Múmkindiginshe rizalyǵymyzdy bildirdik. Áitkenmen, meniń kóńil-kúiim tym jabyrqaý edi. Jesir kempirdiń jalbaǵai turmysyna ǵana emes. Túrkistandaǵy, tirshiligi táýir sanalatyn aqsaqaldyń úiin kórdik. Kóńili kól eken, bizge tym qursa toqty soiyp bere almaǵanyna ájeptáýir qorǵalaqtaǵan. Qaýyn jedik, kóje ishtik, qarnymyz ashqan joq. Bul da táýbalyq. Shornaq aýyly, onyń taqaý tóńiregin aralap júrgende jalpy jurttyń tym aýyr ahýal, kembaǵal turmys-jaiyn ańdadyq. Tipti, áldebir taqyr tóbeshik basynda «Áýlieniń molasyn» kúzetip otyrǵan, etektegi jerkepede turatyn jetim shaldyń jaǵdaiyn kórgende júrek shymyrlap, kóńil buzylǵan. Endi mynaý sorly kempir. Bizge tym qursa bylamyq jasap bere almaǵanyna qysylyp otyr. Jalǵyz bul emes, jarym qazaq osylai, qorlyq, kemdikte ǵumyr keship jatyr. Oiǵa berildim be, qajet tappadym ba, sózge aralasqam joq. Onyń esesine Ábish kempir baiǵuspen kádimgidei áńgimelese bastady. Kempir óziniń ótken ómiri, otbasynyń árqily qiyndyqqa ushyraǵan kebi, shalynyń qalai ólgeni, áldebir qaiyrsyz aǵaiyndar týraly aityp jatyr. Qiyn taǵdyr. Jetimdi turmys, ádepki tirshilik jolyndaǵy mehnat. Áitse de, men onsha kóńil qoimaǵan hikaia Ábishke airyqsha áser etipti. Kúz ótip, qysqa qarai, sol oqiǵalar negizinde áńgime jaza bastap, arty kólemdi poveske ainaldy. Birshama uzaq otyryp edi, aqyry bitpei qaldy, keiin qaiyra oralmasa kerek. Áitkenmen, bul – aqyn Ábishtiń kórkem proza salasyndaǵy alǵashqy talpynysy bolatyn.

Ertesine Sháýildirge jettik. Keiinde Otyrar atanǵan aýdan ortalyǵy men oqyǵan Barshatas aýylynan da shaǵyn, jadaǵai, toqal tamdy, jupyny qystaq eken. Tek úileri bizdiń jurttaǵydai úime-júime, ubaq-shubaq emes, alań-dalań, keń kósheler boiyna salynǵan. Shaǵyn meimanhanasy bar eken, jaqsy ornalastyq. Taǵy bir tustaǵy ashanadan tamaq ishemiz. Alǵashqy kúni aýdandyq orta mektepke bardyq, muǵalimderimen áńgimelestik. Ańǵaldyǵymyz sonshama, balalardyń ádepki sóileý tilin baiyptaý úshin ádebiet sabaqtaryna suranǵan edik. Direktordan ruqsat alý kerek eken. Árine, sypaiy túrde keri qaiyrdy. Budan soń aýyl-úi aralaýǵa kirisken edik. Eskilikti sózge jetik qariialar jónin surastyramyz. «Aitbai aqsaqal bar, – dedi bireý. – Ómirzaq deitin balasy ýniversitette oqidy, múmkin, biletin de shyǵarsyńdar». Biledi ekenbiz. Bizden shamasy eki-úsh kýrs joǵary, sulý, seri jigit. Fakýltettiń áldebir jiynynda dombyramen án salǵany bar. Kelistirip, kerbez aitady eken. Keiinde belgili til mamany, akademik. Aitbai aqsaqal baqýatty turady eken, aýlasy keńinen qorshalǵan, úi-jai, qora-qopsysy da jarasymdy. Arsalań qaǵyp jetip bardyq. Aqsaqal eski qazaq jónimen aq daby kóilek, aýy túsińki keń dambal kigen eken, saqaldy, kórikti, appaq shal. Baiyppen, biraq hosh kórip qarsy aldy. Aq kimeshekti sheshei birden dastarqan jaiǵan, sútti, qoiý shai, shyraily qyzyl baýyrsaq. Biz óz jónimizdi aityp otyrmyz. Ómirzaqty bilemiz, joǵarǵy kýrsta, etene tanystyǵymyz joq, biraq ýniversitettegi kórnekti jigit, ádemi daýysy bar, qyzdarǵa da ótimdi dep qaljyńdap qoidyq. Aqsaqal keńkildep kúldi. Sheshei rizashylyqpen jymidy. Aitekeń bizge barlai qarap, árqaisymyzdyń aty-jón, aýyl-aimaǵymyz týraly maǵlumat aldy. Sýyrtpaqtap, eskilikti sóz jónin surap edik. «E-e, kóp qoi, qaisy birin túgesersiń...» – dedi tákappar keiipte. Men jaqsy biletin edim, osy anada ǵana, aýylǵa barǵanda ótkenge jetik eki-úsh shalmen sóileskem. Burynǵy bir áńgimelerin, belgili, belgisiz aqyndar óleńderin jazyp almaq bolǵam. Keshkilikte, qonaqta talai ret tolǵanǵan jyrlar. Endi arnap baryp, emine surap turǵanda, birden sekem alyp, aýyz ashpai qoidy. Al Yntyq degen aqsaqal: «Ol páleni qaitesiń!..» –- dep, tońtorys qalyp tanytqan. Aitbai aqsaqaldyń tartynshaqtaýyn da osy oraida baǵaladym. Qajetti sózderi bolsa, kózi ashyq balasy jazyp alar dep oilaǵan edim. Endi qolqalap suramadyq. Qaitkende de bizben ashyla sóilespegen aqsaqalǵa renish joq edi. Shaiǵa qanyp, baýyrsaqqa toiyp, riza, hosh aitystyq. Keiinde bildik, Aitbai aqsaqal – jariiasy jetpese de, aqyndyǵy bar, eskilikke qanyq kisi eken. Tárizi, tilin taba almadyq. Bizge qajetti biraz sóz ishinde qalǵanyn bilip turmyz. Qaiyra barsaq, taǵy da shai dámetkendei bolamyz dep, sol beti kettik. Sháýildir halqy meimandas, erteńine, álde arǵy kúni áldebir toiǵa shaqyrylyp, eń qurmetti qonaqtarmen birge tórgi úide otyrdyq. Ilgerindi-keiindi tórt-bes kún ishinde úlken-kishi biraz jurtpen áńgimelesken edik, Túrkstan-Shornaqtaǵy jańa bir qazynaǵa ushyrasa qoimadyq. Ol kezde Arystan-babty bilmeimiz, áigili Otyrar qamaly týraly da túsinigimiz joq eken, jergilikti kisiler arnap aitpady, ekeýine de, ásirese Otyrar-tóbege shań keship, jaiaýlap bolsa da baratyn edik, dáp sol joly násip bolmady.

Bizdiń ózimizshe folklorlyq-tiltaný ekspeditsiiasy ataǵan ulanǵaiyr joryǵymyzdyń sońǵy nysana jáne túiindi shegi – Sary-Aǵash  aýdany bolatyn. Munda, ataýly kýrortta jatqan jetekshimiz Ybyraiym aǵai Almatydaǵy qalpynan óńeiip, jaqsy tynyǵyp qalǵan eken. Jadyrai qýandy. Ústine mol pishilgen, ádemi kók-ala halat kigen, dálizde ushyrasyp edik, bizdi syrtqa, kóleńkege alyp shyǵyp, azǵana áńgimelestik. Sapar esebin keiin, kúzde beresińder ǵoi, endi osy aýdandaǵy jumystaryńdy yńǵailaǵan soń, Almatyǵa kete berińder, ýniversitet stýdentteri tyńnan oralyp, oqý bastalǵansha kemi bir jarym ai demalys bar, aýyldaryńa baryp qaitsańdar da bolady, degen. Baisaldy kisi edi, ata násilinen juqqan darqandyǵy bar, airyqsha mádenietti, bir jyl boiǵy dáris ústinde meiirban, keńshilik qalpynan taimaǵan; qazir oilap tursam, eskiniń kózi eken.

Boiymyz bosap, syrtqa shyqqan soń, Sary-Aǵashtyń kýrort aimaǵyn qarap shyqpaq boldyq. Ortalyq sanatorii – jalǵyzqabat, shatyrly, uzynshaq qurylym, assa jiyrma shaqty ǵana bólmesi bar. Irgede shaǵyn kólemdi jáne bir jai tur – emhana, laborotoriialar siiaqty. Ápsi sol ǵana. Taqaý bir tusta – syrty tikelei tigilgen jymdas taqtaimen qorshalǵan, syrtqy esigi joq, iaǵni, múlde ashyq, úlken shomylǵy dalań bar eken. Ashyq tóbede tynymsyz sý aqqan qanshama dýsh. Jai sý emes, Sary-Aǵashtyń dárýli, ystyq arasany. Aýzyńdy tosyp, ishýge bolady, sabyn aparyp, kir-qońysyńnan tazarýǵa bolady, nemese, qajetti protsedýra esebinde, basyńnan tómen sorǵalaǵan arasan astynda raqattanyp turasyń. Bireý kirip, bireý shyǵyp jatyr. Kemi on bes, jiyrma kisimen birge tústik. Syrttan syńǵyraǵan kúlki, áldebir daýystar estiledi. Taqtai kerginiń ekinshi qaptaly – áielderge arnalǵan eken. Mine, osylai, em izdep kelgen dertti, dertsiz qanshama jurt arasan sýyna erkin, kúnine neshe márte shomylmaq. Toqtaý, tejeý de, retti júie de joq. Sóitsek, arasan basyndaǵy jalpylama, jabaiy em orny osy ashyq dýsh qana emes. Kiinip, syrtqa shyqqannan soń ǵana ańdadyq, áýdem jerdegi jataǵan betkei boiy burqyraǵan bý, ystyq sýly aspan, shuqanaqtar eken. Beseý, altaý, odan da kóbirek, áldeneshe. Sonyń árqaisynda ekiden-úshten shomylyp, jailasyp jatqan kisiler kórinedi. Osyndai shipa bar dep estip, ár tarap, qanshama jerden kelgen adamdar. Eshqandai joldama, baǵdarlama joq. Alaida, budan júz jyl, myń jyl burynǵydai, jabaiy jaǵdaida emdelip, dárý, dát taýyp jatqan jurttyń sany birtalai siiaqty. Keiin Sary-Aǵash arasany ońaldy, qyzmeti de táýir, al sýy ǵajaiyp desedi, men ózim oraiy túsip, barǵan emespin, áýelgi – 1958 jylǵy kórgen qalybym osyndai edi.

Biz aýdan ortalyǵynda, komsomoldyń birinshi hatshysynyń úiinde jattyq. Jańa úilengen jas jigit eken. Kelinshegi – bizben ekspeditsiiaǵa qatarlas shyqqan qyzdardyń álde aýyldasy, álde jaqyn týysy. Qoldaǵy adresimiz emes, uiym mekemesi jáne komsomol basshysynyń aty-jóni boiynsha, alǵashqy kúni tapqanbyz. Meimanhanaǵa jibermei, birden-aq, dańǵyraǵan, tórt bólmeli úiine alyp keldi. Bizden bes-alty jas qana úlkendigi bar, keńqoltyq, meiirban jigit eken. Ókinishke qarai, aty-jóni esimde qalmapty. Kelinshegi biz quralpas. Biiazy, biraq ashyq. Keshkilikte mol dastarqan jaiylady, árqily áńgime aitysyp, máz bolyp otyramyz. Qyzmet oraiymen basqa bir aýdan, bálkim irgeles oblystan kelgen, ázirshe munda tamyr-tanystary joq, eń bastysy – jańa qosylǵan jas jubailarǵa turǵylas, májilistes serikter kerek eken. Jalpy qazaqtan bir aiyrma – keshkilikte dastarqanǵa sharap qoiylady. Ár joly artyq, kem emes, bir shisha. Qyzylkúreń, úiirilgen bal sharap. Qyzýy jaqsy, onsyz da kóterińki kóńildi shalqytyp jiberedi. Ábish ekeýimiz úshin, buryn dámin tatyp kórsek te,  ádepki jaǵdaidaǵy ishimdik – múlde tosyn jaǵdai. Keiin, qatarlas dostar jazǵy demalys pen naýqandy qalai ótkizgeni jaiynda ázil óleń jazǵan Ábishtiń maǵan qatysty: «Sary-Aǵashta kóp ishti, – Qalpanbektiń sharabyn», – degen sózderi bar edi. «Áý, Qalpanbegiń ne?» – dep suradym. Sondaǵy áigili sharap zavodynyń aty eken. «Apta boiy, ár keshte bir bótelkeden soraptap ishkende, osynshama sapaly sharaptyń qaida jasalǵanyn da surap bilmegensiń be?» – dep kúldi. Shyndyǵynda, qaitalap aitaiyn, kúnige bir shisha, tórt kisige ortaq. Sonymen, jadyrai jazylyp, túnniń bir ýaǵyna deiin otyramyz. Tańerteńine hatshy dosymyz úsh aiaqty mototsiklimen bizdi ne maqtaly alapqa, ne shalǵai aýyldardyń birine aparyp tastaidy. Maqtaly atyzdaǵy jumys airyqsha aýyr eken. Termeshiler qatarynda úlkenderden góri mektep balalary kóbirek. Bári de belderine qapshyq bailap, erteden keshke deiin, shaqyraiǵan kún astynda tintinektep júrmek. Bul jerde qandai eskilikti áńgime bolsyn. Biraq qajetti shara – maqtaǵa bailanysty kásiptik sózderdi aiqyndaýymyz kerek. Terimdegi ala-qula jurttan emes, ózgeshe qyrmanda jinastyrylyp jatqan, taý-taý bolyp úiilgen maqta tóńireginde júrgen kisilerden surastyryp, bar qajetimizdi túgendedik. Arasynda bir joly qyzyl mataǵa, sútke ezilgen aq bormen eńbek uranyn jazýǵa kómekteskenimiz bar. Kóbirek kóńilge túigenimiz – Batyspen, Shyǵyspen, tipti, bar taraptaǵy astyq naýqanymen salystyrǵanda, Tústik óńirdegi maqta jinaý jumystarynyń airyqsha aýyrlyǵy, mundaǵy kári men jastyń quldyq jaǵdai, aptap pen azap astyndaǵy ólesi mehnaty. Birer ret barǵan shetki aýyldardan da kóńil jubatarlyq eshteńe kórmedik. Bárin de óz basymyzdan ótkerip, óz jelkemizben kóterip jatqandai, sharasyz ahýal. Áiteýir, munda da, aqyr túbinde ońǵa burylýy múmkin ómir bar demesek. Álbette, qarnymyz ashqan joq, shól qysqan joq. Tústik nesibemiz – ortaq ashanadan, nemese barǵan úiimizden. Ekeýimiz de qatty kúizelgen edik. Keshine bári de kómeski tartpaq. Qaitadan qońyrjai bólme, keń dastarqan basynda tabysamyz. Qamsyz, qyzyq saǵattar. Kúndizgi júrisimizdiń ózi tótenshe hikaia bolyp kórinedi. Bizdi sonshama qurmetpen qarsylaǵan, meimandos kóńilmen, bar qajetimizdi kóterip alǵan márt jigitimizdiń aty-jónin, bálkim, Ábish esinde saqtaǵan shyǵar, keiinde kezdesýi de yqtimal, ózimiz de ótkende, árqily jaǵdaida ushyrasyp, túsinisken biraz kisimen jańadan kórisip júrdik, alaida, Sary-Aǵashta meimandos kóńiline meilinshe riza bolǵan abzal azamatpen jolym túiispedi.

Ketýge bir kún qalǵanda, dáp irgedegi Tashkent shaharyna baryp qaittyq. Baitaq astana. Bizdiń orys basqan, qazaǵy selkeý Almaty siiaqty emes, álemniń ekinshi bir qiyryndaǵy shet jurt keiipti, ózbek rýhy, shyǵystyq, ulttyq sypaty andaǵailap tur. Arly-berli qaptaǵan ala taqiia ǵana emes, qalanyń qatynas kólikterindegi habarlamalar, dúkender men mekemeler mańdaishasyndaǵy jarnama, kez kelgen kósheniń qaltarys buqpasy men ashyq aspan astynda qazan kóterip, palaý basyp jatqan ashanalar, eń aiaǵy, kóshedegi adamdarynyń qadamdaryn nyq basqan, erkin júris-turysy men senimdi lepes-daýsyna deiin. Árine, súiinesiń, biraq kókirekke taǵy bir qaiǵy qonaqtamaq.

Sonymen, folklorlyq-tiltaný ekspeditsiiamyz aiaqtaldy. Almatyǵa jetkennen soń, áldenege ustap qalar degen qaýippen, dekanatqa kirmedik. Ýniversitet stýdentteri Tyń ólkesinen áli oralmaǵan, al bizdiń bar sharýamyz támam. Keiinirek áldeqalai suraý tússe, jetekshimizdiń naqty ruqsaty bar. Ábish ekeýimiz eki taraptaǵy aýyldarymyzǵa qaittyq. Ǵajaiyp saiahattan sońǵy ǵalamat tynys.

Men el tanyp, jer tanyp, eń bastysy – Ekinshi Meke atanǵan Áziret-Sultandy kórgem, úlken ákem Maǵaýiiaǵa qanshama áńgime aitam ǵoi. Aqyry, Tústik qazaqtarynyń árqily tosyn sózderi. Bizdiń ekspeditsiianyń negizgi maqsatynyń biri – osy óńirdegi jergilikti jurttyń til erekshelikterin aiqyndaityn árqily mysaldar tabý edi ǵoi. Atam murtynan jymiyp otyryp, men dialekt, ádebiette joq degen sózderdiń bárin bilip shyqqan. Tek maqta sharýashylyǵyna qatysty ataý sózder ǵana beimálim. Túsinikti jaǵdai, bul jaqta maqta óspeidi. Al qalǵany – men bilmesem de, atama, iaǵni, Shyńǵystaý, Arqaǵa, esebi – bar qazaqqa belgili sózder bolyp shyqty. Ras, keibirin osy óńir adamdarynyń ózi bile bermeýi múmkin, alaida, joq emes, bar, aktiv leksikadan tússe de, qatardan qalmaǵan, úlkenderdiń esinde tur – burnada ǵana jalpy qoldanysta júrgen. Qazaq tiliniń bailyǵy sonshama. Men atam Maǵaýiianyń osy jolǵy tótenshe dárisinen soń, ana tilimniń bar qazynasyn igerýge, bizdiń aimaqta keńinen qoldanylmasa da, tipti, umyt, kóleńkede qalsa da, basqa bir óńirde ádepki sanalatyn sózderdiń eshqaisyn jatyrqamaityn boldym. Sál keiinirek, birer jyldan soń «Mynaýyń dialekti ǵoi...» degen syqaqty áńgime jazǵan edim, uzańqyrap baryp, julmalanyp jariialandy, keiingi, kitap basylymynda qalpyna keltirdim.

Ýniversitet dáristeri ádetinshe, taǵy da oktiabr aiynyń ortasynan asa bastaldy. Bul joly maǵan da jataqhana tigen. Trambai joldy Pasterden tómenirek, Chaikovskii kóshesindegi tapaltaq, eski jataqhanadan. Bizdiń fakýltet balalarynyń birazy sonda bólinipti. Ábish kýrstas alty-jeti balamen, eńsesi kóterińkileý, negizgi korpýsta. Maǵan tómendegi, uzyna sozylǵan, árqaisyna jiyrma bala jatatyn, japsarlas eki bólmeniń biri, kún jaq, orta tustan oryn tidi. Asa jaisyz. Tek túnde uiyqtap turatyn jatyn esepti. Asty torly temir tósek, juqa ádial, bir ýys, shúike jastyq, bas jaǵynda biikteý, kishkentai tekshe. Kúndelikti, tús aýǵansha sozylatyn, alty saǵat, segiz saǵattyq dáristerden soń birden Ortalyq, Pýshkin kitaphanasyna ketem. Oryssham jetilip, oqý qalypty arnaǵa túsken. Kúnine kemi júz bet (kelesi jáne arǵy jyldary – júz elý, eki júz betten) klassikalyq proza oqýǵa tiispin. Keshkilikte Ábishterdiń bólmesinde bas qosamyz. Joǵaryda keibiri atalǵan kýrstas Baqyt Seitjanov, Turǵanbai Dildábekov, Didarbek Ramadanov, Orazbek Sársenbaev, Bazarǵali Qýatov, Marat Nurǵaliev deitin jigitter.

Ózara óte tatýmyz. Ázil-qaljyńda shek joq. Qaisymyz týraly bolsa da bir emes, áldeneshe kúlkili anekdottar bar. Jáne laqap nyspy. Men – Buzaý. Turǵanbai – Laq. Ábish – Eshki. Bazarǵali – Daýkes. Marat – Robesper. Didar – Átesh. Orazbek – Bozbúirek. Baqyt – Akademik, tolyq nusqasy – Qyrtologiia ǵylymdarynyń akademigi. Árbir janama esimniń ózindik negizi bar. Baqyt óte kóp biledi jáne ózara otyrysta toqtamsyz kóp sóileidi, Akademik – Turǵanbai bergen esim. Al Turǵanbaidyń ózin Laq ataǵan osy Baqyt bolsa kerek, bul dosymyz birinshi kýrstaǵy balalardyń ishindegi eń názigi, ári boiy kishkentai, shashyn mańdaiǵa túsirip qoiatyn; ekinshi kýrstaǵy jazǵy jumystan soń kúrt ósip, boiy ortadan joǵary, asa symbatty jigit bolyp shyqty, biraq Laq ataýy berik ornyqqan. Maǵan at qoiǵan – Nurmahan, áldebir týǵan kúnge barǵanda, bul bala araq ishpeidi dep, sút alǵyzǵan, sodan bastap Buzaý boldyq. Eshki – Ábishtiń alǵashqy jyly aýyl sharýashylyq jumystaryna barǵandaǵy epeteisiz qimylyna orai berilgen mártebe, Baqyt qoiypty. Marat – sovetter tusyndaǵy eń kóp taraǵan, revoliýtsiialyq esim, bizge Robesper artyǵyraq kórinse kerek. Átesh – Didarbektiń shashy asa qairatty, ári qalyń, súiem óskende áteshtiń aidaryndai, tikireie uiysyp turatyn jáne bul jigitimiz qashanda tike, týra sóileidi. Bozbúirek – Orazbektiń búiregi únemi aýyryp júredi, óz búiregi ózine bóten eken. Daýkestiń jaiy túsinikti. Bizge osy laqap attardyń bári de óte taýyp, dálme-dál qoiylǵandai kórinetin. Úirenshigi sondai, ózara otyrǵanda aityla qalsa, «Áý», «Iá» dep jaýap qaiyrǵan jaǵdailar da ushyrasatyn. Tek Baqyt qana Akademik mártebesin moiyndamai júrdi, tupa-týra atalsa, arsalańdap alysa ketetin. Jas kezde, ýaiym-qaiǵy, qamsyz kúnderde bári qyzyq.

Al ózara anekdotymyz – bolǵan oqiǵalardyń burmalanǵan qalyby, bolmaǵan jaǵdaiattardyń minezge sai túrlenip qalyptanǵan ózgeshe kórinisi. Kóbine aqymaq emes – ańqaý, batyl emes – qorqaq shyǵatyn, nemese aiaq astynan kúlkili kepke ushyraityn, tótenshe oqiǵalar. Ábishke qatysty anekdottar onyń sharýaǵa qyrsyzdyǵy, qol jumysyna shorqaqtyǵy, óleń jazyp otyryp, tamaq ishýdi umytyp ketetini, nemese, shyǵa bere qaita ainalyp, qatarynan eki ret ashanaǵa barýy týrasynda. Men týraly hikaialar ádette qyz-qyrqynǵa qatysty. Máselen, kóshede, kóldeneńnen kórgen boijetkenniń sońynan erip ketem. Birde osyndai sulýmen tanysa almai, trambaida Tastaqqa deiin baryppyn. Qai jaǵynan qarasam da, qyz shyrai bermeidi. Aqyry, sońǵy, tuiyq aialdamada túsken kezde: «Qaryndas, myna qolyńyz aýyrlaý eken, kóterisip jibereiin», – dep ilige ketem. Sóilestik, tanystyq. Týra úiiniń aýlasyna jetkende kishkentai eki bala «mamalap», aldan júgirip shyǵady, qyzym – turmystaǵy kelinshek eken. Men ańyryp, basym ainalyp turyp qalam. Sol kezde álgi «qyz» kelinshek: «Qainym, úige kir, endi aǵańmen tanys», – depti. Ha-ha-ha... Qansha ret aitylsa, jigitter sonshama ret máz bolady. Árine, avtory da, diktory da Ábish. Jáne bul – qyz tóńiregindegi jalǵyz hikaia emes. Óz kezegimde men de qarmalansam kerek. Alaida, dáp álgindei ótimdi shyqpady. Osy jáne basqa da árqily sypattaǵy ózara qaljyń, qisyndy-qisynsyz anekdottar bizdiń bútkil ómirimizge sozyldy. Keiingi bir nusqalary baspasózge de ótip ketipti, sirá, naqtylap, áýelgi qalpynda tańbalap qoiý kerek siiaqty. Sondai-aq, Ábish ekeýimizdiń Orazbektiń aýrý búiregine qatysty áńgimelerimiz tutas tsikl bolyp shyqqan. Kishi-girim kitap. Syrqaty janyna batyp dárigerge baratyny, aýyrǵan – júrek emes, búirek bolyp shyǵyp, tań azannan ne túrli bylǵanysh analiz tapsyratyny, qazyna toltyrylǵan árqily grafin, gorshok, shylapshyn, bótelkeler syrtyna «Orazbek Sársenbaev», «Orazbek Sársenbaev», «Orazbek Sársenbaev» degen jazýy bar qaǵazdar japsyrylatyny, budan soń osy páleniń bári shiki nannyń keseli ekeni anyqtalýy, budan ári ishim tazarsyn, búiregim jazylsyn dep, neshe kún boiy ash júretini, sol ash qalpynda analizge baryp, tiesili nársesin tapsyra almai, pushaiman bolǵany... Aqyry, bizge oiyn bolǵan syrqat sebebi anyqtalyp, aýyr operatsiia jasalǵan edi. Búiregi bútin, basqa jigitterdiń de jetisip jatqany shamaly. Baqyttyń tóbesindegi sarǵysh tústi bir shoq shashtyń túp-tarihy, árqily, maǵnasyz, párýaisyz áńgimesi, Turǵanbaidyń bi keshinde tanysqan qyzdan adasyp qalyp, shyǵaberis alakóleńkede eden sypyryp júrgen ýborshitsa kempirdiń qolynan ustai alǵany... Osy ekinshi kýrsta burynǵynyń ústine, sarqylyp bitpes jańa taqyryp tabylǵan. Jazda astyq naýqanyna barǵan jigitterimiz Tyń ólkesine kelgen orystarmen tóbelesipti. Alǵashqy kúni qiratyp jeńgen, budan soń jańa desant túsirilip, sany eselegen buzyqtardan tym-tyraqai qashqan, áiteýir eshkim japa shekpeidi. Endi osy eki jaǵdaiat qanshama anekdotqa azyq bolypty. Áýelde kimniń qalai tóbeleskeni, nemese jaltarǵany, keiinde qalai shyrqyrap qashqany... túgel kúlki.

Álbette, negizgi áńgime – ádebiet tóńireginde. Biz bul kezde Jazýshylar odaǵy tarabynan ótkiziletin, jalpyǵa jariia qandai da ádebi sharalarǵa izdep júrip qatynasamyz. Tipti, 1958 jyly kúzde Saiasi-aǵartý saraiy atalatyn ǵimaratta ótkerilgen kezekti Quryltaidy da bastan-aiaq tyńdadyq. Ótken birinshi kýrsymyzda Odaq úiiniń shaǵyn klýbynda, jaladan aqtalyp, qaitara kóterilip jatqan Sáken, Iliias, Beiimbettiń árqaisyna arnalǵan ádebi keshter boldy. Ómiri men shyǵarmashylyq joly baiyptaldy, óleń, poema, áńgimeler oqyldy, kózkórgen úlkender estelik aitty. Endi qatar-qatarynan kitaptary shyǵyp jatyr. Buryn da, keiin de bizdiń óz talqymyz bar. Jigitter tamsana madaqtap, osynshama qazynanyń qanshama zaman kózden tasa qalǵanyna ókinish bildirmek. Men kóbine tartynyp qalýshy edim. Ara-tura ǵana ashyq pikirimdi aitam. Máselen, Sákenniń «Kókshetaýynyń» ekinshi bólimi – haltýra degenim bar, birinshi bólimi de, jekelegen sátti sýretterin aitpasaq, shyndyqtan aýlaq, olpy-solpy. Beiimbettiń áńgimeleri tym qarabaiyr, negizinen sovettik qurylymdy nasihattaý, kolhozdasý naýqanyn madaqtaý. Al Iliiastyń ǵajaiyp bastalǵan «Kúi» tolǵaýynyń aqyry ótkenniń bárin teriske shyǵaryp támamdalady. Jigitter qisynyn moiyndai tura, keide daý aityp jatady, al mundai áńgimelerge boi salyp aralasa bermeitin Ábish qashanda qoldaidy. Ádebiet ólkesindegi sońǵy jańalyqtardy da qalt jibermeimiz. Osy kezdegi úlken bir oqiǵa – Hamza Esenjanovtyń «Aq Jaiyq» romany boldy. Manaǵy arystardan sońǵy naýqanda halyq jaýy retinde aidalyp, nesheme jylǵy qapas, qýǵynnan soń aman shyqqan kisi eken. Álbette, ǵumyr keshýi bir basqa, jazylmaq shyǵarmanyń mán-maǵnasy óz aldyna. Qolymyzǵa jetkeni – álde dilogiia, álde trilogiianyń birinshi kitaby. Baspasózde, onyń ishinde ádebi gazet pen jýrnalda jappai madaqtaldy. Tym kóterińki baǵalanǵan. Revoliýtsiia kezeńiniń shynaiy sýretin jasaǵan, keń aýqymdy epopeia kórinedi. Bizdiń jigitterdiń baǵasy da joǵary. Men bir otyrysta baqaishaǵyna deiin taldap berdim. Táýir bastalǵan. Alaida, úlken biikke jete almaǵan. Jasandylyq mol. Kompozitsiiasy bosań. Qosalqy, qajetsiz keiipkerler tolyp júr. Tili de oiqy-shoiqy. Men bar sózimdi aityp bolar-bolmasta Bazarǵali jarylyp ketti. «Osy saǵan unaityn jazýshy bar ma?! – degen. – Ótkende dáp osyndai aidaýdan kelgen Shashkinniń povesin de túkke alǵysyz qyldyń. Tahaýi Ahtanovtyń «Qaharly kúnder» romany da shamaly dúnie eken, orys jazýshylarynyń izimen jazylypty, odan da tómen, soǵystyń qatań shyndyǵy kórinbegen. Men Hamza aqsaqaldy Juban aǵanyń úiinde kórdim. Qarapaiym, kemeńger adam. Osyndai keremet shyǵarma jaza turyp, menmendigi joq. Qonaqta airyqsha qurmet jasaldy. Barlyq qazaq baspasóziniń betinde belgili jazýshy, ataqty synshylar túgel joǵary baǵasyn berip jatyr. Sonda, qatelespeitin, aq, ádilin tanyp otyrǵan eń bilgir synshy sen ǵana boldyń ǵoi?!» «Men ǵana, – dedim. – Aqyry osy men aitqandai bolyp shyǵady. Al «Aq Jaiyqty» ázirshe basqalar tanymasa, batyly barmasa, men arnap jazam. Ekinshi kitaby shyqsyn...» bul áńgime osymen toqtady. Alaida, birjola tynbapty. Tym kóp uzamai, romannyń kelesi kitaby basyldy. Bul kezde men tórtinshi kýrstamyn. Ózimdi jariiaǵa shyqpaǵan, biraq qalyptasqan synshy sanaimyn. Úlken maqala jazdym. «Juldyzǵa» usyndym. Bólim maqul kórgenimen, bas redaktor Juban Moldaǵaliev ótkizbedi. Aqyry, arada taǵy tórt-bes jyl ozyp, Úshinshi kitaby jetken kezde synshylar qaýymy «Abai jolyna» teńestirip qoiǵan. Men amalsyzdan ótkenge ústeme, jinaqty maqala jazyp, ózim qyzmet atqaryp otyrǵan «Qazaq ádebietine» úlken mashaqatpen, áreń bastyryp edim. Kórispegen, bilispegen áldekimniń sońyna shyraq alyp túsý emes, aǵymdaǵy aqiqat synnyń ádepki bir kórinisi. Álbette, bul kezde trilogiianyń sovetshil, jasandy turǵysyn áshkerelei almaisyń, alaida, búkil kórkemdeý júiesin qarastyrǵanda, barlyq kemshin, keide tipti soraqy jaǵdaiaty kórinip turǵan.

Ózimizdi bolashaq jazýshy, aqyn, synshy, qaitkende de bilgir ádebietshi sanaityn erekshe tobymyzda aidary jańa shyqqan bala qoraz siiaqty, biraq zilsiz daý-damai kúnnen kúnge jalǵasyp jatady. Aǵymdaǵy ádebiet pen baspasóz, úlken, tanymal jazýshylardan soń birshama tómen túsip, jańa bastaǵan jas talaptardy saralaimyz. Eń áýeli aýyzǵa ilinetini – Saiyn. Ótken jyly jýrnalistika bólimine túsken, qatarlas oqyǵanbyz, endi ekinshi jyl basynda úilenip, syrtqa aýysyp, aýylyna ketken. Alǵashqy áńgimeleri jariialanyp jatyr. Keiingi jastardyń myqtysy osy Saiyn Muratbekov. Joq, Marshal. Osy ótken jazda bitirip ketken Marshal Ábdihalyqov. Ádemi áńgimesi shyqty, «Juldyzda». Marshalyńdy qoi, deidi jigitterdiń biri. Starshina, serjant qana. Eń myqtysy – Sovhozbek. Áńgimesin oqydyńdar ma? Toǵysbaev. «Ózi bolyp-tolmai turyp-aq buirakrat eken, – deidi Orazbek. – Anada «Leninshil jasqa» óleńderimdi aparyp edim, kekireiip, áreń sóilesti, basylmaitynyn kóre turyp, tastamai kettim». Ol synshy emes pe edi, deidi ekinshi bireýimiz. «Osy synshylyǵy táýir», – deidi kelesi jigit. «Sovhozbek...» – aty qyzyq eken. «Melis, Emlis degender de bar ǵoi, soǵan qaraǵanda táýbalyq...» Bul kisimiz aqyry synnan ketip, jap-jaqsy prozashy bolyp shyqty. Bek Toǵysbaev. «Osylaryńnyń bárinen Tobyq Jarmaǵambetov artyq...» «Ras, jýrnalda tamasha áńgimesi jariialandy. Eki ret, eki áńgime. Biz túsken jyly bitirip, Aqtóbege ketipti». «Aqsaqal she, Elemes? Onyń da áńgimeleri shyǵyp júr». «Ái, ol kári ǵoi, biyl otyzǵa kelipti». «Másele jasta emes, ádebiet tarihynda odan da kesh bastaǵandar bolǵan, taqyryby kelispei júrgen siiaqty», – deidi ekinshi jigitimiz. Bizben kýrstas, óz aramyzda Aqsaqal atanǵan Elemes Salihov – jýrnalistika bóliminde oqidy, keiinde osy salamen ketti. «Hosh. Sonda eń myqtymyz kim boldy? Tobyq pa, Saiyn ba?» «Aý, Buzaý, kóp bilesiń ǵoi, anyqtap bere qoishy?» – deidi Daýkes Bazarǵali. «Jaraidy, aitaiyn, – deimin men, – Jáne talassyz aqiqat túiin. Sender alystan izdep jatyrsyńdar. Qazirgi eń myqty jas jazýshy, bolashaq klassik – dáp osy jerde otyr!» «Sen be?» – deidi Daýkes maǵan kúle qarap. «Buzaýymyz Buqa bolyp ketpesin», – deidi Akademik. Men de únsiz kúlip alam. «Anaý...» – deimin, ońǵa qarai iek qaǵam. – Eshki emes, Serke...» Iaǵni Ábish. Búgin áńgimege múlde aralaspai, ótkende Temir stansasynda ushyrasqan ózgeshe taǵdyr týraly povesimen otyr. Kireberisten qaltarys, oń jaq buryshta, tósek shetinde, bas jaǵyndaǵy tekshege tóne túsip, jazyp jatyr. Endi bárimiz qosyla, máz bolyp kúlemiz. Kúmán emes, qaljyń emes, senim men rizashylyq. «Dál taptyń. Eshqandai talas joq», – deidi Átesh pen Robesper – Didarbek pen Marat.

Ózimizdi túgendedik. Aldaǵyny baǵamdadyq. Búkil qazaq ádebieti, barlyq jazýshy alaqanymyzda turǵandai. Endi dáp osy arada sheshimin tabýǵa tiis eń mándi saýal – qazaqtaǵy eń kúshti jazýshy kim, iaǵni qazirgi kózi tiri qalamger ataýlyda kimdi úlgi tutýymyz kerek degen másele. Bizdiń jigitter eń kúshti jazýshy – Sábit Muqanov desedi. Men Muhtar Áýezov deimin. Taǵy da daý. Ár taraptyń ózindik qanshama dáleli bar. Ábish áýelde ekeýi shamalas dep edi, birte-birte meniń jaǵyma shyqty. Endi Muqanovshylardy bet qaratpai baramyz. Aqyry moiyndasty. Alaida, eń sońǵy ilgishek: «Muqanov sovet ókimetin áýelden jaqtady ǵoi, al Áýezov keiin oń jolyn tapqanymen, birtalai adasty». Bizdiń jigitterimizdiń daiyndyǵy kúshti, sanasy joǵary, biraq óz tusyndaǵy balshabektik ideologiianyń sheńberinen shyǵa almai tur. Taǵy bir salaly, ári mándirek áńgime – asa kidi. Ult azattyǵy, táýelsizdik máselesi. Bul kezde kúni keshegi otarlyq Afrika halyqtary qatar-qatarymen erkindik alyp, ulttyq memleketterin jariialap jatyr. Sovettik ideologiia azat, jańa elderdiń bárin qatty qoldaidy, baspasóz betinde meilinshe dáriptep, nasihattap keledi. Al otarlyq ahýal jaily bizge jaqsy maǵlum. Ótken jáne arǵy jyly jazda jigitterdiń bári Tyń ólkesi atalatyn aimaqta eki-úsh ai qatarynan, astyq jinaý naýqanynda bolyp qaitqan. Ózimiz oqyp, turyp jatqan Almatyny aitpaǵanda, Aqmola, Kókshetaý, bútkil soltústik oblystardy orys basypty. Jáne tym óktem, airyqsha dókir. Árqily soraqy, namysqa tier jaǵdaiattardy aitysady. Ásirese, sol óńirden shyqqan, «tyń igerý» naýqanyn áýelgi kezeńinen bastap kózimen kórgen Marat Nurǵalievtiń qyjyly mol. Bútkil aimaqtaǵy qazaqtardyń ulttyq turǵyda ǵana emes, kúndelikti turmysta da jappai janyshtalǵan sharasyz ahýalyn, óz aýylyndaǵy jurttyń qorlyq pen mazaq turypty, kópe-kórneý boqtyq pen zorlyqqa qarsy tym qursa aýyz asha almaǵan, tipti, áldebir, kombainǵa tirkemeshi jigittiń «qazaq bolǵanym úshin keshirińder, esesine jan-júiem naǵyz sovettik» dep jalbaqtaǵan kembaǵal, quldyq keipin aitqanda, qalai túńilgeni, jylarman, renishti qalyby kóz aldymda. Osy turǵylas basqa da áńgime, mysal kóp. Shirkin, Afrikadaǵy qaralar siiaqty, bizge de táýelsizdik keletin kún týa ma desedi. Ondai kúnge jetýge bolady eken. Qarýdyń kúshimen emes, saiasi, utymdy áreket arqyly. Baqyt Seitjanov aitady: biz erte me, kesh pe, qaitkende OON – Birikken Ulttar Uiymyna múshe bolýymyz kerek. Ana Ýkraina men Belorýssiia siiaqty. Sonda, SSRO konstitýtsiiasynyń ózinde bar, odaqtas respýblikalar bólinip ketýge haqyly degen, BUU-nyń aldyna Qazaqstan táýelsizdigi týraly másele qoiamyz. Eshkim ustap tura almaidy. Bolashaqta júzege asýǵa tiis, on bes, jiyrma jyldan keiin. Ol úshin Qazaqstan basshylyǵynda aqyly kemel, saiasaty zor, bilimdi, myqty qazaq otyrýy kerek eken... Mine, osyndai áńgimeler. Bir kesh emes, kúnnen kúnge, aidan aiǵa jalǵasqan arman. Shirkin, kúni keshe ǵana otarshyldyq túneginde jatqan, endi aiaq astynan derbes el bolyp shyqqan záńgilerdiń ne armany bar eken!.. Júrek shymyrlatar, muńnan bastalyp, ýaiym, qaiǵyǵa ulasar ózgeshe keńes. Ábishtiń bul, bárimizge ortaq áńgimelerge qanshalyq atsalysqany naqty esimde joq, áitkenmen, eń belsendi bilgir emes, al meniń ózim dáiekti derekter bolmasa, túiindi tujyrym jaǵynan tartynam. Bizdiń áýlet sovet zamanynda aiaýsyz repressiiaǵa ushyraǵan, atylǵany bar, aidalǵany bar, árqily jaǵdaida kóldeneń ajalǵa ushyraǵany bar, kóz ashqannan qanshama sumdyq áńgimege qanyqqam, abaqty men lager tozaǵynan áldeqalai aman shyqqan aýyldas kisilerdiń ǵalamat hikaialaryn estigem, ózimniń ákem nemistiń ash-aryq kontslagerinen soń, odan áldeqaida soiqandy, jan shyrqyraǵan azap pen aýyr beinetke toly sovettik kontslagerden ótken, meniń on bir jasymda ustalyp, toǵyzynshy klasymda áreń oralǵan; sonshama mol tájiribeden aldymen túigenim – úsh kisiniń basy qosylǵan jerde beisaýat sóileýge bolmaityny, iá, men sovettik sumdyqty tolaiymen bolmasa da, birshama tanyp ósken edim, onyń ústine, ýniversitetke túskennen beride jappai terror kezeńindegi gazet, jýrnaldardy muqiiat aqtarǵam, turǵylas balalarmen salystyrǵanda, bul tarapta da meniń tanym, biligim kóbirek edi. Sondyqtan, qandai jaǵdaida da kóldeneń, kidi áńgimelerden boiymdy aýlaq salam. Sanasyzdyq emes, aramdyq emes, ádepki saqtyq. Jáne kýrstas balalardyń aq nietimen qatar, ańǵal tanymyn da kámil kórip otyrmyn. Boi salyp aralasý – mánsiz edi. Men ult máselesi jáne basqadai keseldi jaǵdaiattar týraly tek Ábishpen ǵana pikirleser edim. Kóldeneń kýásiz, ekeýara ońashada ǵana. Al beisaýat jurtpen qashanda tuiyqpyn. Tek áýelgi, balalyq kezeńde ǵana emes, el tanyǵan azamat bolǵan zamanda, táýelsizdik dáýirine deiin. Tipti, mektepte birge oqyp, birge ósken, ádebietke qatarlas kelgen dostarymnyń ózimen ulttyq másele, sovettik qurylym tóńireginde pikir almasqan emespin. Bulardyń biriniń adaldyǵyna kúmánim bar, ekinshisiniń adamdyǵyn bile tura, ashyla sóilesýdi artyq kórem, meniki – aram, bóten piǵyl ataýlyǵa sezik qana emes, ózimniń áýelden berik qalyptasqan, pendelik qorǵanyshym. Al Ábishpen arada eshqashan da tyiym taqyryp joq. Ádette, ozǵyndap, men sóilesem kerek. Dáiektep, dáleldep. Kóp uzamai-aq ekeýimizdiń bar oiymyz bir arnaǵa toǵysty. Ult máselesi, saiasat taqyryby ǵana emes, ádebi tanym, dúniege kózqaras. Mine osy, ekeýimiz bar jaǵynan jarastyq tapqan, birge júrgen alǵashqy kezeń – 1958 jyldyń ekinshi jarymynda Ábish mándi, mazmundy, ári kórkem birtalai óleń jazdy. Nurmahan túsirgen, oily, muńdy qalyptaǵy ádemi bir sýretiniń syrtyna:

«Jyr shabytyn tóldegen

Ózimmen birge terbegen,

Óren oily dosyma –

Óleńqumar pendeden», –

degen bir shýmaq jyrymen maǵan syilaǵan edi. Bizdiń ekinshi kýrsymyz, 1958 jyldyń qara kúzi; aiy, kúni esimde joq. Bul sýret Ábish ekeýimiz birge túsken basqa da sýrettermen qatar, Almatyda qaldy, oraiy kelse, keiinde jaryqqa shyǵa jatar.

Sol jyly kúzde Ábish asa ónimdi eńbek etti. Áli on toǵyz jasqa da tolmaǵan bala jigittiń óleńderi sol zamandaǵy qazaq poeziiasynyń joǵarǵy deńgeiine jetken. Jáne óleńdermen qatar, aýdarmaǵa da den qoiyp edi. Túpnusqamen deńgeiles, mándi, maǵnaly shyqty. Máselen, Rýdakiden, tórttaǵan:

«Qartaiǵanda saqaldy boiaǵanym qaraǵa,

Kelgeni emes jasarǵym, bataiyn dep kúnáǵa,

Qara kiip joqtasa attanǵandy molaǵa,

Saqal boiap jastyqty joqtamasqa bola ma!?..»

Bul kezde Ábishtiń airyqsha nazar aýdaryp, úńile, zerttei oqyǵan aqyndary – Pýshkin men Lermontov edi. Lermontovtan tárjimanyń meniń esimde qalǵan bir úzigi:

«Kók bulttary, máńgilik jyljyp kóshken,

Torǵyn kókke merýert shynjyr salyp,

Uqsaisyńdar súikimdi Soltústikten

Ketken maǵan tústikke qýǵyndalyp...»

Sol siiaqty, táýelsiz Afrika taqyrybyna qatysty árqily kóńil áýeni, maqul, súiinishti birneshe óleńi bolyp edi. Osy jáne basqa da aýdarmalary men óleńder saqtaldy ma, saqtalsa sol qalpynda keiingi jinaqtarǵa shyqty ma – naqty aita almaimyn.

Buryn turmystyq maqala, árqily ocherkter jazyp, bulary kóbine-kóp aǵymdaǵy baspasózde jariialanyp júrgen Ábish osy kezde alǵash ret kórkem prozaǵa den qoidy. Alǵashqy bir áńgimesi – «It tigen sút» atalatyn. Jasamys, ataqty professordyń, ańǵalaq, jaqsy kúieýi bar, kórshiles sulý kelinshekti turmystan azdyrýy týrasynda. Keiin jaratpai tastady ǵoi deimin. Aiý-adam týraly «Júndi baraq» deitin ózgeshe mazmundy áńgime jazýǵa daiyndalyp júrdi. Aqyry, jazǵan siiaqty. Biraq stýdenttik jyldarda emes, kóp keiin – birge turǵan, tyǵyz aralasqan kezderimizde kórmedim, bilmedim. Sondai-aq, biz Temirlan beketinde ushyrasyp, úiine qonǵan beibaq áieldiń áńgimesinen óris alatyn povest. Qyzý kiriskenimen, aiaqtalmai qaldy ǵoi deimin. Shyndyǵynda bul – prozadaǵy alǵashqy qadam bolatyn, atalmysh áńgimelerden buryn bastalǵan.

Ábish men siiaqty emes, jazýda eshqandai kúi talǵamaidy. Tósegi tuiyq, tórgi buryshta turatyn. Aldynda shaǵyn tekshe. Ábish, ústinde qoltyǵy salbyraǵan keń maika, tóseginiń bir jaq shetine otyryp, osy tekshe ústinde qaǵazyna úńiledi. Keide mańdaiyn súiep, oilana bógelip, kóbine toqtaýsyz jazyp jatady. Kirgen, shyqqan, arly-berli júrgen balalarmen til qatysa beredi, tipti, bólmeniń ekinshi qaptalynda ótip jatqan daý-keńeske ún qosyp qoiatyny bar. Jazýy kún jaryqta bastalsa, keshki tamaǵyn umytyp ketetin retteri de ushyrasatyn. Men kitaphanadan kelgen betimde tamaǵyńdy ishtiń be dep surar edim. Áli ishpegen bolsa, qalaǵa baramyz, bir jaǵy qajetti serýen. Kóbine ashanalar jabyq, taqaý mańdaǵy gastronomnan jemdik birdeńe alamyz, ádette, kólemi sirińke qorabynan jýantyq, folgaǵa oralǵan, «plavlenyi syr» – «balqytylǵan» atalatyn syr bar, on bir tiyndyq jáne on tórt tiyndyq, sonyń qymbatyraq, táýirin alamyz, bireýi bolmasa, ekeýi keshki asqa jarap jatyr, qydyryp áńgimelese júrip, kóshede jeisiń. Ábish jazýǵa kóbirek kóńil bólgenimen, kitap oqýdan da shettemedi. Sol jyly Pýshkin, Lermontov dedim. Basqasy jadymda joq. Tek Tomas Mannyń Góte týrasyndaǵy «Lotta Veimarda» romanyn oqyp, airyqsha áserlengeni esimde. Keiin ózi de jazý stilinde osy sorapty úlgi tutqanyn ańdadym.

Kýrstas balalarmen birge turǵannyń paidasymen qatar, ziiany da bar. Eń bastysy – ońashalyq, erkindik joq. Onyń ústine, japyrlaǵan jataqhana qai jaǵynan da qolaisyz shyqty. Kezekti stipendiiaǵa úsh-tórt kún qalǵanda qarnymyz ashady. Aqshamyzdyń tapshylyǵynan emes, amalsyz taralyp ketýinen. Ábish ekeýimiz de bai stýdentter sanalamyz. Men oqýǵa túsken jyly kókem Shubartaý aýdanynyń qiyr shalǵaiy – Jezqazǵanmen shektes alys otarly otgonǵa muǵalimdikke suranǵan, joǵary jalaqynyń ústine úlken kótermesi bar. Ortalyqpen qatynas oraiynda, árbir toqsanda molynan jiberedi. Bul eki aralyqta úlken ákem pensiiasynan salyp turady. Kókesi soǵysta ólgen Ábishtiń jaǵdaiy menen kem emes. Muqyr degen, álde ákeniń inisi, álde nemere týys, áb-aǵasy bar, ai qurǵatpaidy, onyń ústine turmystaǵy eki ápkesi aqsha salyp jatady. Ekeýimiz de kóterińki stipendiia alamyz. Soǵan qaramastan qarnymyz ashýy – ol kezdegi stýdentterdiń kóbiniń arttan kómegi joq, stipendiiaǵa jalǵas onshaqty kúnde táýir júredi, sodan soń taryqpasa da, ólsheýli mázir, al kelesi stipendiiaǵa tórt-bes kún qalǵanda kópshiligi tamaqqa jarymaidy, jaǵdaiy bar balalardan qaryz surai bastaidy, eski aqshanyń kezi, bes, on som, assa jiyrma som. Árine, Ábish ekeýimizden. Stipendiia ala salysymen qaiyrmaq. Qaltańda tur, qalai tartynasyń. Áitkenmen, dáp osy rette keregirek aqsha, qaryzyń qaitardan birer, eki-úsh kún buryn sarqylmaq. Ábish baryn irkilmei beredi, keide tap-taqyr qalady. Meniń de taýsylatyn kezderim bar. Onyń ústine, jataqhanadaǵy ornym tipti jaisyz. Orys, qazaq aralas jiyrma shaqty jigit. Árqily minez, dabyr-dubyr áńgime. Kóbine orys bóliminiń jigitterimen daýlasyp jatamyz. Sender nadan boldyńdar, saýatsyz boldyńdar, turmystaryń tómen boldy desedi. Meniń bir joly aitqanym bar, Týrgenevti, Tolstoidy oqydyńdar ma, Orel men Kýrsk gýberniialaryndaǵy mujyqtardyń, máselen, Ermolai men Sýchoktyń saýaty qanshalyq boldy, dep. Saýaty turypty, turmysy qandai edi, ataýly qaiyrshylardy aitpaǵanda; qazaqta bai da, kedei de boldy, biraq qaiyrshy bolǵan joq, dep. Oǵan toqtamady. «Sender artta qalǵan feodalizm dáýirinde ǵumyr keshtińder, endi kapitalizmnen attap, sotsializmge jetip, bizben birge kommýnizmge ótkeli jatyrsyńdar», – degen. Men: «Al sender 1861 jylǵa deiin quldyq qoǵamda ómir súrdińder, endi bir emes, eki formatsiiadan attap otyrsyńdar!» – dedim. Sonymen, qarymta jaýap taba almai, bir jolǵy áńgime bizdiń paidaǵa shyqqan. Alaida, daý-damai toqtalmady. Kóbine-kóp áńgime qazaqtyń kemdigi, orystyń jáne basqalardyń artyq bolmys, turmysy tóńireginde. Shydamnyń da shegi bar ǵoi, bir joly keshkilik, Ábishterden kelip edim, tósek arasy, tar jerde tóbeles bolyp jatyr eken. Sol sátinde, entelei alǵa umsynǵan Toqtasyn Berkimbaev degen suńǵaq boily bokser jigitimiz, sary shash, tórtpaq, myǵym deneli orys jigitin uryp jyqty. Orystyń bir ózgesheligi, jasqana berseń, basyna túsedi, al eleýli qarsylyq týsa, áýelde qansha aryndap turǵanymen, beti tez qaitady. Eń zor, qairatty jigitteri omyryla jyǵylǵan soń, basqalary jýasyp qaldy. Sonymen, eki jaqty azǵana kinálastan keiin bar sharýa dabyrasyz tynǵan. Bul Toqtasyn – jýrnalistika bóliminde, bizden joǵaryraq kýrsta oqityn, uryp jyqqan jigit te qatarlas topta eken, ol kezde jýrnalistikanyń orys, qazaq bólimderi kóp rette sabaqtaryn birles oqityn, burynnan tanys, bilis balalar bolsa kerek. Qaitkende de, osy oqiǵadan soń, bizdiń qoi qoraǵa taqaý jatyn bólmemizde tynyshtyq ornady. Anyǵy – orys jigiti kináli, daý-damai órshi kele, ulttyq namysqa tiipti. Qolma-qol sazaiyn tartty. Keiin, 60-jyldardyń aqyry, «Jazýshy» baspasynda jetekshi qyzmette otyrǵan kezimde, osy Toqtasyn Berkimbaevtyń shytyrman oqiǵaǵa qurylǵan kólemdi hikaiatyn kitap qylyp shyǵaryp berdim, ol kezde jospar máselesi qiyn, ári beimálim, jas avtor, syrttai tani tura aldyma kelgen joq, biraq sol bir namysty qairaty úshin alqaǵan edim. Bul Toqtasyn óz tusynda belgili jýrnalist boldy, jolymyz túiisken emes, búginde dúnieden ótip ketse kerek. Hosh. Ábish ekeýimiz ǵumyr keshken orta týraly aiǵaqty, kóp derektiń biri dep bilińiz. Iá. Dese de, jataqhanadan jerýimniń zańdy jaǵdaiattarymen qatar, naqty bir sebebi boldy. Jańa jyldan soń, meniń basymda turǵan teksheden asa qundy eki kitap joǵalǵan. Kitap urlaý – urlyq emes degen uǵym bar. Urlyqtyń eń úlkeni. Qylmys dep aitar edim. Aqsha joǵalsa, ornyna keledi, dúnie joǵalsa, basqasy tabylady. Meniń eki kitabym da ǵajaiyp edi. Bul kezde birshama jinaqtalyp qalǵan qazynam – aeroport aýmaǵyna kóship kelgen, nemereles atamnyń úiinde turatyn, shaitan túrtip, azǵana buryn jataqhanaǵa ákele qalyppyn. Munyń biri – 1948 jyly Muhtar Áýezovtyń basshylyǵymen shyǵyp, tiym salynǵan Ádebiet tarihynyń birinshi tomy bolatyn, folkloristika, jap-jańa, ketpektei kitap, aýyldaǵy úiden arqalap ákelgem. Ekinshisi – Plano Karpini men Gilom Rýbrýktyń Shyńǵys han ordasyna saiahat jazbalary, taqaýda ǵana, 1958 jyly basylǵan; bul da orny tolmas qazyna. Keiin, arada elý jyl ótkende, «Shyńǵys han» epopeiasyna kiristim, tarihi derekterdi toptap, jaza bastaǵanda eske túsip, ishim ashyp otyrǵan edim, jáne eski taýarihty tóńkergen jeti jyl boiy  jetpis márte eske alǵan shyǵarmyn; álbette, keiingi bir basylymyn taýyp alyp, paidaǵa jarattym, alaida, on segiz jasymda serik bolyp, kókjiegimdi keńeitken ǵajaiyp nusqa kóz aldymda turǵan da qoiǵan. Bul urlyqtyń bizdiń kýrstan tys, alaida filfakta oqityn suǵanaq stýdentke qanshama paida keltirgenin, nemese sor bolyp jabysqanyn bilmeimin. Bálkim, qazaq emes, ilkide daýlasyp, aldyn tosqan orys jigitteriniń biri qasaqana alǵan shyǵar. Qaitkende de umytylmas olqylyq.

Aqyry, Ábish ekeýimiz jataqhanany tastap, páterge ketpek boldyq. Úi izdeýdiń men ótken jyly tájiribe alǵan ózgeshe tásili bar. Jalǵyz qabatty, jekemenshik úiler tizilgen shetkeri bir kóshege shyǵasyń da, qatarlasa esik qaǵyp, jón suraisyń. Ábish ekeýimiz birge qydyryp, áńgimelese júrip, úiden úi aqtadyq. Istiń sáti, birer saǵattan soń tabyla ketkeni. 2-liniia, 142-A. Qazirde naqty aita almaimyn, ol kezde 5-liniia atanǵan Áýezov dańǵyly men Stroitelnaia atanǵan Muratbaev kóshesiniń aralyǵy. Qatarlas on segiz «liniia» bolatyn. Bizdiń úiimiz – Kirov, qazirgi Bógenbai kóshesinen sál-pál joǵaryda, sol jaq qaptal. Trambai júretin Komsomol, qazirde Tóle bi kóshesine taqaý, qatynasqa qolaily. Balalary joq, bálkim bólek turatyn kempir-shal eken. Orys. Aqsaqal – aǵash sheberi, ol zamanda dúkenderge túse bermeitin, árqily múkámal – shkaf, tekshe, oryndyq, stol jasaidy. Sózi joq, kempiri de tynysh, birtoǵa kisiler. Shatyrly, sharshy bitimdi úii – aýyzǵy uzynshaq dáliz jáne jinaqy, keńis úsh bólme; birshama kólemdi aýlasynda – alma baǵy. Bizge tústik-batys buryshtaǵy tap-tuinaqtai, aýasy keń, taza bólme tidi. Eki qabyrǵada eki tósek, ortada úsh oryndyqty jadaǵai stol. Biz sol zamannyń esebinde asa kóp aqsha – eki júz som, birer jyldan soń, aqsha aýysqan esep boiynsha jiyrma som tóleitin boldyq. Raqat ómir bastalǵan. Raqaty – mazaly, baisal jaǵdai ǵana emes. Osy oqý jylynyń aiaǵy jáne kelesi kýrs – eń eleýli bir kezeńde tynysh, ońasha turǵan bir jarym jyl Ábish ekeýimizdiń de qalamger jáne azamat esebinde qalyptasý jolymyzdaǵy ózgeshe asý, tańbaly beles bolyp shyqty.

Endi ýniversitettegi lektsiialarǵa qatynaýdy múlde derlik doǵardyq. Onsyz da ýaqyt jetpeidi. Jazý jáne oqý. Men aeroport jaqta turatyn áb-aǵamnyń úiindegi kitaptarymnyń birazyn alyp keldim. Stendaldyń on bes tomdyq tolyq jinaǵy, Geineniń on tomdyq ádemi basylymy, Hemingýeidiń ótken kúzde ǵana satymǵa túsken aidyndy eki tomdyǵy, jáne «HH ǵasyrdaǵy shet el romany» atalatyn seriiamen shyqqan birtalai kitap, iá, Shillerdiń qalyń eki tomǵa jinaqtalǵan tolymdy basylymy, taǵy basqa da klassika úlgileri. Álbette, bári de orys tilinde. Onshaqty kúnde bir ret kitap dúkenderin aralap, ol kezde Karl Marks – búgingi Qonaev pen Gorkii kósheleriniń qiylysyndaǵy býkinistke soǵyp, jańa, sirek kitaptar izdeimiz. Men Draizerdiń qońyr muqabaly on eki tomdyǵyn túsirdim. Ábish óleń kitaptaryn alady. Pýshkin, Lermontovtan soń Robert Berns jinaǵy esimde. Jáne men airyqsha áspettegen Mitskevich pen Pótefi. S.Marshak aýdarǵan Bernstiń keibir óleń úlgisi Ábishtiń keiingi «Mahambet» poemasynyń qurylymyna eleýli áser etti; Mitskevichtiń azattyq jyrlary ekeýimizdi de qatty tolqytatyn, al Pótefidiń eń sońǵy, qazaly urys qarsańyndaǵy «Alapat zaman» tolǵaýyn neshe qaiyra oqyp, kózimizge jas alǵanymyz bar. «El-jurtymyz apat aldynda, bálkim, Kóktiń jarlyǵy osylai shyǵar, jarym álem ústimizden janyshtap, birjola qurtqaly kele jatyr!..» – deidi ǵoi, qazirgi qazaqtyń jaǵdaiy. Álbette, úide turǵan barlyq kitap ekeýimizge ortaq paidada. Ábish kóbine-kóp jazý ústinde, meniń negizgi jumysym – oqý, endi kúnige júz elý bet, áitpese eki júz bet klassikalyq proza úlgilerin oqyp shyǵyp, jiyrma jasyma deiin álem ádebietiniń eń ozyq nusqalaryn túgeldei zerdelep bitirý – paryz siiaqty. Komsomol – Tóle bi kóshesiniń Dzerjinskii – búginde Naýryzbai kóshesimen qiylysyndaǵy áldebir kitaphanadan soń, Panfilov parkiniń ishkeri, shyǵys qaptalyndaǵy, Chehov atyndaǵy qalalyq kitaphanaǵa den qoidym. Kisisi az, ári qajet ádebietińdi qaǵaz toltyrmai, tezinen surap alasyń. Birden-aq Mopassannyń on eki tomdyǵyna túsken edim. Keler jyly býkinisten taýyp aldym. Meniń qalamgerlik jolymdaǵy eń súiikti jazýshylarymnyń biri. Al Ortalyq, Pýshkin kitaphanasynan jańa bir qazynalardyń betin ashtym. Gerodot, Plýtarh pen Svetonii bastaǵan álemdik shejiremen qosa, resmi tanymnan tysqary qalǵan Resei jáne Ortalyq Aziia tarihy: Karamzin, Solovev, Kliýchevskii, aqyry Bartold, Veselovskii, Bahrýshin. Jáne Batys ádebietiniń sovette tyiym salynǵan ózgeshe úlgileri: keide jiyrmasynshy, otyzynshy jyldardaǵy basylymdar, kóbine-kóp soǵysqa deiingi kezeńde júieli túrde jariialanǵan «Internatsionalnaia literatýra» jýrnaly arqyly – Djois, Prýst, Andre Jid, Dos Passos jáne basqalar. Qadarynsha keńinen qamtýǵa tyrysam. Sonymen qatar, bul kezde ýniversitettegi arnaiy pán nátijesinde, arab jazýyn tanyǵam, osyǵan orai, qazaq tildi, eskilikti gazet, jýrnaldar men jekelegen basylymdar. Ádette, úidegi Ábishtiń de oqýy tiianaqty. Draizerdiń «Amerikan tragediiasynan» bastady. Sodan soń «Djenni Gerhardt», «Sińili Kerri». Ol kezde bar jaǵynan jańalyqty Hemingýeige den qoiystyq. Kimniń ne oqyp jatqanyn túgendemeimiz jáne ádebi shyǵarmalardy talqylap, pikirlesý de ádetimizde joq, onsyz da oiymyz bir jerden shyǵatyn siiaqty. Áitkenmen, Ábishtiń negizgi ýaqyty jazýǵa ketetin. Úshinshi kýrs – 1959 jyldyń aqyryna qarai, aqyn retinde zor biikke jetti. Ázirshe jariiadan, ataqtan tys. Tek jekelegen shyǵarmalary ǵana «Leninshil jas» pen «Qazaq ádebietinde» kórinis taýyp júr. Ádebi gazette ózin alǵashqy kýrstan bastap qanatynyń astyna alǵan Qabdolov otyr. Jastar basylymyndaǵy bedeli de zor, tipti shtattan tys qyzmetkeri siiaqty. Birde gazettiń stýdentter qaýymyna arnalǵan tutas bir nomerin daiyndap berdi. Alaida, aqyr sońyna Ábishtiń esim-soiy ysyrylyp, azǵana qatysy bar, esesine basshylarǵa jaqyn júrgen joǵarǵy kýrs stýdenti Faizolla Orazaevtyń atymen shyqty. Ekeýlep keiidik. Áitkenmen, mánsiz pendelik dep tanyǵan edik. Sondai-aq, Ábish ár barǵan saiyn bir dorba hat-habar, áńgime, óleń ákeledi. Jaramai qalǵan dúnieler eken, redaktsiia esebinen jaýap jazýy kerek. Ondaǵylar ústinen qarap, blankti qaǵazǵa máshińkemen bastyryp, tiesili avtorǵa óz attarynan joldamaq. Ábish keide jaramsyz deitin dúnielerdi jaramdy, tipti, jaqsy dep taýyp, qaiyra aparatyn, budan qansha ret, qandai nátije shyqqanyn bilmeimin. Endi birde qatty shamyrqanyp edi. Áldebir oblys ortalyǵynda turatyn diplomdy dáriger, esimi Shai... birdeńe, redaktsiiaǵa tutas bir hattama joldapty. Sóz mánisi – endigi, sotsializmnen ozyp, kommýnizmge aiaq basqan ózgeshe zamanda qazaq tiliniń múlde keregi joq, bar qazaq jappai orys tiline kóshýi qajet. Jai ǵana jandaishaptyq emes, ózinshe ult bolashaǵyn oilaǵan tolǵam. Tili joǵalǵannan qazaq quryp ketpeidi, deidi. Álemde áýelgi, týma tilinen airylyp, basqa tilge kóshken, biraq ózinshe tirshilik keship jatqan qanshama jurt bar. Biz de qazaq qalpymyzda qalamyz, biraq ozyq zaman oraiyndaǵy orys tildi qazaq bolyp shyǵamyz, depti. Bul sandyraqty oqyp, men de kúiindim. Bilimdi, ózinshe aqyldy bola tura, munshama satqyndyq qairan qaldyrǵan. Ábish sol ashýlanǵan qalpy jaýap jaza bastady. Tutas tórt-bes bet. Oqyp berdi. Bári durys. Ótkir, ótimdi, dáleldi. Qazaq óziniń tilimen birge jasaidy. Bóten tilge kóshse, ótkendegi barlyq rýhani qazynasynan airylyp, ulttyq sypatyn joiyp, basqa bir halyq bolyp shyqpaq. Adamnyń ulttyq keipi – ana tilinde. Túgel jáne dálme-dál jadymda joq, shamasy osyndai. Óz tarabymnan bir sóilem qostyryp edim. «Qudiretti komediiadan» soń Dantemen eligip, qalǵan shyǵarmalaryn da paryqtai bastaǵam, «Pir» degen filosofiialyq traktatynan maqal keiipti tolǵam, ana tili – adamnyń kisilik qasietiniń aiǵaǵy degen maǵnada, búginde naqty esimde joq. Aqyry, ekeýimizdiń de renishimiz basyldy. Qoja-Nasyrdyń esegine nasihat aitqandai boldyq dep kúlisken edik. Sol beti, basqa da jaýaptarmen qatar, redaktsiiaǵa aparyp berdi. Osyndai, alys, ár shalǵaidaǵy árqily jurtpen habar almasatyn qara jumysty Ábishtiń ózi de qyzyq kórse kerek. Sonshama qyzmet jasap júrse de, jastar gazetiniń mundai daryndy aqyn, bilgir synshyny nasihattap kótergenin baiqamappyn. Anda-sanda birdi-ekili dúniesi jaryqqa shyǵady. «Qazaq ádebieti» de airyqsha jarylqamady. Qalai desek te, Ábish úlken baspasózge jol ashqan edi.

Al meniń azǵana jazýymnyń bar jol tuiyq shyqty. Qazaq jazýshylarynyń jańa kitaptary týraly syn maqalalarym eshqaida ótpeidi, «Abai tekstologiiasy» «Qazaq ádebietinen» úlken aiqaimen qaitaryldy, on segiz-on toǵyz jasar bala, shyrqaý biikte qol sozǵan, dámesi zor, otyrysy myǵym – dáp solai oilapty, men paryqsyz pikirlerin moiyndamai, daýlasa bastaǵanda, ádebi-syn bóliminiń qyzmetkeri: «Abaida ne aqyń bar, Shákárimdi qaidan bilesiń!» – dep aqyrǵany kúni búginde qulaǵymda tur. (Keiin, 80-jyldarda Ǵylym Akademiiasynda qyzmettes boldyq, menimen aýyldas esepti, Shyńǵystaýdan shyqqan, osy jasynda berekeli jumys tyndyrmaǵan, kishi qyzmetker; birtoǵa momyn, tynysh kisi eken, hronikalyq alqash; álbette, ara-tura tildesip júrdik, ótkendi ózi de umytqan, jańǵyrtyp kórgem joq, mánsiz edi; aqyry, eki kózi birdei sý qarańǵy tartyp, qorlyqta óldi.) Keler jyly, dáp osyndai ashý-yzamen: «Mundai jazý bolmaidy, sóilem bulai qurylmaidy!» – degen óshpendi yzamen, áýelgi áńgimelerim de barlyq gazet, jýrnal redaktsiialarynan toitarys alǵan. Osy rettegi eń úlken ókinish pen renish – on toǵyz jasymda jazylǵan, ol zaman úshin sony pikir, jańalyqty derekteri mol «Abai jáne Shyǵys ádebieti» deitin, birshama kólemdi zertteý eńbegimniń joly kesilýi boldy. Uly ustazym Beisekeń – professor Beisembai Kenjebaev, men ekinshi kýrstamyn, 1959 jyly kóktemde, óziniń ejelgi dosy, «Qazaq tili men ádebieti» jýrnalynyń bas redaktory Tóleýtai Aqsholaqovqa telefondap, arnaiy pikirmen, jariiaǵa usynyp edi, Tókeń meni ertip aparyp, bólimge tapsyrǵan. Alaida, mundaǵy B. deitin ǵylym kandidaty, ádebietshi jigit, meniń tótenshe tolǵamdarym basyna syimai, sozbalaqtap júrip, onshaqty ai ustap, aqyry qurdymǵa jiberdi jáne kóp uzamai, ózi de dúnieden ótipti. Bul «Abai jáne Shyǵys ádebieti» meniń bolashaǵymdy birjola aiqyndamasa da, áýelgi shyrǵalańdar qarsańynda jolymdy ashyp, jas zertteýshi retinde ájeptáýir ataqqa jetkizetin edi. Keiin, árine, jaryqqa shyǵarý qolda turdy, alaida, ýaqyty ótip ketken jáne endigi qalybymnan tómen, ári osynyń ózinde jańadan jazylyp, burnaǵy maqala retinde usynylǵan degendei kúmán týýy múmkin. Áli kúnge sol qalpynda, jeke arhivimde jatyr, ár kezdegi basqadai shimailarmen birge jyrtyp jiberýge qolym barmady. 

Ábishtiń joly basynan-aq oń edi. Jiyrmaǵa tolar-tolmasta taqaý tóńiregimizde úlken ataqqa jetti. Ózinen góri men kóbirek súiinsem kerek. Jalǵyz men ǵana emes, aralas dostarymyzdyń bári de qurmet tutady, osy rette eki-úsh jas úlkender, máselen oqýy qatarlas, keiinde tanymal jýrnalist, aýdarmashy, baspager Nurmahan Orazbekov airyqsha ish tartady, týǵan inisindei kóredi, ekeýimizdi bóle-jarmai, «balaqan» dep erkeletip júretin. Bul Nurmahannyń ol zamanda qolǵa túspes «Fed» deitin qymbat fotoapparaty bar, áýesqoidan ótken, naǵyz professional, qanshama sýretke túsirdi. Birinshi kýrstaǵy jańa jyl keshinde, ekinshi kýrstaǵy jataqhana kezinde, keiinirek, páterde jekelei jáne birge túsken áldeneshe sýretimizdi shyǵardy, solardyń úsheý-tórteýi búginge saqtalyp, Almatydaǵy úide tur. Mejeli bir ýaqytta jaryqqa jetýge tiis.

Aitqanymdai, páterge shyqqan soń, ekinshi kýrstyń sońyna qarai, ýniversitettegi lektsiialarǵa sirek baratyn boldyq. Onda da boi kórsetý úshin. Apta aralatyp, aiǵa taqaý kórinbesek kerek. Aqyry bir kúni starostamyz, keiinde filosofiia doktory, professor Sonarbai Tańqaev arnaiy izdep keldi. Bilemiz, grýppa jýrnalynda bizdi qashanda bar, qatynasty dep belgilep jatqan. Biraq shekten shyǵyp kettik, ábden zapy bolǵan siiaqty. Qashanǵy jalǵan kórsetem, kelmedi, joq dep belgileimin, stipendiiadan qaǵylasyńdar, bálkim, ýniversitettiń ózi qaýip dep, dońaibat jasai bastaǵan. Árine, jorta, bizdi qaitkende sabaqqa keltirý. Rasy, oǵan da ońai emes, únemi jasyryp otyrý, ótirigi shyǵyp, sógis estýi ábden yqtimal. Men aittym: «Bári jón, sózińniń qatesi joq, biraq aldymen bizdiń jaǵdaiymyzdy, dáleldi sebebin, sabaqqa qatysýǵa múmkindik joǵyn anyqtamaisyń ba, mine, Ábish qanshama klassikalyq óleń jazdy, men nesheme tom kitap oqydym, áýeli shai iship alaiyq, sodan soń aqyldasamyz», – dedim. Eki kesken kolbasa, jarty bólke nanymyz bar, shai ishtik, men qoimaǵan soń Ábish birer óleńin oqydy. Aqyry, Sonarbai dosymyz keterde aittym: «Qol tigen kezde barýǵa tyrysamyz, bara almaǵan kúnderi joq dep belgilei ber, stipendiiadan alyp tastasa, biri ǵajaiyp aqyn, ekinshisi ǵalamat oqyrman eki klassiktiń obaly seniń moinyńda», – dep. «Týý, senderge daýa joq eken...» – dedi eshqashan kúlmeitin, sol kezdiń ózinde artyqsha salmaqty Sonarbai múlde túńilip. «Endi baramyz», – degen Ábish, jaimashýaqtap. Osydan keiin, dosymyzdyń kóńilin aýlap birer kún, jarym kún boi kórsettik te, qaitadan óz ádetimizge kóshtik. Áldeqalai jazǵanym bar, úshinshi kýrstyń aqyry, filosofiia páninen mindetti emtihandy tapsyrýǵa barǵanda, oqytýshymyz meni múlde tanymady. Men esikten erkin kirgende údireie qaraǵan. Zachet kitapshasyn aldyna qoiyp, bilet alǵanda, qolyndaǵy vedomostige bir, synaq kitapshasyna bir, meniń betime bir, qaita-qaita qarap, airan-asyr bolyp otyryp edi. Men bógelmesten, jaýapqa ázirligimdi aittym. Aldyndaǵy baladan keiin shaqyrdy. Birinshi suraqty jarym-jartylai tyńdady, ekinshi suraqty kirispesinen úzdi, úshinshi suraqty bastar-bastamasta «bes» qoiyp berip edi. Almabai Surapbergenov degen aǵai. Meniń lektsiia ataýlyǵa qatynaspaǵanymdy ańdady, biraq jaýabyma meilinshe riza bolǵan. Mine, sol zamanda bizdiń ýniversitet muǵalimderi osyndai keń, meiirban, tótenshe tilektes aǵalar eken. Ábish te árbir emtihanda osyǵan jaqyn jaǵdaiatty bastan ótkerse kerek. Qazir oilap otyrsam, Batys ýniversitetterindegi tek bilim ǵana suraityn oqýdyń biz óz betimizshe barǵan  tótenshe úlgisi.

Áitkenmen, Ábish ekeýimizdiń qalmai, mindetti túrde qatynasatyn bir sabaǵymyz boldy. Sabaq emes, salmaq. Ásker isi atalady. Sovettik soǵys imperiiasynyń qalypty zańy boiynsha, on segizge tolǵan árbir er azamat áskeri mindetti. Onyń ishinde joǵarǵy mektep túlekteri ataýly maman retindegi diplommen qatar, áskeri ofitser oqýyn da támamdaýy shart. Onsyz beibit mamandyq diplomy da berilmeidi. Árbir institýt, ýniversitette áskeri kafedra, arnaiy oqý korpýsy bar. Ustazdary – otstavkadaǵy kadrlyq ofitserler, kóbine polkovnik sheninde, túgelge jýyq keshegi soǵys-maidannan ótken, odan keiinde shet elderde, Odaq kólemindegi áskeri quramalarda qyzmet atqarǵan, qatal kisiler. Bizdiń áskeri oqýymyz jyl uzaǵynan emes, ár kýrsta bir semestr, mindetti túrde bir kún, segiz-on saǵattan atqarylady. Bir kúndik bolsa da, tutas aptaǵa tatityn aýyr oqý, azapty tájiribe. Jaiaý áskerdiń qolǵa shaq qarý-quraldarynyń jóni, áskeri strategiia men taktika. Ábish Kalashnikov avtomatyn bólshektep buza almai, buzsa qaitadan qurai almai otyrar edi. Polkovnigimiz ashýlanady, biz Akademik dep at qoiǵan Baqyt Seitjanov pen sózi shuǵyl Daýkes Bazarǵali Qýatov, taǵy bir balalar polkovnikti qostap, kómekke suranyp, mazaqtap kúledi. Jigitter tabiǵatyna jat, jekkórinishti sabaqtyń ózin oiynǵa ainaldyryp, jalpy jaǵdaidy jeńildetýge tyrysar edi. Bir kúni «Nastýplenie» – «Shabýyl» deitin mańyzdy taqyrypty taldap jatqanbyz. Sovet armiiasynyń soǵystaryndaǵy sheshýshi tásil dep. Jańylmasam, polkovnik Seregin, syptai tyǵyz deneli, qyryq bes-elý jastardaǵy, qazymyr, asa qatal kisi edi. Sonda, qalt etken bir sátte, Bazarǵali bolsa kerek, tótenshe suraq qoiǵan: «Tovarish polkovnik, anaý jaraqatty osyndai shabýyl kezinde alǵan bolarsyz?» – dep. Oryssha ǵoi. «Iá, – dedi polkovnik. Jaraqat emes, qysqa qaiyrlǵan shash astyndaǵy tóbel taz, týra qaraqusynda. – Uly Otan soǵysy kezinde, jeńisti shabýyldardyń birinde». «Á-á, net, – dedi Bazarǵali. – Shabýyl bolsa, qaq mańdaidan tietin edi, al mynaý – basqasha jaǵdai...» Qyran-topan boldyq. Polkovnik aitqan sózine emes, myna qiqar stýdenttiń qaǵytpasyna qyp-qyzyl yza bolyp, jer tepkiledi. Biraq tezinen basylǵan. «Tynysh! Shýlamańdar! Qane, kezekti suraq. Pálenbai, sen jaýap bershi...» Osy oqiǵa bútkil ýniversitetke jaiylyp, qanshama kún máz bolyp edik, keiinde árkimge bir tańylyp, keńinen tarady. Bazarǵaliǵa eshqandai qysas bolmady. Onyń esesine basqa bir kúni Ábish ekeýimiz pushaiman jaǵdaiǵa tústik. Seregin emes, kelesi bir polkovniktiń qaharyna ilingen edik. Popov degen. Ádette, ásker sabaǵy bolatyn kúni erterek qamdanamyz. Sol kúni álde uiyqtap qaldyq, álde trambai keshikti, Shevchenko–Masanshydaǵy oqý korpýsyna áreń jettik. Biz aptyǵa basyp, ekinshi qabatqa kóterilgende, bizdiń balalar keń dálizdegi tańerteńgi sapqa jańa turyp jatyr eken. Assa bes-alty sekýnd qana keshigippiz. Báribir qatarǵa qospady. Kýratorymyz sanalatyn polkovnik Popov bizdi qarsy qabyrǵada sileitip qoiyp, túzem rásimi aiaqtalǵan soń kafedraǵa aidap apardy da, «Dekan Amandosov joldasqa. Myna Kekilbaev pen Magaýlin únemi keshigip júredi, sabaqqa súlesoq, tártipteri nashar» degen turǵyda jazylǵan bir japyraq qaǵaz ustatyp, qoia berdi. Dekan Taýman Amandosov aǵamyz áldenege qyrysyp otyr eken, sózge kelmesten, basqa sabaq bir bólek, ásker isi oiynshyq emes, bul qalypta oqýdan shyǵyp qalý op-ońai, ázirshe stipendiiadan alamyn, solai aityp baryńdar!» – dep keri qaiyrdy. Unjyrǵamyz túsip, kezekti sabaǵyn atqaryp turǵan polkovnik Popovtyń aldyna keldik. Boiy ortadan joǵary, bet aýzynda tilim eti joq, tip-tik, aryq, qatqyl kisi edi. Jas shamasy elýdiń ústinde. Eshqashan jymiyp kúlmeidi, óńi jylymaidy. «Sender, bos sóz qýǵan filologtarǵa ásker isin oqytý mánsiz, – deitin. – Soǵys jaǵdaiynda men senderdi tylǵa, tankke qarsy or qazýǵa jiberer edim, biraq onda da jarytpassyńdar». Qashanda talaby qatty. Biraq artyq sózi joq, bar isi naqty bolatyn. Bizge kekete qarap: «Al, ne boldy?» – dep suraǵan. Ábish sulyq tura berdi, men meilinshe saltanatty túrde: «Polkovnik joldas, baiandaýǵa ruqsat etińiz. Sizdiń ádil talabyńyz boiynsha, dekan bizdi stipendiiadan alyp tastady!» – dep habarladym. Polkovnik, tárizi, múlde kútpegen jaǵdai, daǵdaryp qaldy. Sol sátinde bizdiń balalar gýildesip ketti. Kóbine jorta: «Oi-oi-oi!..» «Ai-iai-iai!..» «Kak jalko!..» – Obal emes pe!.. «Pochemý tak jestoko!..» – Netken qataldyq!.. Polkovnik qyp-qyzyl bolyp ketti. Jappai joqtaý sál-pál saiabyrlaǵanda Bazarǵali: «Kekilbaevtyń ákesi Uly Otan soǵysynda erlikpen qaza tapqan!» – dep jariialady. «Artynan kómek beretin eshkim joq!» – dep bekitti Marat Nurǵaliev. «Kári sheshesi ǵana bar, basqadai týǵan-týystan ada!» – dep túiindedi Baqyt Seitjanov. Polkovnik qyzyldan bozaryp, múlde qaýsap, shógip ketti. «A ty Magaýlin?! – dedi sasqanynan maǵan qarata, meniń familiiama tili kelmeitin. Ádetimshe, «Magaýin», – dep, kezekti túzetý jasadym – «Meniń ákem kontýziia alyp, aman-esen oralǵan. Onyń ústine dedýshkam bar. Áitip-búitip kúnimdi ótkerem». Árine, jyl aiaǵyna deiingi úsh-tórt ailyq stipendiia – úlken shyǵyn, alaida, aittym, men ǵana emes, Ábishtiń de jaǵdaiy kóteredi. Bizdiń balalardyń gýili men dýyly – tótenshe oqý, qatal polkovnikke degen qyrys kózqarastyń oraiymen syrtqa shyqqan bir kórinisi ǵana bolatyn. Polkovniktiń baqytyna qarai, qońyraý soǵylyp, kezekti sabaǵymyz bitti. Úziliste jigitter polkovnik Popovtyń abyrjyp qysylǵan jaǵddaiyna bir jaǵynan qanaǵattanyp, ekinshi jaǵynan mynanyń da sezimi, ar-uiaty bar eken dep tańyrqap, qaitadan dabyrlasyp ketip edi. Artynan maǵlum bolǵandai, bizdi bir ailyq qana stipendiiadan túsirgen eken. Polkovnik aralasty ma, álde dekannyń áýelgi sheshimi de solai ma, bilmedik. Renish emes, qyzǵylyqty oqiǵa retinde este qalyp edi.

Taǵy bir jaǵdai. Bizdiń áskeri oqýymyz ǵana emes, Almatynyń bolashaq qurylymyna qatysty. Sabaq únemi tórt qabyrǵada júrmeidi. Keide keń dalaǵa alyp shyǵatyn. Endi bir joly, «Qala ishindegi urys» taqyrybyn taldaý úshin, sol kezdegi 13-liniia, – qazirgi Gagarin jáne, burynǵy atyn umyttym, Jandosov kósheleriniń qiylysy, keń alleiaǵa alyp keldi. Kórikti, uzyna boiyna tórt qatar aǵash egilgen 13-liniianyń taý beti bitelip, jer qazylyp, asty-ústine túsip jatyr eken. «Mine, – dedi áskeri taktikadan beretin polkovnik Iakýshev. – Kósheni bitep jatyr. Nege?» «Aqymaqshylyq! – destik jamyrap. – Tamasha prospektini qaq ortasynan qiyp, birjola búldirdi ǵoi!.. » «Joq, – dedi, erni mailaqy, bulaǵy túsińki, tolyqsha polkovnik. – Májbúrli qajettik». Sóitsek, Almatynyń ejelden qalyptasqan kóshe qurylymy – búgingi zamanǵa sáikes kelmeidi eken. Barlyq kósheler taqta keiipti, shyǵystan batysqa, teristikten tústikke qarai, túpe-túzý sozylyp jatyr. Bir shetinen kirgen tankter, oǵan jalǵas jaiaý ásker, eshqandai bógetsiz, ekinshi shetinen bir-aq shyqpaq. Sondyqtan da, negizgi kóshelerdiń bári ár tustan bólinip, jańa úi, jańa qurylystar salynýy shart. Sonyń áýelgi bir kórinisi – aldaryńda tur. «Sonda qandai soǵys, qandai jaý?» – dep suraidy balalardyń biri qasaqana. «Qytai! Almatydan nebári tórt júz shaqyrym jerde tur. Al bizdiń qalamyz strategiialyq jaǵynan óte álsiz, qorǵanysqa qolaisyz. Qytailar bir shetinen kirse, op-ońai ekinshi shetinen shyǵady». Mine, keremet! «Sonda qalai, – deidi jigitter. – Narynqoldan shekarany buzyp ótken qytai Almatynyń túbine eshqandai bógelissiz jetip kele me? Bizdiń aibyndy áskerimiz qaida?» «Árine, – deidi polkovnik, – Shekaranyń arǵy, bergi betinde talqandaimyz. Alaida, bárine daiyn bolý kerek. Qytaidyń áskeri ondaǵan million, qazirde tehnikasy da jetilgen. Qajetti qorǵanys sharalaryn esten shyǵarmaý kerek!» Mine, bizdiń Akademiktiń jazyla bir sóileitin jeri. «Durys, – deidi, tamsana bas izep. – Danalyq sheshim. Ótken tarihta jaýdy eki ret Moskvaǵa deiin jetektep ákeldik. Frantsýzdardy shyǵa bere, nemisterdi dál irgede talqandadyq. Almatyny Qytaiǵa berý de dáp osyndai utymdy strategiia. Budan soń, Qaskeleńde, nemese Uzynaǵashta birjola qiratamyz. Tek bul qytai sol beti Moskvanyń bergi jaǵynan bir-aq shyǵyp júrmese...» «Molchat!» – Toqtat! – dep aqyrady polkovnik, sóz mánisin endi ǵana ańdap. «Qaladaǵy urys: qorǵanys jáne qarsy shabýyl» taqyrypty sabaǵymyz odan ári jalǵasady. Mine, shamasy 1960 jyldan bastap, Almatynyń oqtai túzý, bir qiyrynan ekinshi shetine sozylatyn dańǵyl kóshelerin biteý, aralyqta jańa qurylystar salyp, bútkil shahardy tuiyqtaý – áldebir arhitektýralyq qatelik emes, sovettik ozyq áskeri strategiiadan týyndaǵan, josparly jumys eken. Bar qyzyǵyn endi kórip otyrmyz. Syrttaǵy jaý túgili, myna, mashina basqan zamanda, ishtegi ózimizdiń erkin qozǵalýymyz qiynǵa ainaldy.

Qytymyr áskeri oqýdan sońǵy, qiyndyǵy odan kem túspeitin aýyr salmaq – mindetti aýylsharýashylyq jumystary. Ekinshi kýrsty bitirgen jazda, aýyldaǵy eki ailyq baraqat demalystan soń, amalsyzdan Almatyǵa oraldym. Ábish kelmei qalǵan. Iaǵni, jalǵyz ózim. Jalǵyz bolǵanda, basqa balalar túgel. Baqyt, Turǵanbai, Marat, Didarbek... Avgýst aiynyń basynda bútkil ýniversitet stýdentteri qatarynda Tyń ólkesine attandyrylǵan edik. Basqalar siiaqty, bizdiń fakýltetke de, taýar vagondarynan quralǵan tutas bir sostav bólindi. Árbir vagon ishinde eki qatar taqtai sóreler ornatylǵan. Qamalǵan qoidai, qatarlasa, qabat-qabatymyzben jatamyz. Vagonnyń orta sheni, syrǵytpaly qaqpa tusy azǵana keńis, jeldep, topyrlap otyramyz. Jyljýymyzdan turýymyz kóp, Almatydan Kókshetaýdyń qalasyna deiin bes kún júrdik. Men úshin Sary-Arqanyń tórine boilai engen, ózgeshe bir álem ashylyp edi. Syrly, qasiretti. Jańa jerler, jańa bir ýaiym-qaiǵy. Moiyntydan soń, Balqashtyń batys qaptalyn jaǵaladyq. Budan ary – salqar dala. Beket ataýlynyń bári qaptaǵan orys. Aqmola shegine ilingen soń muń men sher qalyńdai túsken. Ejelgi jurtyńnyń elesi de qalmaǵan. Múlde basqa bir álem. Sultanmahmuttyń «Jazǵy qaiǵysy» oiǵa oralady

«Betińdi qaiystyryp orys basqan,

Titirep qaharynan jer men aspan...»

Sumdyq qoi. Otarlyq qyspaqtyń eń aýyry bizdiń basqa túsipti. Jeriń mynaý. Jurtyń anaý. Bolashaqta eshqandai sańlaý joq siiaqty.

«Al endi, bizge kelgen zaman qandai?

Zamanǵa qarsy turar shamań qandai?

Basqanyń kókjelke bop tepkisinde,

Talaisyz neden boldyń, ah sormańdai!!.»

Basyn munarly bult emes, kógiljim qaiǵy basqan Kókshetaý kórindi. Budan soń,  orman, alasty, dóp-dóńgelek, kórikti kólge toly baitaq ólkeń. Qolyńnan shyǵyp barady. Bálkim, birjola airyldyń...

Áseri aýyr edi. Eńse basqan, esten aiyrǵan. Sol jyly ǵana emes, qanshama zaman boiy, tún balasynda alaǵyzyp uiyqtai almaityn edim. Qairan el, qairan jer!..

Almatyǵa oralǵannan soń, budan keiin de, árqily jaýlaý, otarlaý, baqytsyz jaǵdaiattar nátijesinde jer betinen joiylyp ketken halyqtar tarihyna den qoidym. Sebep, saldaryn teksergem. Osy, quryp bitken jurttardyń nasharlyǵynan emes, syrttan kelgen zorlyqtyń aiaýsyz óktemdigi, keneýsiz qiianattan eken. Kúni keshe ǵana, halqyńnyń basym bóligin jalmaǵan asharshylyq uiymdastyryldy. Endi mine, ústińe júz myńdap tógip jatyr. Bizdiń qazaq óli men tiriniń arasy, ajal quzynyń jieginde tur eken... Ne qairan bar?.. Sátimen ushyrasyp, Kókshetaýda qolǵa túsken ózgeshe bir kitapty neshe qaiyra súzdim. «Indoneziia obviniaet» – «Indoneziia aiyptaidy». Sýkarno. Týǵan jurtynyń azattyǵy jolyndaǵy kúresker jáne erkindik zamandaǵy alǵashqy prezident. Danagói, kemeńger kisi edi. El-aralyq saiasat jónimen, artyn oilamaǵan ókimettik nusqaý boiynsha orys tiline aýdarylyp basylǵan bul kitaptaǵy júrek-jardy tolǵam, negizgi túiinder – túgeldei ulttyq oianý, jáne azattyq jolyndaǵy kúres tásilderi baiyptalǵan baǵdarlama bolatyn. Budan soń, osy jyly ótkerilgen Búkilodaqtyq halyq sanaǵynyń nátijesine den qoidym. Birer jyldan keiin, burnaǵy zamandy qosa tarazylaǵan jinaqty kitaby da shyqqan edi, endi álemdik demografiia ǵylymyna boiladym. Onyń ishinde tarihi demografiia. Adamzat sherýi, ǵasyrlar boiǵy halyqtar kerýeni óz aldyna. Aqyry, emeski úmit sáýlesi kóringen. Áli de tuzymyz taýsylmaǵan siiaqty. Búgingi jalpy sanyń qanshama kemise de, tym az emessiń. Qazaqstan sheginde ǵana úsh millionǵa jýyq. Endeshe, ósemiz, ónemiz. Osy baitaq jerdiń bir pushpaǵy, máselen, Ońtústik óńirde bolsa da, ózimizdiń násilimizdi saqtap qalamyz. Ol úshin... Qazirgi kezde saǵan qarap turǵan eń basty másele – halqyńa óziniń tarihyn tanytý, ejelgi rýhyn áigilep, ulttyq sanasyn kóterý eken. Osy jolǵa bet burdyq. Bar ǵumyrymyzdy báigege tiktik. Táptishtep, tipti, termelep aita bergenniń ózinde áldeneshe kitaptyń júgi. Sonyń birazy ótken qalamgerlik qyzmetimizde júzege asqan da siiaqty.

Bul jolǵy áńgime – Ábish ekeýimiz týraly edi ǵoi. Sóz aiaǵyn burmaiyn. Men orys basqan Aqmola-Qyzyljar-Kókshetaýdan ata jurtymnyń arýaǵyn arqalanyp, jańa bir murat tapqandai edim. Endigi maqsat aiqyn, qaitkende jassyń. Bar bolashaǵyń alda.

Qońyr kúzde taǵy da taýar vagondaryna tielip, Almatyǵa oraldyq. Ábishpen jańa kórgendei, qýana tabysyp edik. Aýylda anasy aýyryp, qasynan shyǵa almady degen anyqtama ala kelipti. Tiianaqsyz ilgishek. Ózine oń qaraityn dekan Amandosovqa baryp, keńshilik alǵan eken. Stipendiiasy ornynda, biraq jataqhana berilmeidi. Al men berip turǵan jataqtan bas tarttym. Ońasha,jaily, eń bastysy – ózimizge jaqqan páter úiimiz kútip turǵan.

Osy úshinshi kýrs – 1959–1960 jyldar toǵysyndaǵy kúz ben qys jáne kóktem – shyn kámeletke jańa tolǵan jiyrma jas – Ábish ekeýimizdiń qalamgerlik bolashaq ǵumyrymyzdaǵy tańbaly beles boldy dedim. Jáne shyn mánisindegi kemel, kelisti dáýren. Qalyptasqan saqa stýdent qana emes, fakýltet aiasyndaǵy eń kórnekti jigitter sanalsaq kerek. Meniń baspasózdegi jariia kórinisim kemshin bolǵanymen, keýdem tym joǵary. Bútkil álem ádebietin jete tanydym dep bilem. Óz uǵymymda jazýym da  birshama dárejege jetken. Ekinshi kýrstyń aqyrynda sáýletti Samarqandqa, Orta Aziia, shyn mánisinde júmlá Eýraziia ýniversitetteri stýdentteriniń ǵylymi konferentsiiasyna baryp, «Abai jáne Shyǵys ádebieti» degen taqyrypta baiandama jasap, maqtaý estip, ataýly gramota alyp, marqaiyp qaitqam. Ýniversitettiń segiz fakýltetinen irikti segiz bala baryp edik. Bárimiz de abyroily boldyq. Onyń ishinde menen eki-úsh jas úlken, ekonomfaktyń tórtinshi kýrsynyń stýdenti, bolashaqta Ǵylym Akademiiasynyń prezidenti, doktor, professor, akademik Kenjeǵali Saǵadiev bar. Úshinshi kýrsta jazý qalypty júiege tústi, jariia jaǵdaiym alǵa baspasa da, eńsem kóterilip, bar jaǵynan baisal taýyp edim. Al Ábish bar taraptan ótimdi. Jazǵandary toqtaýsyz shyǵyp jatyr. Eń bastysy – 1959 jyldyń aqyry, qysqa qarai shaǵyn kólemdi, túr-tulǵasy ózgeshe, kórkemdigi kelisti «Mahambet» atty poema jazyp shyqqan. Sol kezdegi uǵym ǵana emes, qazirgi senimim boiynsha da, bul – qazaq ádebietindegi ózgeshe qubylys edi. Sultanmahmut pen Maǵjannan – 1991 jylǵy jeltoqsan, táýelsizdik kúnine deiingi kezeńde ulttyq sanany áigilegen, ult azattyǵy ideiasyn kótergen jalǵyz jyr. (Májit bektiń alys shet elde qalyptanǵan shyǵarmalary bizge keiinirek jetti.) Ainalasy bir aptada támam qylyp edi. Men úshin úlken qýanysh boldy. Qashanda eń jaqyn, syrlas dosymnyń bar tabysyna ózimnen ármen mereilener edim. Mynaý – kemel shyǵarma, klassika dedim. Qazaqtyń ór rýhy kórinis tapqan, qarýly zorlyq pen rýhani qysas – «patshanyń jiren qoly» janyshtaǵan otarlyq jaǵdai áigilengen, tragediialyq emes, qaharmandyq áýezdegi ózgeshe serpin. Shaǵyn kólemdi, biraq airyqsha salmaqty, kemel týyndy.

Ábish ýniversitettegi «Ádebi birlestik» atalatyn belsendi jas jazarmandar úiirmesin basqarady. Men fakýltet stýdentteriniń Ǵylymi qoǵamynyń tóraǵasymyn. Sonymen qatar, Birlestiktiń «Shaǵala» atalatyn qabyrǵa gazetiniń redaktory. Ózimizshe Jazýshylar odaǵynyń jastar bólimshesi dep biletin Birlestik ai saiyn derlik qatarymyzdaǵy talapker aqyndardyń óleńderin talqylap, qyzý jiyn ótkizedi. «Mahambetti» kóp aldyna tartpadyq. Ábish áýelgi kezeńnen ótip ketken, óz ortamyzda úlken aqyn sanalady. «Shaǵala» gazetiniń kezekti sanyna shyǵardyq. Tiesili mátinderi túgeldei máshińkemen basylǵan, kóldeneńi birer metr, uzyndyǵy eki qulashtan astam ádebi gazetimiz keń dáliz – dekanatqa qarsy, qazaq ádebieti kafedrasymen japsarlas qabyrǵaǵa ilinetin, bel ortasy, eń kórnekti tusynda jarqyrap «Mahambet» poemasy turǵannan soń, burynǵydan da mándi, aidyndy kórinedi. Bútkil qazaq bólimi japyrlai oqyp jatyr. Ábishti burynnan biletin, airyqsha baǵalaityn ózimizdiń jigitter túgel ǵajap qaldy. Basqa kýrs balalary da jappai tańyrqap, kóbiniń aqylyna syimai, biraq meilinshe moiyndap, jaqsy pikirge toqtaǵan siiaqty. Árine, álemge tanylýǵa jaqyn, úlken qýanysh. Alaida bul – bizdiń ǵana uǵym eken. Arada eki apta ótkende, «Shaǵalaǵa» qarama-qarsy qabyrǵaǵa fakýltettiń resmi «Filolog» gazeti ilinipti. Qaq ortasynda, taqyryby qara boiaýmen qoldan jazylǵan kóldei maqala birden kózge shalynady. «Mahambet» poemasy – ultshyl sandyraq» dep atalǵan eken. Bastan-aiaq áshkereleý. Eshbir sózi este joq, biraq naqtylap aitpasaq ta belgili bolsa kerek. Ádebiettegi ideiasyzdyqqa, jadaǵai ideiasyzdyq emes, býrjýaziialyq pasyq ultshyldyqqa qarsy kúreske úndeidi. Bizdiń sovettik ýniversitette osyndai ziiandy, qaskói shyǵarma jazylýy – asa qaterli qubylys depti. Alyp turǵan kólemi taldanyp otyrǵan ziiandy poemadan áldeqaida úlken, zárli maqalanyń sońyna qyraǵy avtordyń esim-soiy naqty jazylypty. Bir kýrs tómen oqyǵanymen, bizden eki-úsh jas úlken, alǵashqy óleńderi baspasóz betinde kórine bastaǵan, aryndy, buzaqylaý jigit, ilkide ǵana, Karl Marks kóshesindegi býkinistke bara jatqan jolym, zamanynda abyroily, keiinde ishimdikke áýes, ashań-jarǵaq qart aqynmen birge araq iship otyrǵanyn kórgem. Keiinde ájeptáýir ataǵy shyqty, sodan soń,  otbasyndaǵy azǵyndyǵy úshin jazaǵa kesilip, tórt-bes jylǵy qapastan keiin, áldebir týysy – quziretti partiialyq qyzmetkerdiń kúshimen bostandyqqa shyqqan jáne beti búlk etpei, Jazýshylar odaǵy men baspalarda shalqaqtap júrýshi edi. Jiyrmadaǵy balań stýdent, jańa bastaǵan talapker keziniń ózinde ádebiettegi «azǵyndyqqa» qarsy kúresken kisiniń aqiqat beinesin tanyta túsý úshin aityp otyrmyn.

Biz jaqsy bilemiz, sovettik qoǵamda kez kelgen kisi saiasi baqylaý astynda. Ásirese jastar jaǵy. Ýniversitette, árbir oqý tobynda bir, nemese eki-úsh tyńshy bar. Áskerden ótken, nemese jumys istep kelgen, ustamdy, senimdi, saqa jigitter. Shamasy belgili. Partiialyq tuǵyry berik, jekelegen oqytýshylar taǵy tur. Jáne árqaisy óz betimen desek te, joǵaryda bárin biriktirýshi, baǵyttaýshy, basqarýshy mekeme tur. KGB. Ataýly maqala arnaiy tapsyrmamen jazyldy dep oilamaimyn. Sovettik jalaqor qoǵam qalyptastyrǵan áleýmettik qubylys – shyn azǵynnyń óziniń ynta-jigeri. Bákim, jalpyǵa ortaq, úirenshikti tásilder arqyly, boiy ozyq turǵan Ábishti qazirgi jáne bolashaqtaǵy baqtalasy sanap, áý bastan súrindirý, aldyna talqy qoiý. Qaitkende de, «Shaǵaladaǵy», shyn mánisindegi otanshyl poema da, «Filologtaǵy» áshkere maqala da eskerýsiz qalmasa kerek. Keiingi bir kóldeneń jazbalarda osydan soń Ábishti anda-mynda shaqyrypty, dabyra Jazýshylar odaǵyna jetipti degendei sózderge ushyrastym. Jańsaq derek. Tárizi, poemanyń kitapqa shyǵar tusyndaǵy talqy bolar. Men aityp otyrǵan kezde tótenshe áńgime týǵan joq. Birge turyp, birge júrmiz, meniń estimei qalýym múmkin emes. Áitkenmen, Ábishti saiasi politsiianyń seziktiler esebine qosýy kúmánsiz. Birinshi kýrs, komsomol jinalysyndaǵy ultshyldyq daý-damaidan soń, jalǵyz Ábish qana emes, sol hikmetti bastaýshy bolǵan meniń ózim de, dáleldi, baiypty sóilegen Nurmahan jáne taǵy  birnesheýimiz sanatqa kirsek kerek. Ataýly, qatań shara qoldanylmaýy – zamannyń birshama tynyshynan jáne úlkenderdiń jaba toqýymen qatar, osynyń bári balalyq, ýaqyt oza kele basylar jelik sanalýy der edim. Sonymen, «Mahambettiń» daýy aiaqsyz qaldy. Qarymta jaýap berýdi qajet tappadyq. Keseldi taqyrypqa nazardy kúsheitý ǵana emes, kópe-kórneý aqymaqshylyq bolar edi. Jalaly gazetimiz de qysylyp-qymtyrylmai, bizdiń «Shaǵala»–«Mahambetimiz» de aiylyn jimai, kelesi sandary shyqqansha, eki ai boiy óz orny, sol qalpynda tura berdi. Biz qansha dúrdisek te, Ábishti qudai qaqty der edim. Osy oraida aita keteiin, sol, álde kelesi jyly, orys bóliminiń oryssha «Filolog» gazetinde Rapoport deitin stýdent qazirgi zaman poeziiasy týraly maqala jazady, kórkemdik úlgisi retinde «belgili sovet aqynynyń» bir shýmaq óleńi mysalǵa keltirilgen eken; bul, esimi atalmaǵan aqyn osy kezde bar taraptan aiyptalyp jatqan Pasternak bolyp shyǵypty. Al, ketti. Iiý-qiiý dabyl, oibai, attan. Álbette, KGB-nyń tikelei qatysymen, ýniversitet partiia uiymy jáne dekanat tarabynan qatań aiyptalyp, Rapoport oqýdan qýyldy; keiinde, orys filologiiasyn bitirgen jigitterden estýimshe, eki-úsh jyldan soń keshirim alyp, áitip-búitip diplomyn qorǵaǵan eken, budan sońǵy kezeńde Sibir, Baiqal jaqta oblystyq gazetterde qyzmet atqarypty, álbette, qýǵyn-súrgin toqtalmaǵan, aqyry, mezgilinen buryn dúnieden ótken siiaqty. Mine, osyndai zamanda ómir súrdik. Saqtyqpen qatar sátti taǵdyr buiyrýǵa kerek edi.

Bul kezde Ábish birshama óleń jazyp tastaǵan. Baryn iriktep, shaǵyn jinaq ázirledi. Kórkem ádebiet baspasyna usynbaq. Baspa qabyldaý úshin áýeli Jazýshylar odaǵynyń maquly qajet eken. Talqylaý jáne ońdy pikir. Soǵan orai, osy alǵashqy jinaǵy odaqtyń poeziia sektsiiasyna tapsyryldy. Eki-úsh apta ótti me, birer ai ozdy ma, talqylaýǵa shaqyrypty. Ábishpen birge Seitjanov Baqyt, Dildábekov Turǵanbai jáne men – tórteý bolyp bardyq. Bizdiń úshinshi kýrsymyz, 1960 jyldyń alǵashqy, qys ailary.

Poeziia sektsiiasynyń bastyǵy – aqyn Sattar Seithazin eken. Sonymen qatar Shámil Muhamedjanov jáne, esimde qalmapty, tárizi, Odaq pen jýrnal, gazet tóńiregindegi úsh-tórt jigit bar. Hám jas peri Ákim Tarazi. Sattar aǵamyzdyń kóńili keń eken.  Osy jaqynda ǵana Máskeýdegi Ádebiet institýtyn bitirip kelgen. Sol zamandaǵy jáne keiin de erekshe mártebe – ortalyq, Máskeý baspalardyń birinen «Berkýty» degen atpen aýdarma jinaǵy shyqqan. Bolashaǵy tym jarqyn siiaqty edi. Kóterińki otyrdy. Birer eskertpemen qanshama madaq sóz aitty. Qazaq ádebietine daryndy, jańa bir jas aqyn keldi, dep túiindegen. Osydan soń álgi, meniń esimde qalmaǵan jigitter, bastapqy lepesti qostaǵanymen, taptaýryn, súreńsiz sóilegen. Budan keiin endi ǵana kóterilip kele jatqan jáne táp-táýir óleńder jazyp júrgen Shámilge kezek keldi. Negizgi pikiri orynsyz synǵa qurylǵan edi, alaida, jinaq jaramsyz degen sózge barmady. Ábish osy Shámildiń lepesine qatty keiigen eken, úige kele salysymen, onshaqty jol epigramma jazyp edi, sondaǵy: qanaty jetpeitin biikti qalai tanysyn, tobylǵydan asyp usha almaityn «Torǵaidyń úrpe-shúrpe balapany» degen tirkes esimde qalypty. Áýelgi sheshender tynshyǵan kezde Ákim Tarazi sózge kirdi. Alǵash kórýim. Keýdesin kere, baiyppen, nyq, ári senimdi sóilegen. Tutastai alǵanda joǵary baǵalady. Alaida, sońǵy oramdaǵy bir sózi meniń júregime zyrq etip tigen edi. «Osyndaǵy biraz óleńde aitylyp jatqan Afrika – shyn mánisindegi Afrika emes, avtordyń kóńilinde basqa bir áýen bar...» – dep qaiyryp edi. Maǵan tupa-týra arandatý siiaqty kórindi. Aitýǵa bolmaityn áńgime. Árine, sózdiń túp tórkini – neshe ǵasyrlyq quldyqtan soń, endi ǵana azattyq alyp jatqan Afrika emes, otarlyq kepten qutyla almai otyrǵan Qazaq eli. Arada bes-alty jyl ótkende jaqyn tanystym, kóńilimde únemi kúdik turatyn edi, bile kele seiildi, tarqady, shyndyǵynda, bizden úlkenirek bolsa da, otyzǵa jańa kelgen, endi ǵana jazýǵa shyndap bet qoiǵan Ákimniń lepesi – «Biz de aqymaq emespiz, bárin tanyp, ańdap otyrmyz» degen ishara tóńireginde ǵana bolsa kerek. Keiin de, áldenendei alalyǵyn, ult máselesinde teris kózqarasyn, tirshilik keshýindegi arzan quityrqysyn kórmedim, jaqsy jazýshy ǵana emes, zaiyrly azamat. Qaitkende de, Ákimniń sol sáttegi eki-ushty sózine talqyǵa qatysyp otyrǵan synshylarymyzdyń eshqaisy boilamasa kerek. Biz – Ábishtiń jaýynger komandasy, áýelde pátýalasyp alǵanbyz, tarazy basy aýyp, anyq teriske ainalsa ǵana sózge kirisemiz, áitpese meilinshe beibit otyramyz dep. Birer saǵattan asqan talqydan sońǵy qorytyndy sózinde Sattar aǵamyz: «Kelisti, jaqsy jinaq. Syn pikirler eskerilsin, biraq osy qalpynda barlyq talapqa jaýap berip tur. Jazýshylar odaǵynyń poeziia sektsiiasy atynan «Kórkem ádebiet baspasyna» usynamyz», – dep túiindedi,

Ábish «syn pikirlerdiń» eshqaisyn eskergen joq, taǵy birneshe óleńmen tolyqtyryp, máshińkeden qaiyra ótkizip, baspaǵa tapsyrǵan edi. Shamasy – 1960 jyldyń naýryz-kókegi. Bizdiń uǵymda Jazýshylar odaǵy maquldaǵan jinaq tez arada kitap bolyp shyǵýǵa tiis. Olai emes eken. Baspanyń ózindik rásim,  ququǵy bar. Ábishtiń jinaǵy arada úsh jyl ótkende, ýniversitetten keiin ǵana jaryqqa jetti. Ilkide, «Mahambet» qalai boldy dep suraǵanymda, Ábish meilinshe kúiinip sóilegen. «Búldirdi,  kóleńkesi ǵana qaldy, – dep edi. – Eń aqyryna «Shashaǵyn qyzyl týdyń jelbiretti» degen shýmaq qostyrdy». «Nege kelistiń?» – dep edim ańtarylyp. «Onda múlde basylmai qalatyn boldy», – dedi kúizelip. Baryn joqqa shyǵarǵansha, baspai-aq qoisa qaiter edi dep aita almadym. Sóz – tutas jinaq emes, ataýly poema týrasynda ǵana bolatyn. Qanshama zamannan soń, alpysqa tolǵan shaǵynda Ábish bizdiń qatarymyzda alǵashqy bolyp, burynǵy-sońǵy shyǵarmalarynyń on eki kitaptyq jinaǵyn bastyrdy. «Mahambet» poemasy Birinshi tomǵa ense kerek. Áýelgi qalpynda keltirdi me, jańadan ústeme, aiyrymy bar ma – bilmeimin. Bul kezde aýyldarymyz alystap ketken. Maǵan arnaiy syilamady, óz betimmen alýǵa – kitap dúkenderine de túspegen. Keler jyly ǵoi deimin, men on úsh tomdyǵymdy shyǵardym. Záýimen Almatyda bas qosa qalsaq, tartý qylar edim. Sóitip, Ábishti bilmeimin, men ózim on eki tomdyqtyń naqty quramy men mazmunynan beihabar qalǵan edim. Eger «Mahambet» qalpyna kelse, qazirde úńile oqyǵan keibir ádebietshi, synshylar: «Bastapqysy bulai emes edi, tsenzýrasyz zamanda túzetip, táýelsizdik uranyna sáikes ikemdepti», – dep, jazbasa da, oilap qalýy múmkin. Joq, Ábishtiń bul shaǵyn poemasy áýel bastan-aq ult urandy, ózgeshe saryndy, ǵajaiyp tolǵaý bolatyn. Aitpaqshy, óleń jinaǵyn baspaǵa ótkizgennen soń Ábish máshińkege basylǵan qoljazbanyń úshinshi bir danasyn maǵan syilap edi. Jazda aýylǵa ala kettim. Úi ishi, dastarqan basynda «osyndai daryndy dosym bar» dep maqtanbaimyn ba. Biraz óleńderin oqyp berdim. Ájem basyn shaiqap, tamsanyp otyrdy. Aǵa, iaǵni týǵan ákem (men shaldyń qolynda óskem) bastaýysh mektepte muǵalim, soǵystan buryn QazPI-diń ádebiet fakýltetine túsken, qazirgi tanymy da táýir, bar men joqty qadaǵalap otyrady, Ábishtiń óleńderine ábden riza boldy. Sodan soń suraǵan: «Al, dosyń osyndai eken, seniń ózińde ol maqtaǵandai ne bar?» – dep. Tosylyp qaldym. «Men óleń jazbaimyn, – dedim. – Syn maqala, zertteýler. Qazir kórkem prozaǵa den qoidym. Birer apta demalystan soń qaptal otyram...» Arada týra jiyrma eki jyl ótsin. 1982, qańtar. Tátem, iaǵni týǵan anam oqysta dúnieden ótti, áli alpysqa da tolmaǵan edi. Sonda aýylǵa baryp, bar rásimin atqaryp, endi jalǵyz qalǵan ákemizdi kóshirip áketerde, baiaǵy qoljazba kitap ájem marqumnyń shai jinaityn, kamzol, kóilektik táýir matalar saqtaityn sandyǵynyń túbinen shyǵyp edi. Eskilikti Quran kitabymen birge. Juqaltań, qatyrma, sarǵysh papkaǵa salynǵan, árqaisy jeke betke basylǵan óleńder toptamasy. Ábishtiń óz qolyna ákep berdim. Ókinishke qarai, bul qoljazbalardyń ishinde «Mahambet» joq bolyp shyqty. Daǵdaryp baryp esime túsirdim. Ol zamanda máshińkege bastyrýdyń ózi birshama mashaqat, dál keterimde qaiyra surap alyp edi, áldebir qajetine qarai. Endi eski jádigerge ainalǵan sary papkany ózine tapsyryp turyp: «Mahambet» áýelgi nusqasynda saqtaldy ma?» – dep surap edim. «Ózimde de qalmapty», – dedi. Baiqaýymsha, Ábish avtorlyq arhivine tym yqtiiatty bolmaǵan siiaqty. Qoljazbasy joǵalsa, qanshalyq dárejede qalpyna keldi, álde áýelgi nusqa sol beti qurdymǵa batty ma – taǵy da anyǵyn aita almaimyn. Qazir qonysym múlde alystap ketti, atalmysh on eki tomdyqty kitaphanadan bolsa da taýyp alyp, naqtylaýǵa múmkindik joq. Meniń osy oraidaǵy bar sózim – Ábishtiń ulttyq muratty áigilegen, eń alǵashqy klassikalyq shyǵarmasy týraly riiasyz kýálik berý ǵana.

Ýniversitettegi bizdiń kýrsymyz óte kúshti edi. Til men ádebiet bóliminde – elý, qatarlas jýrnalistikada – jiyrma bes, jiyny jetpis bes stýdent. (Aqyry til-ádebietten otyz bes bala bitirdik, jýrnalistikadan jiyrma ǵoi deimin.) Alty-jeti qyz, qalǵany – uldar, basym kópshiligi – on jeti, on segizdiń tóńireginde. Keiingi zamanda jappai qalyptasqan bylyq-shylyqsyz, adal synaq negizinde iriktelgen tańdama balalar. Tek óz aramyzda bir jigit pen bir qyz ǵana jaqyn týystarynyń arqasynda ótti dep aitylatyn, qyzymyz – óńdi, ári táýir oqydy, ul – ilinip-salynyp júrip, ýniversitettiń aqyrynda múlde qulap, eki jyldan soń áreń bitirgen. Filologiia fakýlteti bolsa, óz qalaýlarymen tússe, – túgeldei jazǵysh. Oqý jańa bastalǵan kezde bári de dúr. Ádebiet teoriiasynan dáris oqityn, ol kezde otyzdyń ishindegi, jap-jas, bilgir, ári ásem, áserli sóileitin Zeinolla Qabdolov, arada bir jarym-eki ai ótken soń, kezekti sabaǵynda jalpyǵa qaratyp suraq qoiyp edi. «Báriń de bolashaq ádebietshi, al endi anyqtap alaiyq. Aqyndar, qol kóterińder?» – degen. Til-ádebiet bólimindegi elý balanyń álde otyz, álde otyz besi qol kóterdi. «Proza jazatyndar?» – altaý-jeteý. «Ádebi syn?» – úsheý-tórteý. «Dramatýrgiia, pesa jazatyndar?» – bir bala. Zekeń basyn shaiqap, kishkentai balalardyń oiynyn qyzyqtaǵandai, jymiyp turdy. Eshbir janrda joq tórt-bes-aq stýdent qalyp edi. Bizdiń biiazy qyzdar jáne men. Qyzdarǵa talap joq, al maǵan qadala qarap, azǵana bógeldi. «Al siz?» – degen sodan soń. Túrimdi tanyp alǵan. Seminar sabaqtarynda asa belsendi bolsam kerek. Osy ótken aptada ǵana, «Siýjet jáne kompozitsiia» degen taqyryp boiynsha baiandama jasap, Lermontovtyń «Bizdiń zamannyń qaharmany» romanyn taldap, Isa Baizaqovtyń «Quralaiy», «Aqbópe» men «Qoishynyń ertegisin» baiyptap, sońǵy bólimde tutas óleń shýmaqtaryn jatqa aityp áreń toqtaǵam. Jalpy, Shortanbai men Dýlattyń qanshama jyr-tolǵaýlaryn, Mahambet, Shákerim, Isa, Qasymdy, Pýshkin men Lermontov jáne basqa da álem aqyndarynyń tutas óleńderi men jekelegen úzikterin jadyma tutqam. Retine qarai syrtqa tógiledi. Zekeń bul kezde ýniversitet ustazdyǵymen qatar, «Qazaq ádebieti» gazetiniń bas redaktory. Ábishke úiirilip túsip, birden qamqoryna alǵan. Kerisinshe, meniń munshama bilgirligim múlde unaǵan joq. Álde basqa bir minezderim. Áiteýir ómir boiy teris qarap ótti. Ol – keiin. Al qazir tupa-týra saýal salǵan: «Poeziia ma, proza ma. Álde syn ba?» – áýestik qana emes, kekesin ańdadym. «Men ádebiet tarihynan zertteýler jasap júrmin», – dedim. Zekeń bir sát ańyrap qaldy. «Máselen?» – degen sodan soń. «Abai tekstologiiasy týraly. Jáne 30-jyldar oraiyndaǵy ádebi baspasóz». Zekeń iegin kóterdi. «A-a... solai ma...» Bolashaq jazarmandar tóńiregindegi bar áńgime osymen bitti. Sabaq ári qarai jalǵasqan. Tek birimizdi birimiz tani túskendei bolyp edik.

Shynynda da. Manaǵy otyz aqynnyń on-on besi respýblikalyq, nemese árqily oblystyq baspasózge jol ashqan. Qalǵanynyń da úmiti zor, senimi kúshti. Alaida, jańa jylǵa jetpei-aq báigeniń aiaǵy sozylyp ketti. Sozylǵan joq, birjola derlik toqyrady. Bizdiń aramyzdan sýyrylyp, eki joiqyn aqyn shyqqan. Birinshisi – árine, Ábish. Ekinshisi – Orazbek, áýelde aqyn esebinde tanylyp, keiinde prozashy retinde qalyptanǵan Orazbek Sársenbaev. Bular jazyp júrgen óleńder, sol kezdegi bizdiń uǵym ǵana emes, qazirgi deńgeiden qaraǵanda, qazaq poeziiasynyń aldyńǵy qatarynda. Ábish óleńderi oily, sýretti, syrly bolsa, Orazbek óleńderi ásershil, beineli. Birinshi kýrsta ol da páterde turdy. Tastaq qoi deimin. Birde lektsiiada kórinbegen soń, aýyryp qaldy ma dep, Ábish ekeýimizdiń izdep barǵanymyz esimde. Áldebir uiǵyrdyń úimen japsarlas, jataǵan, qýyqtai bólmesinde turady eken. Qys kúni. Bólmesi jaily, ári jyly kórindi. Orazbek shynynda da az-maz tymaý tigen, jazylypty. Jeidesi sholaq, tizeden túsken qazaqy keń dambalmen otyr eken. Árine, óleń jazyp. Jańa ǵana támamdaǵan, ústinen qarap jatqan siiaqty. Amandyǵymyz aitylyp bitpesten oqyp berdi: «Alaqai, tań keledi, tań keledi...» Budan ári: «Betke alyp, óńsheń bala Myńbulaqty, – Ketýshi ek minip alyp bir-bir atty...» Esimde qalǵan jyr joldary osyndai. Balalyq shaqty ańsaý, alysta qalǵan aýyldy saǵyný. Ádebiet birlestiginde óleńderin talqyladyq. Mundaida men synshy bolyp ketem. Qalǵan bilgishter de meilinshe tushynypty. «Jetip turǵan aqyn», – dep baǵalastyq. Orazbek osyndai bolǵanda, Ábishtiń óresi tipti biik. Álgi, bizdiń otyz aqyn, talabynyń kúshtiligi, parasat, tanymynyń moldyǵy kesirge shyǵyp, túgeldei derlik óleń jazýdy doǵardy. Keiinde múlde ataýsyz ketti. Keibiri, tolysqan shaǵynda poeziiaǵa qaityp oraldy. Máselen, túrkstandyq Ahmet Tórequlov pen tarazdyq Arǵynbai Bekbosynov. Aitbai Ramazanov – árqily maqala, áńgimeler jazyp júrdi. Óte jaqsy bastaǵan Ydyrys Dáribaev ekinshi kýrstan soń jaǵdaiy kelispei syrtqa aýysyp, sol beti habarsyz ketti. Jáne Nurbatsin Múlik degen taǵy bir azamatymyz. Aqyny bar, ózgesi bar, biraz jigitterimiz basqa salalarǵa oiysty. Ádebiet synshysy Sonarbai Tańqaev filosofiia doktory boldy, professor retinde kóp jyldar ustazdyq jasady. Jalǵyz dramatýrgymyz Seiilbek Isaev – belgili lingvist esebinde tanyldy, qazaq tiline qatysty mándi ǵylymi eńbekter jazdy, doktor, professor, institýt rektory dárejesine jetti. Saparhan Myrzabekov – ol da filologiia doktory, professor, qazaq tili, onyń týma erekshelikteri tóńireginde qundy kitaptar shyǵardy. Bazarǵali Qýatov Batys óńirde baiyrǵy jýrnalist retinde maǵlum. Muhitdinov Mirasbek – tanymal metodist pedagog boldy. Fadli Fazli-oǵly Áliev – keiinde túrik tilinen ulttyq rýhqa qatysty birtalai aýdarma jasady, zerdeli maqalalar jazyp jariialady. Men belgili bir dárejede ataqqa shyqqandaryn aityp otyrmyn. Dese de, ýniversitet bitirgen kezde ár tarapqa bólinip, árqily jumys sońynda, turmys pen jaǵdai tozdyrǵan jigitterimizdiń birazy – aqyn, jazýshy bolmasa da, ǵylym qýmasa da, qazaq azamaty retinde óz ortasynda igilikti qyzmet atqarsa kerek. Áitse de, bulardyń ishinde Ulytaýǵa ketken Baqyt Seitjanov, Qyzylordaǵa qaitqan Turǵanbai Dildábekov, aqmolalyq, keiin baspada otyrǵanda men balalarǵa arnalǵan bir kitapshasyn shyǵaryp bergen Marat Nurǵaliev, ýniversitetten soń kóp uzamai, Saryshaǵan poligony aimaǵynda muǵalim bolyp júrgende «aq qan» – leikemiia dertine shaldyǵyp, mezgilsiz dúnieden ótken, jazýshylyq jaqsy talaby bar Didarbek Ramadanov – qai-qaisy da, qoǵamdyq ómirden úlken oryn alýǵa laiyqty jigitter edi. Sátsiz ǵumyr keshti demeimin, áitkenmen, talailary tolymdyraq bolýǵa tiis-ti. Áńgime arnasynan aýytqyp, eske alyp otyrǵanym – jańa bastaǵan qalamger kezindegi Ábishtiń ósken, qalyptasqan ortasy, iaǵni meniń de taqaý tóńiregim týraly aqpar bere ketý.

Ýniversitette buryn «Úiirme», biz «Birlestik» dep kóterip ataǵan ádebi ujymdastyq boldy dedim. Úiirme bastyǵy – alǵashqy bir áńgimeleri baspasózge, onyń ishinde aidyndy «Ádebiet jáne iskýsstvo» – keiingi «Juldyz» jýrnalyna da shyqqan Marshal Ábdihalyqov eken. Zamanynda birshama tanymal jazýshy boldy. Ol kezde sońǵy kýrsta oqityn. Kelesi kúzde Birlestik bastyǵy mindeti Ábishke kóshti. Filologiia fakýlteti aiasyndaǵy úlken mártebe. Keiingi jáne aldyńǵy kezeńde qazaq ádebietine belsene aralasqan ataqty qalamgerlerdiń basym kópshiligi ýniversitet qabyrǵasynan shyqqanyn eskersek, filologiia fakýltetiniń Ádebiet birlestigi, shynynda da alǵashqy ádebi mektebimiz esepti. Úmiti zor, keýdesi biik, talapker jas aqyndardyń óleń toptamalary talqylanady. Áýelgi bir jiynymyz joǵarǵy, tórtinshi, álde besinshi kýrsta oqityn Ráshit Sábitov degen jigittiń shyǵarmashylyǵyna arnaldy. Óleńderi táp-táýir, ara-tura respýblikalyq gazetterde basylyp turatyn. Aqyry únsiz ketti, keiingi taǵdyryn bilmeimin. Bizden eki jyl keiin kelgen Baqtybek Qozykeev degen, qarshadai bala boldy. Ol da ortalyq basylymdarǵa jol ashqan. Minezi shiraq, qimyly shalt, daryndy jigit edi. Aqyry, tolyq órkendei almai, erte qiyldy, ýniversitetten soń kóp uzamasa kerek. Fakýltette, Ábish pen Orazbektiń sońyn ala, tanymal talapker retinde, bizden eki kýrs tómen oqityn Ǵarifolla Kóshenov degen jigit boi kórsetken, bir top óleńi ol kezdegi dabyldy, úlken aqyn Taiyr Jarokovtyń alqaý sózimen «Qazaq ádebietinde» basylǵan. Ony da talqyladyq, kóterińki bedeline qaramastan, birtalai min taǵyldy. Shyny da solai bolsa kerek, keiinde múlde kórinbedi, batys oblystardyń birinde gazet redaktory qyzmetin atqardy dep estigenim bar. Bul kezde bizden joǵary kýrsta Qairat Jumaǵaliev kózge túse bastaǵan. «Qazaq ádebieti», «Leninshil jas», tipti «Juldyzda» jariialanyp júr. Sózge sarań, symbatty, kerbez jigit. Ózin Birlestikten joǵary sanasa kerek, óleńderin talqyǵa salmady jáne bizdiń tóńiregimizben eshqandai bailanysy joq. Bul Qairat keiinde belgili aqyn, Ábishpen aqyryna deiin etene aralasty, menimen de uzaq jyldar boiy dos-jar, jaqsy qatynasta boldy. Iá, Úmbetbai Ýaidin bar. Túri balań, jasy úlken, óleńdi jańa bastaǵan. Ol kezde syqaqshy emes, lirik. Keiinde jaqsy aqyn bolǵan jáne árqily janrda jazyp júrgen Aian Nysanalin de tanymal edi. Óz óleńderiniń talqysy ma, álde basqa bir reti me, áldekimdermen kelispei qiqyraiyp otyryp alǵany esimde. Ótejannyń óleńderi ortaǵa salyndy. Ataǵy zor. Biz birinshi kýrsta júrgende toptama óleńi Qýandyq Shańǵytbaevtyń alǵysózimen ádebiet jýrnalynda jariialanǵan edi. Áýezi basqa, ózgeshe turpatty jyrlar. Bar bitimi sony, sezimi kirshiksiz, tolǵamy tabiǵi. Qazirgi úlkendi-kishili aqyndardyń eshqaisyna uqsamaidy, tyńnan túren tartqandai. Arada ai ótpei, Birlestik nazaryna túsken. Burnaǵy, Marshal Ábdihalyqovtyń basshylyǵy kezinde. 1958, kókteme bolsa kerek. Keshke arnaiy shaqyrylǵan Qýandyq Shańǵytbaev elbirep turyp, uzaq sóiledi. Osydan keiin talqy bastalǵan. Bireý súiindi, aldyńǵy úlken aqynnyń sózin qostady, endi bireý naqty taldaýǵa tyrysty, birer jigit mundai, qalypty poeziia aýqymynan tys, buza-jarǵan óleńderdi áýesqoi dáldúrish dep, múlde teriske shyǵardy. Sodan soń Qabdesh sóilegen. Qytaidan kelip oqyp jatqan stýdent, bolashaq ataqty jazýshy Jumadilov. Eń mándi, eń nárli lepes bolypty. Madaq oryndy, kústana da túsinikti, dedi. Óitkeni bul – qazaqtyń jańa poeziiasy. Ózi aýylda traktorist eken. Jasy on segizge endi kelgen. Ómirdi, tabiǵatty tanýy, qabyldaýy basqasha, shynaiy, naqty. Olqy sanaýdyń jóni joq. Tańyrqasaq ta, senimsizdik kórsetý orynsyz. Pýshkin men Lermontov ózderiniń ǵajaiyp óleńderin on alty-on jeti jasynda jazǵan. Ózimizdiń Sultanmahmut jiyrmaǵa tolmai-aq ónerdiń zańǵar biigine shyqty. Mine, qazaq ádebietine Ótejan Nurǵaliev deitin úlken aqyn kelipti. Bárimiz úshin merei, qýanysh bolýǵa tiis, dep támamdady. Naqpa-naq emes, biraq uzyn-yrǵasy osyndai. Sol Ótejan arada jyl ótkende ýniversitetke kelip túsken. Bul eki aralyqta «Qazaq ádebieti» gazetinde taǵy da birneshe óleńi shyqty. Endi Ábish bastaǵan Birlestiktiń talqysyna tartyldy. Burynǵylary belgili, onyń ústine máshińkege basylǵan, álde otyz, álde qyryq bet jańa óleńderin usynǵan. Bárimizdiń de nietimiz oń edi. Alaida, jigitter joǵary baǵadan bastap, birte-birte qatań talapqa kóshti. Áýelgi, dáripti jyrlarynan sońǵy kezeńde jazylǵan dúnielerinen qanshama min tapqan. Izdenis joq, tabysqa mastanyp, toqyrap qalypty, desti. Men sóilemegen siiaqtymyn. Keibiri artyǵyraq ketkenimen, jigitterdiń mini men syny oryndy edi. Ataqty Ótejan moinyn tuqyrta, alara qarap otyrdy da qoidy. Basylyp qalypty. Men ózimshe jazam, sender ózderińshe aittyńdar, qaisymyz da óz ornymyzda qalaiyq, dedi jaýap lepesinde. Aqyr túbi bul talqy Ótejannyń paidasyna shyqty ǵoi deimin. Biraz jylǵy daǵdarystan soń, jańasha serpilip, úlken biikke bet qoiǵan, aqyry, óziniń erekshe minezine sai, qazaq poeziiasynyń aýqymyn keńeitken ózgeshe óleńder jazyp júrdi.

Eń belsendi, ári kóp jazatyn aqynymyz – Dúkenbai bolatyn. Keiinde belgili prozashy Dúkenbai Dosjanov. Óleńderi keńinen talqylandy, minsiz emes, biraq óte jaqsy dep baǵalanǵan. Dúkenbai poeziiasyndaǵy negizgi bir taqyryp – Ábishtegi siiaqty, azattyq alyp jatqan Afrika eken. Qaitqan qustarǵa qatysty bir óleńinde óz atynan: «Jetkizińder jigerli eldiń sálemin!» – deitin túiindi sózi bar edi. Iaǵni, biz de azattyqty ańsap otyrmyz, aqyr túbi kúresemiz, alamyz degen emeýrin. Bul óleńniń de saqtalýy, basylymy týraly deregim joq, biraq sondai bir, júrekjardy tolǵaýdyń bolýy anyq. Bul Afrika áýezi aqyr túbinde Dúkenbaidyń óziniń basyn joia jazdady. Burnada jazǵan siiaqtymyn, birge oqityn, birge júretin Sultan Orazalin ekeýi, myna, azattyq alyp jatqan negr jurty siiaqty, bizdiń qazaq ta óz aldyna el bolyp, tý kóterýi kerek degen turǵyda listovka – úndeý qaǵazdar daiyndap, úi-úige taratady. Arada eki kún ótpei Dúkenbai ustalǵan. Eń ǵajaby – KGB-da isteitin tergeýshi, tekserýshi jigitter ary qarai ýshyqtyrmai, mundai aqymaqshylyqty qoiyńdar, dep, aqyl, keńesin aityp, máseleni birjola jaýyp tastaidy. Al Sultanǵa múlde qozǵaý túspepti. Keiinirek aitýynsha, onymen jáne Dúkeshpen naqty qatynasymyz bar Tólek ekeýimizdiń de izimiz kesilgen. Biraq eshqandai kúmán tabylmaǵan. Qaitkende de, ulttyq sanasy joǵary jáne, sóz joq, tilektes, sonymen qatar, janashyrlyq sezimi, adamdyq qasieti kámil jas jigitter shataqty máseleni orta joldan úzipti. Qisynsyz desek te, aqiqat, bolǵan jaǵdaiat. Bul zamanda bárimizdiń tilegimiz ortaq, bárimiz de jaspyz, talabymyz joǵary jáne bolashaqqa senim zor – qaitkende de jarasymdy májilis, otyrystar eken. Birlestik jiyndaryna ádette jiyrma-shaqty bala qatynasyp, sonyń teń jarymy belsendilik tanytady. Belgili bir aqynymyzdy baǵalaý ǵana emes, búgingi ádebi ahýal, árqily kórkemdik tanym men kózqaras, qalamgerlik qyzmet, oqý men eńbek tóńiregindegi tolǵamdar. Birlestik jiyndaryn ádette Ábishtiń ózi qorytyndylaidy. Taýyp aitady, naqty aitady, eń sońǵy, túiindi toqtam bolyp shyǵatyn. Ataýly jiyndaǵy qanshama sóz, ózimizshe bajaily talqydan keiin, osy jáne basqa da jigitterdiń árqily óleńderi – Birlestik úni «Shaǵala» gazetinde qabyrǵaǵa shyǵady. Qatań irikteýden soń, tańdamanyń tańdamasy. Biz úshin aqyndyq sapar, ataq-abyroidyń bastamasy kórinetin.

Birlestikte  óz  ortamyzben  ǵana  shektelmeimiz,  resmi, úlken ádebiet máselelerine qol sozatyn edik. Belgili jazýshylarmen kezdesý. Ózimizge senimimiz sonshalyq, aqyl, ǵibrat tyńdaý úshin emes, jańa bir shyǵarmalaryn talqylaý úshin. Osy úshinshi kýrs, 1960 jyly ǵoi deimin. Tiri klassikter sanatyndaǵy Ǵabiden Mustafinniń «Kózkórgen» atty shaǵyn, estelik kitaby shyqqan. Úlken úmitpen oqyp, eshqandai qanaǵat tappadyq. Arnaiy kezdesýge shaqyrǵan edik. Aqsaqal keldi, otyrdy. Áýelgi, birshama kólemdi taldaý sózdi kim aitqany esimde joq. Tárizi, Ábish emes, basqa bir jigitimiz. Sodan soń, qatar-qatarymen jeti-segiz bala. Men kópshiliktiń sońyn ala sóilep edim. Úlken jazýshynyń jańa kitabynan ilip alar eshteńe tappadyq. Zaman da joq, adam da joq, bolashaq jazýshynyń ózi de joqqa jaqyn. Ǵabekeń túńilmedi, túnermedi, óńin bermegen baisaldy keiipte bastan-aiaq, únsiz tyńdap otyrdy. Sońǵy sózin de jarytyp aitpady. Aiaǵy bar dedi me, áli de tolyqtyram dedi me, qysqa ári mánsizdeý sóiledi. Ábish ózińiz de bilesiz, ádebiette árqily pikir bolady degen turǵyda az-maz jaimashýaqtap, stýdent jáne qalamǵa talapker jastardyń shaqyrýyn qabyldaǵany úshin raqmet aitty. Aqsaqaldy syrtqa, mashinasyna shyǵaryp saldyq. Basqalardy bilmeimin, aqyr sońynda Ábish ekeýimiz de yńǵaisyzdanyp qalǵan edik. Jigitterdiń sózinde jańsaq joq,  biraq osynyń báriniń qajeti qansha edi degen turǵyda. Aldyńǵylar qaitkende jańa bir, sony óriske shyǵa almaidy, shaqyrýymyz qate boldy degen ókinish. Eń bastysy – aqsaqaldyń sonshama syrbaz ustamdylyǵy áser etken. Búginde ózimiz de birazǵa keldik, sol jastan astyq, qandai ortada da dáp osylai otyrýymyz neǵaibyl. Osy sózderden soń oilana qarasam, aqsaqal biz aitqan olqy men kemisti, jetimsiz ben múkisti túgelge jýyq moiyndaǵan, osy qazir emes, burnada, tipti, jazý, syzý ústinde bilgen, ańdaǵan, alaida, qyspaq zamanda keńinen kósilip, erkin ashylýǵa múmkindik tappaǵan. Shyn mánisinde biz jastyq aýsar, ańǵal serpinmen, biteý jaranyń aýzyn tyrnaǵan siiaqtymyz.

Ǵabiden aqsaqaldan soń, jańa qazaq ádebietiniń aldyńǵy qataryna umtylyp turǵan Ábdijámil Nurpeiisovty shaqyrdyq. Kelesi, 1961 jyldyń basy ǵoi deimin. «Qan men ter» atty, álde dilogiia, álde trilogiianyń birinshi kitaby shyqqan. Jiliktep berý, naqty baǵasyn aiǵaqtaý qajet siiaqty kóringen. Ádebiet teoriiasynan dáris oqityn Zeinolla Qabdolovpen birge keldi. Bul joly, ótkenniń sabaǵy bar jáne kúrdeli taqyrypqa arnalǵan, aiaq alysy kópke unaǵan roman, jappai oqyp, jumyla daiyndalsaq kerek. Ábish arnaiy baiandamashy boldy. Joǵary baǵalaǵan, túbegeili taldaǵan jáne shyǵarmanyń jetimsiz jaqtary, alda eskerilýge tiisti jaǵdaiattar jónin de meilinshe qamtyǵan edi. Bizdiń kóp biletin, óz pikirinde betke, júzge qaramaityn jigitter bul joly da toqtai almaǵan. Baryn baǵalai kele, birtalai minin de ashyp kórsetkendei. Ábekeń kúlimsirei otyryp, áýesqoi júz, ashyq kóńilmen qabyldady. Eń sońynda kelesi kitaptar jetige túsetinin aityp, Ábishtiń baiandamasyn surap aldy, bárimizge de keńbeiil rizashylyq bildirdi. Keiinde Zekeńnin aýzynan áldeneshe márte estidik, úlken jazýshy Nurpeiisov jas bala Ábishtiń bar pikirin qabyl alǵan eken, kemistik jaqtaryn moiyndap, shyǵarmany jaqsarta túsý jáne aldaǵy baǵyt-baǵdar tarabyndaǵy pikir, usynystaryn túgel maqul kórgen siiaqty. Árneni ásirelei, ádemilei sóileitin Zekeńniń: «Ábdijámil Ábishtiń baiandamasyn aldyna qoiyp jazyp jatyr», – degeni esimde. Árine, aqyr túbinde árkim ózinshe, óz múmkindiginshe jazady, biraq sol bir kezdesýde stýdent Ábishtiń aitqan barlyq tolǵamy – qalyptasqan, jasamys qalamger Nurpeiisovke airyqsha áser etýi anyq.

Bul – bizdiń tórtinshi kýrs, 1961 jyldyń basqy toqsanynda ótkerilgen jaǵdaiat dedim. Alǵy jyl, osydan úsh-tórt ai buryn qazaq ádebieti shejiresindegi ózgeshe bir oqiǵa boldy. Basty keiipkerleri – uly Muhań – Muhtar Áýezov pen taǵy da jańaǵy bala – ýniversitet stýdenti Ábish Kekilbaev eken.

Álbette, bizdiń Ádebiet birlestigi úshin eń úlken nysana – Muhtar Áýezov bolatyn. Uly jazýshy ǵana emes, ózimizdiń ýniversitet professory, aidyndy ustazymyz. Áýelgi bir-eki jylda eshbir oraiy kelmegen. Aqyry sáti tústi. Endi, ótkendegi jazýymdy qaiyra baiandap jatpas úshin, dáp sol kúni, 26 dekabr, biraq otyz bes jyldan soń, Jazýshylar odaǵynda, Muhańnyń júz jyldyq mereitoiy qarsańyndaǵy estelik keshinde ekspromtpen sóilegen, magnitofon jazbasy boiynsha on úsh tomdyǵymda basylǵan ataýly lepesimniń bir úzigin keltireiin.

«Birde Ábish “Birlestik Muhtar Áýezovpen kezdesý ótkizse, soǵan orai, aldyn-ala suraqtar daiyndap bersek” degen usynys aitty. Saýaldaryn ózi oilap qurady. Men birer ústeme jasadym ǵoi deimin. Keibirin naqtylaýda Qabibolla Sydyqov keńes qosqany esimde.

Daiyn suraqtardy Ábish korpýstaǵy jýrnalistika bólimindegi mashbiýroǵa ákelip, túrtip otyryp baiaý basyp, bir bet qaǵazǵa túsirdi. Endi muny Muhańa tapsyrý  ońai emes. Ondai kisimen aýyzba-aýyz tildesip, qaǵazdy berý úshin úlken júrek pen batyrlyq kerek edi. Aqyry táýekelge bel bailap Ábish Muhańa baryp sóilesti. Kafedraǵa soǵa qalǵan bir joly. Suraqtardy tapsyrdym, jaýabyn da aldym dep keldi. Biz ustaz óz jaýabyn oilanyp-tolǵanyp asyqpai aitady dep oilanǵanbyz. Alaida, Muhań suraqtarǵa jaýabyn sol arada, qolma-qol jazyp qaitarypty. Bizdiń Áýezovke suraq bergenimiz, ol kisiniń jaýap qaitarǵany astana basylym oryndarynda tez tarap ketipti. “Leninshil jas” gazetiniń qyzmetkeri Ábish ekeýimiz turatyn 2-liniiadaǵy páterimizge arnaiy izdep kelip, Ábishtiń qolyndaǵy Muhań toltyrǵan qaǵazyn surap áketti. Arada eki-úsh kún óter-ótpesten Áýezovke Ábishtiń daiyndap bergen suraqtary, oǵan Muhańnyń qaitarǵan jaýaptary gazet betinde jariialandy. Árine, bul – úlken oqiǵa edi. Biz úshin ǵana emes, ádebiet úshin. Az-maz renjigenimiz, “Leninshil jastyń” óte kóp biletin qyzmetkeri, bálkim redaktory eki jerde Muhańa túzetý jasapty. Biri – “Lev Tolstoi men Shekspir” degen sózde Shekspirdiń esimin aiǵaqtaǵan: “Lev Tolstoi men Viliam Shekspir...”  Sóilemniń áýezi buzylǵany óz aldyna, Arystan Tolstoimen qatar atalýǵa tiis uly Shekspir bireý-aq qoi; onyń ústine Muhań eshqashan da Viliam dep, oryssha jaidaqtap aitpaidy, ǵylymi ádebiette jáne akademiialyq basylymdarda aǵylshynsha dybystalýyna sáikes – Ýiliam. Ekinshisi – stildik búldiris edi, qazir naqty esimde joq, Muhańnyń interviýin qadaǵalap oqysam, tabar edim. Gazet qyzymetkeri qaǵazdy qaitaryp ákep berdi, qazir uly Muhańnyń bul qoltańbasy Ábishtiń jeke arhivinde saqtalsa kerek.

Áýelgi áreket osymen bitti. Biz retin tappadyq pa, Muhańnyń oraiy kelmedi me, kezdesýdiń sáti túspedi. Bul – 59-jyldyń kóktemi bolsa kerek. 60-jyldyń kúzinde, biz tórtinshi kýrstamyz, Ábish ýniversitette Áýezov keshin ótkizsek degen oiyn júzege asyrýǵa kirise bastady. Ýniversitetti bitirgen Qadyr Myrzaliev biz kelgen jyly tanylyp qalǵan aqyn bolatyn. Ábish ekeýimiz onymen jaqsy aralasyp, páterine jii-jii baryp turatynbyz.  Úidiń sháiin iship kóńilimiz jailanatyn. Dámdi basylǵan palaý jeitinbiz. Aqyn úiiniń bir qabyrǵasyna tutas kitap jinalǵan. Biz kóptigine tańdanamyz, ózimiz de kitap jinap júrgenbiz. Endi keńes surai bardyq. Uzyn-yrǵasy esimde joq. Qadyr biraz aqyl qosty. Kezdesýdi uiymdastyrýda ádebi Birlestiktiń jetekshisi Zeinolla Qabdolov ta birtalai kómek jasady.

Dúkenbai men Orazbektiń, taǵy basqa aqyndarymyzdyń, áli kitaby shyqpaǵan ýniversitet jastarynyń óleńderi Muhań aýqymyna azdyq etetindikten, bul kezde tanymal bolyp qalǵan, alǵashqy jinaqtary shyqqan eń myqty aqyndardyń, ishinde Qadyr da bar, óleńderin jinastyryp Muhańa tabystadyq. Ábish pe, Muhańa jaqyn oqytýshylardyń biri me – naqty kim aparǵany esimde joq. Ábish ózi baiandamaǵa daiyndaldy. Ol kezde qazirgidei tabaq qaǵaz bizdiń qolǵa túse bermeidi, Ábish tor kóz dápterdiń qos betine uzynynan jazyp, kólemdi baiandama ázirledi.

Sonymen, ýniversitet jastarynyń ómirindegi tarihi kún – 26 dekabr de kelip jetti. Tarihi ǵana emes, dástúrli kún der edim. Óitkeni, Muhań dúnieden kóshkennen soń, shamasy jiyrma-jiyrma bes jyl boiy sol kúni Qazaq ýniversitetinde uly jazýshynyń qurmetine arnalǵan ádebi kesh ótkizý saltqa ainalyp edi. Bálkim, bizdiń búgingi, dál sol kúnge jinalǵan estelik keshimiz baǵzydaǵy ulaǵatty isti qaita jańǵyrtar.

1960 jylǵy ataýly keshke ýniversitettiń búkil ustazdary men stýdentter, astanadaǵy aqyn-jazýshylar túgel jinaldy. Ilkide Úkimet úii bolǵan, qazir Óner institýty, Bas poshtamt qasyndaǵy Bas korpýstyń buryn memlekettik májilister ótkizilgen sáýletti, akt zaly lyqa toldy. Dárejesi joǵarylaý degen qalamgerlerimiz Muhańdy ortaǵa alyp, aldyńǵy qatarǵa ornalasyp jatty.  Dárejesi tómendeýler olardyń artyn ala, jan-jaǵyn qorshai ornalasýda.

Keshti uiymdastyryp júrgen bizder asyp-sasyp qatty ábigerge tústik. Meni kózimen izdegen Ábish jan-jaǵyna qarǵyshtap: “Muhtar, Muhtar!” – dep qaitalap shaqyra beredi. Muny ózi dep bilmese de, túieden túskendei qylyp atap turǵan soń, Muhań qatty qysylǵan kórinedi. Ony baiqamaǵan Ábish atymdy qaitalai aityp, meni izdeýin qoimaidy. Bul yńǵaisyzdyqty birden ańǵarǵan Qadyr: “Muha, Ábishtiń Muhtar dep shaqyryp turǵany óziniń dosy. Ol da stýdent. Búgingi keshti uiymdastyryp júrgen jigitterdiń biri,” – dep túsindiripti. Muhań da sasqanynan: “Familiiasy kim?” – dep surapty jalma-jan. “Muhtar Maǵaýin”. “E, báli, aty da familiiasy da jaqsy eken”, – dep qalypty Muhań óziniń qysylýyn jýyp-shaiyp. Bul áńgimeni biz kesh bitkesin, Qadyrdyń óz aýzynan estidik.

Ózi aqyn, ózi synshy, talanty erte tanylǵan Ábishtiń jaqsy, mazmundy baiandamasy tusynda, jalpy búkil kesh barysynda Muhań óziniń ishki rizalyǵyn jasyra almai, jan tolqynysyn, shákirtterine meiirimdi ystyq sezimin aiqyn bildirip otyrdy. Bar bolǵany jiyrma jastaǵy Ábish Kekilbaev ta Muhań nazaryna osy joly ilinip edi. Keiin birneshe jerde, túrli basqosýlarda: “Ótkende jaqsy kesh ótti; sonda Birlestik atynan baiandama jasaǵan bir stýdent – asa talantty jigit eken”, “bolaiyn dep turǵan bala eken” dep Ábishti qaita-qaita esine alyp maqtapty. Bizge áýelde uzynqulaqtan jetip edi, keiin ǵylymi jetekshim, professor Beisenbai Kenjebaevtyń aýzynan naqty estidim. Muhańnyń osy kezdesý keshindegi qorytyndy sózi kóp uzamai-aq “Leninshil jas” gazetine basylyp shyqty. Jáne shaǵyn aqpar berilse kerek. Ábishtiń esimi atalǵan, atalmaǵany jadymda joq. Alaida, sondaǵy baiandamasy mándi, mazmundy, daiyn turǵan syn maqala bolatyn.  Joǵalyp ketpese, baspasóz betinen áli de jaryq kórgeni jón bolar edi.

Sol keshte Muhań ádebiet aqsaqaly retinde óz shákirtterine, qazaqtyń jańa ádebietine bata bergendei edi. Muhań óner salasynyń júgin arqalaǵan qazaq jastarynan Shámshi siiaqty jas kompozitor, Qanapiia Teljanov siiaqty jas sýretshilerdi atai kele, alǵashqy kitaptary ǵana shyqqan Tumanbai, Saǵi, Qadyr aqyndardyń shyǵarmalaryna jeke-jeke toqtalyp, olarǵa taldaý jasady. Olardyń bolashaǵyna úlken senim bildirdi. Muhań atyn ataǵan jas esimder keiin úlken tulǵalarǵa ainalyp,  mádeniet pen ádebietimizge súbeli úles qosty. Arada qanshama jyl ótse de, uly ustazdyń sonda sóilegen sózi óz kezeńinde qalyp qoimai búginge kelip jetti. Qaiyra oqyp kórsek, biraz máseleni jańasha baiyptar edik. Máselen, Muhań qazaq sýret-óneriniń bastaýy týraly aitqanda, Oral Tańsyqbaevtyń esimin ataidy. Al biz XX ǵasyrdaǵy uly sýretshimizdi tarihymyzǵa engizýge  áli kúnge oi-sanamyz, tanym-bilimimiz jetpei keledi. Muhańnyń sóziniń eń sońynda: aldyńǵy býyn aldyńǵy zamannyń kóp jamanshylyǵyn ala keldi degeni bar. Budan artyq qalai aitpaq. Sol jamandyqtan endigi jas  býyn aýlaq bolsa, ádebietke adaldyq, ádildik ákelse deidi. Bul sózderdi aitqan kezde Muhańnyń jarty-aq jyl ǵumyry qalǵan eken. Basy – bata, sońy – ósiet, baqul sóz».

Bul lepestiń Ábishke qatysy airyqsha. Baspasóz betinde kórinis tappasa da, onyń úlken darynyn aiǵaqtap, bútkil ómir jolyn belgilep ketkendei edi.

Ýniversitet – bizdiń jastyq jyldarymyz. Negizgi maqsat – oqý, izdený, dáp biz úshin bolashaq qalamgerlik uzaq dúrbeleńniń alǵashqy bir, bastaýysh kezeńi. Eń úlken arman da, eń negizgi eńbek te osy baǵdarda. Áitkenmen, ómirdiń pándáýi, ózindik kórinisteri de bar. Sonyń eń negizgisi – jastyq jelik, mahabbat áýresi. Biz bes jyl birge oqyp, birge júrgende Ábish óz betinshe eshqashan eshbir qyzben tym qursa bir ret kinoǵa barmapty. Murshasy kelmeidi, onyń ústine, mekteptiń sońǵy jylynda basy bailanǵan siiaqty. Óz aýylynda, bir mektep qabyrǵasy, toǵyzynshy klasta oqityn bir qyzdy qatty unatyp qalǵan eken. Birinshi kýrstan soń elge baryp qaitqannan keiin sózderi bekip, hat alysa bastady. Bizdiń kóńilde pák, taza, alǵashqy mahabbat romantikasy bar. Sýretin kórip, keibir hattaryn oqyǵan soń, men de bul qyzdy Ábishke laiyq dep taptym. Jáne negizgi qamqory, jat kózden saqshyǵa ainalsam kerek. Ábish hat jaǵyna salaq bolyp shyqty. «Mýzadan hat keldi», – deidi. Qyzdyń Klara esimin ózgertip alǵan. Aqyn ataýlynyń shabyt qainary – aq-adal piri Mýza. Jón-aq. Hat kelipti. Arada onshaqty kún ótkende ekinshi hat. Keide úshinshi. Ábish áýelgisiniń ózine jaýap qaiyrmaǵan eken. «Bul qyzdy shyn súiesiń be?» – dep suraimyn. «Jaqsy kórem». «Onda nege ýaqtyly jaýap jazbadyń? Sen óstip, kúndelikti sharýańnan aspai, kerenaý otyrǵanda kóńili qalyp, múlde sýynyp... Sol kezde áldebir shiraq jigit kóldeneńnen sóz salyp...» Arǵy jaǵy belgili. Ábish hat jazýǵa otyrady. Jáne sóz sońynda, oqýdan qolym bosamai, aiaqsyratyp alyp edim, Muhtar urysty dep, ázilge súiep qoimaq. Mýzasy meniń jónimdi, Ábish ekeýimizdiń ara qatynasymyzdy jaqsy biledi, endi arnap sálem aitady. Bir joly ǵana emes, árbir hatynda. Bul – bizdiń ekinshi kýrs. Klara sol jyly mektebin bitirip, qiyrdaǵy Almatydan áldeqaida jaqyn Aqtóbedegi meditsina institýtyna oqýǵa tústi. Hat almasý odan ári jalǵasqan. Jazda aýylǵa barǵan kezderinde kórisip, syrlasyp tursa kerek. Maǵan aityp keledi. Aǵaiyn-týystary da baiqap qalypty, anasyna da unaidy eken. Árine, Almatyda ádemi boijetken kóp. JenPI túgelimen. QazPI jarym-jartylai. Ýniversitet te qyzsyz emes. Ábish bul jaǵyna qanshama súlesoq bolǵanymen, erekshe kóz tartatyn. Tanityndar daryndy jas aqyn ekenin biledi. Tanymal emester taǵy da unasymdy qasietin ańdasa kerek. Biraq Ábish eshqaisyna kóńil burmady. Onyń ústine, Mýzanyń qalt etkizbei baǵyp otyrǵan aq-adal saqshysy bar. Áitkenmen, ózgeshe birer jaǵdai. Oqýǵa jańa túsken kezimizde Ábish kýrstas L. deitin  qyzymyzdy unatsa kerek. Asa óńdi bolatyn. Jáne minezi biiazy, juǵymdy. Tárbieli otbasynan shyqqan. Bul qyz da teris kórmes edi, alaida, birge oqityn, ári tym jaqyn, dos-jar B. degen jigitimizben jarasyp qoiǵan. (Aqyry oǵan da buiyrmady.) Keiinde Nurmahan aitady. Ábish tym táýir kórip edi, meni syltaý etip, bizdiń aýylǵa deiin izdep keldi. Qyz da ket ári bolmaityn edi, Ábishtiń ózi tartynyp qaldy, B. dosynyń aldyn kesý – opasyz aiarlyq kóringen siiaqty, dep edi. Maǵan aitylmaǵan hikaiat. B. – Ábish ekeýimizdiń ortaq dosymyz, yńǵaisyz kórse kerek. Taǵy bir qyz boldy, Ábishti airyqsha jaqsy kórgen. Ol da kóriksiz emes-ti. K. degen. Meniń jerlesim, semeilik. Men jalpy, qyzdar jaǵyna jaqyn edim. Tilin tez tabam. Syilas qana emes, syrlas. Aqyry, Ábishke degen, onsyz da baiqalyp turǵan yntyzaryn maǵan jetkizdi. Onyń mektepten tabysqan qyzy bar, dedim. Árine, jubatyp, eppen aityp. Qaitkende  adam jas kezinde meiirimsiz bolady ǵoi. Jaqsy qyz edi. Kózin shylady. Jalǵastyryp jiberý qiyn emes-ti, biraq amal ne. Sóitip úmitin úzdi. Biraq ekeý-ara, úsheý-ara riiasyz dostyǵymyz  buzylǵan joq. Sońǵy kýrsta bul tárbieli, aqyldy K. ózine neshe jyl boiy óle ǵashyq bolǵan aýyldas jigitine kúieýge shyqty. Er kóńildi azamat edi. Ábish ekeýimiz toilaryna qatynastyq, páter úilerine baryp, áńgimelesip, shai iship turýshy edik. Arada otyz jyl ótken soń kórdim, baqytty turmys keshken siiaqty, jubaiy oblystyq deńgeide jaqsy mártebege jetken eken, 1989, Oljas Súleimenovtyń SSRO Joǵarǵy Keńesine usynylǵan depýtattyq saparymen el aralaǵan kezimiz, aýdan basshysy retinde airyqsha qurmetpen qarsy alyp, iltipatpen óz úilerinde dastarqan tartqan. Mine, sondai hikaia. Kinásiz pák, ári ótken is bolǵan soń aityp otyrmyn. Ábishtiń óz ortasyndaǵy súikiminiń bir kórinisi retinde.

Qaitkende de, stýdent jastar arasyndaǵy, oqýdan keiingi, baz-bazynda alǵa da shyǵyp ketetin ózgeshe bir másele – qyz-qyrqyn jaiy. Negizi – ýaqytsha qyzyq emes, bolashaq jar tańdaý jolyndaǵy mashaqat. Bizdiń kýrstaǵy eń ótimdi jigit – Turǵanbai Dildábekov. Boiy ortadan uzynyraq, bar bitimi symbatty, jap-jaqsy daýsy bar, qazaq ánderimen qatar, Verdidiń operalarynan ariia aitatyn. Jáne tamasha bishi eken. Biraq turaqty qyzy joq. Birde jataqhanaǵa Shet tilderi institýtynan eki bala izdep kelipti. Turǵanbai osydan úsh ai buryn, sonda, bi keshine barǵan eken. Áldebir qyzben birneshe ret bileidi. Árine, ázil-qaljyń, beisaýat, jeńil áńgime. Sol beti ketken. Al baiǵus qyz Turǵanbaidy qatty unatyp qalǵan eken. Tipti, qairylmastai ǵashyq bolǵan. Únsiz azap shegip, ýaiym, qaiǵy basypty. Áýeli qasyndaǵy qyzdary biledi. Jubata almaidy. Sodan soń amalsyzdan, birge oqityn, senimdi eki-úsh balaǵa aitady. Jigittiń bar deregi – Turǵanbai degen esimi jáne ýniversitette oqityny. Jáne Qyzyl-Orda oblysynan. Jańaǵy janashyr eki jigit ai boiy izdep, surastyra júrip, aqyry tapqan eken. Turǵanbai jigittermen birge shyǵyp, sodan soń qyzdardyń jalǵastyrýymen qaiyra tanysady. Aldaǵy demalys keshke kinoǵa shaqyrypty. Jataqhanadaǵy jigitterimiz, esti salysymen, ertegilik oqiǵaǵa tańyrqap, Turǵanbaidy úgittei bastaidy. Baiqap kóreiik, depti nemquraidy qalypta. Marat Nurǵaliev pen Didarbek Ramadanov, olar da baiqap kórý úshin, dostaryna aitpastan, sol saǵatqa, sol kinoǵa art jaqtan bilet alady. Alystan baqylapty. Sál-pál tolyqsha kelgen, orta boily, ádemi aqsary qyz eken deidi. Qatty unapty. Artynan Ábish ekeýimiz de estidik. Turǵanbai – bizdiń eń jaqyn dosymyz. Kóbine úsheýmiz, keide Baqytty qosyp tórteý bolyp, ońashalanyp júrer edik. Biz de jańaǵy, kórmegen qyzdyń tilekshisine ainaldyq. Jany taza, qulai súiip tur, tamasha qyz, sen úshin týǵan, endi airylma destik. Turǵanbai taǵy birer ret kinoǵa baryp, sodan soń múlde qaramai ketip edi. Júrekke ámir júrmeidi dedi, taptaýryn bolǵan jaidaq sózdi qaitalap. Shyn mánisine óziniń úlken baqytynan airyldy ǵoi deimin. Keiin shyn unatyp, tańdaǵan jaryna úilengen de shyǵar. Qabileti zor, bilimdar ádebietshi bolatyn. Basqa bir salada qyzmet atqarypty. KGB. Ýniversitetten keiin, alty-jeti jyl oraiynda maǵan kelip ketkeni bar. Ábishpen de qaiyra habarlaspaǵan. Bálkim, turmys jaǵdaiyna bailanysty aýysqan tótenshe qyzmet rásimi, bizge kóringisi kelmegen. Osydan on bes jyl buryn estigen emis habarym boiynsha, aýyr syrqatqa shaldyqty, sal bolyp, tósek tartyp jatyp qaldy degen. Bálkim, áýelgi jolynan taiqyǵan, tek táýir tirshilik qamyndaǵy áreketiniń aqyrǵy nátijesi. Ishiń ashidy. Keýdesi biik, minezi jaisań, jaqsy jigit edi. Bálkim, saýyǵyp ketken shyǵar, áiteýir aman bolǵai. Aittym, Ábish ekeýimizdiń stýdenttik jyldardaǵy eń jaqyn dosymyz. Obal eken.

Minez ornyqpaǵan jastyq kezeń, qyzdar aýysyp jatady, birli-jarym bolmasa, áýelden til tabysyp, qosylyp ketý sirek. Áitkenmen, ýniversitet qabyrǵasynda júrgende úilenip jatatyndar da bolady. Lina degen, bizdiń tobymyzdaǵy menen basqa jigitter túgeldei derlik ǵashyq bolǵan sulýymyzdy joǵarǵy kýrstaǵy er minezdi, aýsar, Marat Toǵataev degen jigit alyp ketti. Senderdiń qoldaryń jetpegen dep, toiyna bizden eshkimdi shaqyrmaǵan eken. Budan soń da eshkimmen qatynaspady, tek keiinirek, áldeqalai ushyrasyp qalǵanda, kóńili kóterińki eken, qoiar da qoimai, «jalǵyz adal» meni úiine aparyp, qonaq qylyp edi. Ýniversitetke bizden keiin kelgen Ótejan Nurǵaliev kelesi, álde arǵy jyly úilenip tynǵan. Bizdiń jigitter kúlip júrdi, Ótejan toi aldynda qalyńdyǵyna arnap: «Bolsa da kóziń qitar, betiń aiǵyz, – Ekeýmiz Qozy-Kórpesh, Baiandaimyz», – dep óleń jazǵan eken. Toiǵa shaqyrý shýmaqtary da ózgeshe. Ol kezde shaqyrý biletteri fotografiiada jasalady, báriniń bitimi uqsas: bir japyraq foto-qaǵazdyń joǵarǵy jaǵynda qyz ben jigittiń birge, nemese jekelei túsken sýretteri, astyńǵy jaǵynda – shaqyrý mátini jáne adres. Ótejannyń shaqyrýy óleńmen jazylǵan eken, taǵy da qisyq-qyńyr: «Shampan, shárbat, sharaptar, aq araqtar, – Kóseler, kók tuqyldar, saqaly aqtar, – Tezirek bizdiń toiǵa jinalyńdar, – Bizderge mahabbat bar, mahabbat bar!» Toi – Komsomol, Amangeldi kósheleriniń qiylysy, shet tilderi institýtynyń bas korpýsyna taqaý jerdegi áldebir ministrliktiń ashanasynda boldy. Dástúrli jaǵdaidaǵy stýdentter toiy. Óziniń kýrstas, aýyldas balalarymen qosa, Ábish ekeýimizdi shaqyryp edi. Qalyńdyǵy – kózi úlken, aqquba qyz eken, betiniń az-maz sekpili bar siiaqty, «aiǵyz-aiǵyzy» osy. Iá. Teksere qaraǵanda, kóziniń bir jaq qiyǵynda eleýsiz dánekúsi baiqalady. Tutastai alǵanda óńsiz emes. Jarastyqpen qosylǵan ekeýi aqyryna deiin juptas bolypty.

Ol zamandaǵy stýdenttik toilardyń óz rásim, júiesi bar. Ortalarynan úilenbek qyz ben jigit shyqqan grýppalas balalar – aldy on som, arty bes somnan aqsha jinaidy. Toidyń bar qarajatyna jetip jatyr, jetpese de taqaý. Toidyń ózi daraqy dyrdýsyz, sypaiy, ári mádenietti ótkeriler edi. Dastarqan ortasha ǵana, jupyny, biraq jetimdi kórinetin. Shampan atylady, stolǵa araq-sharap qoiylady, biraq asta-tók, keneýsiz emes. Eń úlken qyzyq – bi: tango, fokstrot, vals. Ol kezde eýropalyq, erkin qimyldy biler ádetke ene qoimaǵan, jalpy jurt pikirimen eseptespeitin, birli-jarym qyz ben jigitter ǵana shetin óner kórseter edi. Ótejannyń toiy da osyndai, jastardyń ózgeshe bas qosý merekesi qatarynda ótip jatty. Áýelgi uzaǵyraq otyrystan soń mýzyka oinap, jappai yń-jyń bastalǵan. Ábish te, men de qandai bir bige joqpyz, alaida saýyqshy jurtty tamashalap, jańadan tanysqan jigittermen áńgimelesip, kóńildi otyrdyq. Biden soń taǵy da dastarqan. Aralyqta Ótejan óziniń mahabbat emes, tabiǵat jáne alystaǵy aýyl týraly birneshe óleńin oqyp, ádebi sypat bergen kóńildi toi tún ortasynan aýa áreń tarqady.

Ábish qashanda jaqsy kiinip, taza júretin. Aittym, ol kezde jalpy jurt jarly-jaqybai, stýdentter qaýymy da kedeishilikte ǵumyr keshedi. Bizdiń jigitterdiń birazy demalys kúnderinde temirjol vokzalyna baryp, vagon túsirip, bir keshte on som aqsha taýyp qaitatyn. Kópshiligi jarym aida ashqursaq júredi. Kiim de túgel emes. Ábish ekeýimizdiń jaǵdaiymyz basqasharaq boldy dedim. Alǵashqy jyly kúndelikti sabaqqa jáne kitaphanaǵa ol zamandaǵy stýdent, jastar arasyna keńinen taraǵan, velvetka atalatyn, yqsham, yńǵaily, barqyt keýdeshe kiemiz. Ábish ekinshi kýrstyń basynda Komsomol men Fýrmanov kósheleriniń qiylysyndaǵy sán atelesinen eleýsiz qońyr jolaǵy bar, surǵylt, qymbat matadan qonymdy tigilgen kostiým aldy. Men kitaphanada júrsem kerek, ekeýimizge de qamqor aǵa esepti Nurmahan bastap aparypty. Meniń Almatyǵa kelgen bette, qisynsyzdan sáti túsip, Kók bazardaǵy áldebir shaǵyn dúkennen satyp alǵan, keiinirek, Ýniversitettiń birinshi kúni sýretke túsken kóksur kostiýmim bar edi. Endi sol Nurmahannyń nusqaýymen, álgi ateleden jańasyn aldym. Kelisti qara-kók. Ekeýimizdiń de kostiýmderimiz eń sońǵy modamen tigilgen. Iaǵni, jalpy jurttan ala-bóten. Keýdesi tarta túimelenip, tyrsiyp turmaidy, shalbarynyń balaǵy tar. Ol zamanda sovettik úlgi – qynama, tar penjek, dalańdaǵan keń balaq shalbar bolatyn. Stýdentter qaýymynyń arasynda «tar balaq pen keń balaqtyń», iaǵni «eskishilder men jańashyldardyń» qyzý aitysy júrip jatqan. Ol kezdegi jastar da aqymaq emes, biraq kópshilik qaýymnyń qalypty pikiri boiynsha, jańasha úlgidegi kiimge áýestik – býrjýaziiashyl azǵyndyq kórinisi sanalady. Ýniversitette, institýttarda tutas bir keshter ótkizilip, «tar balaqshylar» men «keń balaqshylardyń» arasynda bitispes aitystar  júrip jatady, onyń keibiriniń tolyq esebi «Leninshil jas» gazetinde tutas bir bette jariialanyp, tar balaq shalbar – kapitalistik, býrjýaziialyq jat ideialar salqyny retinde áshkerelenedi. Soǵan qaramastan, birtalai jastar taza eýropalyq  úlgige kóshken. Ábish ekeýimiz óz ortamyzda eldiń aldy bolyp buzyldyq. Basqa jigitterimiz de kertartpa emes, biraq kóbiniń jaǵdailary kelmei jatyr. Aqyry, keler jazda Tyń ólkesine baryp, azdy-kópti aqsha taýyp qaitqan soń bári de bir-bir kostiýmdi bolyp edi. Ábish ekeýimiz jańa kostiým ǵana emes, úirenshikti moda boiynsha, balaǵy qyryq-qyryq eki santimetrden keletin, áielderdiń iýbkasynyń etegindei daliǵan, shubala súiretilip, jer sypyryp júretin repeteisiz shalbar ataýlynyń balaǵyn túgeldei qaita pishtirip, taryltyp kidik. Men tipti, artyǵyraq siltep ketsem kerek, on segiz-jiyrma santimetrdiń ornyna on bes-on alty. Asyǵysta ókshemdi áreń ótkizip jatam. Erteli-kesh kóshege shyqpai turmaisyń. Tar balaqqa qosa, aiaǵymyzda tabany barmaq eliden astam, shet eldik qymbat týfli. Jalańash júrgenińdei, jurttyń bári tańyrqai, údireie qaraidy, keide, etajdy úilerdiń aldynan ótkende, balkonda turǵan orys mujyqtary: «Stiliaga! Darmoed!..» – aramtamaq azǵyn dep balaǵattap jatatyny bar. Basynda tiksinetin edik, aqyr túbinde ainalaiyn esepti qabyldaityn boldyq – bizdiń jańashyldyǵymyz, ozyqtyǵymyz áigilenip jatqandai. Qazirde múlde senimsiz, tań kóringenimen, ómirden ótken jaǵdai. «Keń balaq» pen «tar balaqtyń» tartysy – shynynda da, qandai bir jańalyq pen ýaqyty ótken eskilik arasyndaǵy qaishylyqtyń eń bir jabaiy, jupyny kórinisi. Zaman oza kele, búginde bizdiń qazaq qaýymy boiǵa sińire almai júrgen keibir ǵuryptar men oi-tolǵam, shetin uǵymdar da sol «keń balaqtyń» kebin qushpaq. Áýelgi, daiyn úlgiden sońǵy kezeńde Ábish ekeýimiz birine-biri jalǵas jańa kostiýmderdi boiymyzǵa shaqtap, arnaiy tiktiretin boldyq. Modelerimiz – Harlamova deitin, jasy qyryqty ortalaǵan, tolyqsha, ádemi joiyt áiel bolatyn. Keiingi Ábishti bilmeimin, meniń ózim eýropalyq pishimdegi árqily kostiýmder dúkenderde kóptep jáne erkin satyla bastaǵan 70-jyldarǵa deiin osy atele, sol Harlamovanyń qyzmetine júginip júrdim. Jáne, stýdenttik, aspiranttyq jyldarymda, ara-tura, ár tústi kostiýmderdiń shalbary men penjegin aýystyra kiip, ózgeshe keiipte sán qurar edim. Maqtanyp aitaiyn, mundai moda Eýropada onshaqty jyldan soń ǵana qalypqa endi.

Qazir oilap tursam, Ábish ekeýimizdiń stýdenttik kezeńdegi, bálkim, jas shaǵymyzdaǵy eń úzdik jylymyz – úshinshi kýrs eken, 1959–1960 oqý jyly. Bilim, tanym, jazý ǵana emes, kóńil-kúi, ýaiymsyz, baraqat tirshilik jóninen alǵanda da. Kóktemde mindetti emtihandy taǵy da mezgilinen buryn tapsyryp, aýylǵa kettik. Bul joly Tyńdaǵy sharýashylyq jumystaryna belgilengen mejeli ýaqytynda emes, avgýstyń ortasynda ǵana qaityp kelmekpiz. Fakýltet balalaryn artynan qýyp jetemiz, birer ai qyrmanda, nemese qurylysta jumys atqaryp, jalpy jurtpen birge sanatqa qosylamyz degen esep. Áitse de men mezgilinen keshigip, Almatyǵa aidyń aiaǵynda áreń jettim. Aitqam, bizdiń úi – Semei men Jezqazǵan oblystarynyń shegindegi alys otarda, ákem muǵalim, shalǵai aimaqta aqshasy táýir, onyń esesine aýdan, sovhoz ortalyǵymen qatynas qiyn, kezdeisoq bolmasa, aiyna birer ret qana mashina qatynaidy, osyǵan orai poshta qatynasy da úzdik-sozdyq, áýelde Ábishpen birer ret hat almasqan edik, budan soń bailanys úzildi. Qyrsyqqanda, qaitar jolda kólik kútip taǵy bógeldim. Onyń esesine, úsh aidan astam qymyz iship, atqa minip, taýǵa shyǵyp, eń bastysy – biraz qaǵaz shimailap, arqalap aparǵan qanshama kitabymdy túgel tóńkerip, kóńilim toǵaiyp qaitqam. Almaty tamyljyp tur. Kóshesi tap-taza, aýasy kógildir. Bas poshtada Ábishten eshqandai habar joq eken. Dekanattan bizdiń balalar Aqmola oblysyna ketkenin estip, poiyzǵa otyrdym. Atbasarda, stýdentter shtabyna jetken bette, aldymnan sýyq habar shyqty. Pálen sovhoz, shóp jinap júrgen kezinde bir bala ashaǵa túsip ólipti. Qazaq filologiiasy, bizdiń kýrs. Júregim zyrq ete tústi. Ábish aýylynan shyqpaǵan bolýǵa tiis. Bálkim, áýelgi sózimiz boiynsha, mezgilinde jetti me. Qol jumysy ataýlyǵa qyry joq edi. Týmysynan aqsaýsaq menen de soraqy. Balalar kúlip júretin. Arǵy jyly, birinshi kýrsqa túsken soń jigitter jemshóp jinaýǵa jegiledi ǵoi. Ábish úiilgen shómelege ashasyn boilata shanshyp, kótere almai, myqshiyp turady deidi. Kóterý múmkin de emes, tutas bir kópene. Azyraq alý kerek deidi ǵoi úlkenderdiń biri. Ábish ashasyn juqalai salyp, bar kúshimen kóterip qalǵanda, nebári eki-úsh ýys qana shóp ilingen, ekpinimen shalqasynan túse jazdaidy deidi. Tym kóp biletin jáne kóbirek sóileitin, sondyqtan da «Akademik» Baqyt Seitjanov, bar qimylyn keltire, naqty beinelep beredi. Bir emes, áldeneshe ret qaitalanǵan kórinis. Máz bolyp kúlemiz. Al Ábish qashanda burtiyp, ókpelep qalatyn. Endi mine, kúlkiniń sońy sumdyqqa ulaspasa igi edi... Degbirim qashty, mazam ketti. Astyq tasyǵan kóldeneń mashinalardyń birimen ataýly sovhozǵa kelgen bette stýdentterge bólindi degen jataq úige qarai asyqtym. Keshkirip qalǵan kez. Esik aldyna jeter-jetpeste Didarbek Ramadanovqa ushyrasqan edim. Qaidan, qalai keldi degendei, maǵan tańyrqai qaraǵan. Amandyq joq, «Kim? Kim?» – dep surappyn. Didarbek qalyń qabaǵynyń astynan túnere qarap, qarsy keldi de, meni qushaǵyna aldy. «Beisen...» – degen, tunshyǵyńqy daýyspen. Bir sát oqys jeńileiip, keler mezette ózegim órtengendei boldy. Qisynsyz qaza ras eken. Beisen... Orta boily, taǵyrshaqtai sary jigit edi. Jasy otyzǵa shyqqan atpal azamat. Biz úshin mindetti áskeri oqýǵa qatynaspaidy, arnaiy ýchilishe bitirgen ofitser eken deitin. Asa ustamdy, biiazy. Qandai da joǵarǵy mektepke múmkindigi bola tura, filologiiany tańdaǵan. Jazý jaǵyn bilmeimin, qaitkende de qatań áskeri qyzmetten jerip, beibit tynysh muǵalimdik jolyn qalasa kerek. Endi mine... Mashinaǵa shóp tiesip júrgen eken. Ústinen alyp turady. Bir mezette, jiekten ysyrylǵan shómelemen birge, taiyp qulapty. Qolyndaǵy ashasy bir búiirinen qadalyp, búiregin qaq jaryp, ishek-qarnyn talqandap ketken. Óz qolymen julyp tastap, betin basyp, etpetinen túsip jatty deidi. Kóp uzamai jan tapsyrǵan. Jigitterdiń bári de qashan qaitqansha esterin jinai almai júrdi. Men barǵan kúnniń aldynda ǵana qalbalaqtap jetken týystary máiitin alyp ketken eken, erteńine keshke ashanada jetisi dep nan aýyz tiip, eresek jigitterdiń biri aiat qaiyryp, eske alystyq. Keiin de oidan ketken joq. Ásirese, ýniversitetti bitirip, tutas kýrsymyzben ataýly eskertkish sýret jasatqanda.

Shet jaǵasyn aittym, aldyńǵy jyly Tyńǵa barǵanda budan da ótken sumdyq bola jazdaǵan. Bir emes, áldeneshe jigitke zábir, jaraqat, bálkim qaza, al qyzdarǵa bylapyt zorlyq. Ábish ekeýimiz til-folklor ekspeditsiiasynda júrgende. Bárimizdi de qudai qaqty der edim. Aqmola, Kókshetaýdyń biri. Bizdiń balalar demalys kúngi kino, oǵan jalǵas bi keshinde kórshi brigadadan kelgen orys mehanizatorlarymen bailanysyp qalady. Ainaldyrǵan úsh-tórt qyzymyzdy kezegimen shaqyryp, bilep qana qoimai, anaiy, ospadar minez kórsetedi ǵoi. Aqyry, qyzdardyń birin dalaǵa súiremek bolady. Álbette, tóbeles shyqqan. Orys jigitteri taiaq jep, keiin qaitady. Arada úsh kún ótkende, tapa-tal túste bir mashinaǵa tielip kelipti. Jiyrma shaqty sodyr. Qoldarynda shynjyr, kastet jáne temir taiaqtary bar eken. Bizdiń balalar túski úzilisten soń, qyrman basynda otyrǵan. Analar mashinadan tógile túsip, kádimgidei urandap, tura umtyldy deidi. Bizdiń jigitterdiń sany shamalas, taisalmai kirisip ketedi. Abyroi bolǵanda, bidai kúreitin, saby uzyn, basy jalpaq aǵash kúrekteri bar. Bastaýshy, uiystyrýshy kósemderi – Nurmahan. Qarsy uran salady. «Attan, Arýaq!...» Uzyn boily, iyqty, qairatty Saparhan Myrzabekov: «Kúrektiń qyrymen!..»– dep aiqailap, shabýylshy buzyqtardy moiynnan, iyq pen siraqtan uryp jaipai bastady deidi. Ýniversitettiń aýyr salmaqtaǵy chempiony Marat Toǵataev degen bokser jigitimiz, qur qolmen uryp qulata berdi deidi. Qalǵan jigitter de qarap qalmaǵan. Qolda kúrek, qarymdary uzyn. Aqyry, bes-on minýtta shaiqas támam bolady. Orystar tym-tyraqai sheginedi, tórteý-beseýi jyǵylǵan, sulaǵan kúii oryndarynan tura almai qalypty. «Biz jeńdik, jaraly buzyqtaryńdy alyp ketińder!» – deidi Nurmahan. Alaida, bar sharýa osymen bitpesi anyq. Almatyǵa qaitýǵa bir apta ǵana qalǵan. Jigitter únemi saq, jiyn otyrady. Aqyry, erteń ketemiz degen jeksenbide, tún túse, úsh taraptan birdei ańdyzdaǵan úsh mashinanyń jaryǵy kórinedi deidi. Bas qolbasy Nurmahan túgeldei aǵash, temir kúrektermen qarýlanǵan áskerine qýat berip, taimai soǵysýǵa úndeidi. Bárin kúrgeilei qatarǵa turǵyzyp, eń aldyǵa Fadli Fazli-oǵly degen qońqamuryn túrigimizdi shyǵarypty. «Sen jer-álemdi jaýlaǵan er túriktiń tikelei urpaǵysyń, qalǵanymyz saǵan qarap soǵysamyz!» – deitin kórinedi. Qater ústindegi qaljyń. Al Fadli momyn jigit, qorqyp dir-dir etetin kórinedi. Aqyry, tym taqaý tus, jaryǵy óshpegen mashinalarynan túsip, úsh taraptan birdei ýralaǵan, kemi jetpis-seksen orystyń aiqai-súreńi shyqqanda, jigitter túrshige bastaidy. Shynynda da, qyzyl qyrǵyn kele jatyr. «Al kettik, mynalar tórt ese kóp!..» – deidi áldekim, shepten shyǵyp. Qatar buzyldy. Jiyrma shaqty jigitimiz, artta úrpiisip turǵan tórt-bes qyzdy jetelei súirep, jaý shapqynynan tysqary qarsy bet – jylǵaly ózen jaqqa tym-tyraqai qashypty. Tipti, odan ármen ketedi. Orys buzyqtary brigada turaǵyn basyp alyp, úi-úidi, buqpa-qaltarysty túgel tekserip, eshkimdi taba almaidy. Qazaq stýdentteriniń qalai qarai ketkeni ańdalyp tur, jardan túsip, jylǵanyń jaǵasyna jetip, odan árirek bes-on qadamda toqtalady. Túngi tymyqta bar daýsy estilip turdy, deitin edi Marat Nurǵaliev. Tizelei keship, sýdan ótken aldyńǵylary: «Júrińder, uzap ketken joq, tez!» – dep qansha aitsa da, keiingi kópshilik attap baspady, «Ýbiýt, na h...» – aiamaidy, óltiredi dep, tynymsyz balaǵatpen shekteldi, bul orystyń beti bir qaitsa, múlde saǵy synyp, ekinshi qaitara baspaidy eken, der edi. «Ótkendegi taiaqty umytpapty, belgisiz qarańǵyda boilap izdeýge qoryqty», – deidi, osy oqiǵanyń basy-qasynda bolǵan Orazbek Sársenbaev. «Seni bilmeimin, bálkim, qashýdyń ózin namys kórgen, qapelimde ary emes, beri júrgen epeteisiz Ábishtiń qolǵa túsip qalýy ábden yqtimal edi», – deitin. Keiinde, arada qyryq-elý jyl ótkende, tyń igerýshi erler men jergilikti qazaq arasyndaǵy kóp qaqtyǵystyń biri retinde, sol, naqty, derekti qalpynda qaǵazǵa túsirem dep júrýshi edi. Búginde marqum, jazyp úlgerdi me, álde biz estigen aýyzeki áńgime esebinde qaldy ma, bilmeimin. Bizdiń jigitter tutas bir jyl boiy, tipti, odan keiin de, osy, úlken tragediiaǵa ulasýy múmkin oqiǵa tóńireginde qanshama ázil áńgime aityp júrdi. Kimniń bastap, shepten shyqqany. Álde Bazarǵali. Álde Baqyt. Joq, Fadli. Qalǵanynyń qalai qorqyp, qalai zymyraǵany, aýlaqtap baryp, saban úigen maiaǵa jasyrynǵany, birinen biri úrkip qashqany, endi bir jigitterdiń tabany jerge timei zymyrap, erteńine Atbasardyń irgesinen áreń qaitqany... Jastyqta bári qyzyq, bári kúlki.

Kúzde, bútkil kýrsymyzdyń basy qosyldy. Mindetti naýqannan tys qalǵan Ábish dekanatta «jataqhana berilmesin» degen jarlyqqa ilinipti. Onsyz da jataqhana suramaityn. Meni de, turmys-jaǵdaiy táýir dep, tek tiesili stipendiiamen qaldyrǵan eken. Tipti jaqsy boldy. (Kelesi jyly jazda ekeýimiz de azat, birjola aýylda qalǵan edik.) Qajetsiz jataqhanamen qatar, osy 1960, qońyr kúz, tórtinshi kýrstyń basynda Ábish ekeýimiz bir jarym jyl turǵan jaily páterimizden airyldyq. Balalary keldi me, álde basqa jaqqa kóshpek pe, qabyl almaǵan. Taqaý mań, 1-liniiadan jańa páter taptyq. Qabat-qabat eki terezesi de kúńgirt, jetim bólme. Temir bolsa da jaisyz tósegi joq, eki buryshynda eki maqta matras. Ortada japyraiǵan jaman stol, jalǵyz oryndyq. Onyń ústine, kesh batyp, saǵat on bolar, bolmasta ishki dálizdegi tetigin basyp, jaryǵymyzdy óshirip tastaidy. Ol az bolǵandai, qandala shyqty. Eki-aptaǵa tolmai, azyp-toza bastadyq. Men taqaý tóńirekten jaǵalai esik qaǵyp, jańa páter izdep kórip edim, eshbir qisyny kelmedi, artyq-aýys bólmesin jaldaityn orys kóp, birli-jarym tatar men uiǵyr da bar, biraq eshqaisy bos emes. Bir kúni kitaphanada Tólekke ushyrasyp qaldym. Búginde belgili jazýshy Tileýhanov. Jaǵdaiymdy aitqam. Ózim de izdep baraiyn dep júr edim, Rymǵali ekeýimiz Panfilov parkiniń irgesinde, tamasha páter taptyq, baiaǵyda Fýrmanov turdy degen taqtasy bar, sonyń ekinshi qabaty, endi bir oryn syiysady, bizge kósh dedi. Rymǵali Nurǵaliev, Tólek úsheýimiz mektepte birge oqyp, birge bitirgenbiz, bul ekeýi bolashaq jazýshy eń aldymen ómirdi tanýy kerek dep, aýyl sharýashylyǵy institýtyna túsken, aqyry ondaǵy oqýlary unamai, ilgerindi-keiindi ýniversitettiń filfagyna jetip edi. Men Ábishti tastap kete almaimyn ǵoi, dedim. Arada birer kún ótti, ótpedi, Ábishtiń mekteptes dosy, matematik Oraz Telemgenov degen bala keldi. Ótkende ortamyzǵa alyp, biraz ýaqyt birge turǵanbyz. Minezi keń, darqan jigit. «Jaǵdailaryń nashar eken, – dedi. – Biz úsh adamdyq táýir páter taptyq. Leben ekeýimiz». Bul Leben de mańǵystaýlyq bolatyn. «Muhtar ekeýimizdi syiǵyza alasyńdar ma?» – dedi Ábish. «Bir-aq kisilik oryn bar... Tósek syimaidy». «Eki kisilikten qoisa she?» – Oraz qysyla bastady. «Men sheshpeimin ǵoi. Úi iesi...» «Men shesheiin», – dedim. Ábishtiń ózi de jaqsy tanityn Tólek pen Rymǵalidyń jaǵdaiyn aittym. Men sonda keteiin, sen munda bar. Basqasha amal joq, dedim. Ábish ekeýimiz osylai bólindik. Álbette, tek jatyn ornymyz ǵana. Áitpese, jubymyz jazylǵanymen, aramyz ajyraǵan joq. Barysyp, kelisip, ózara qatynasyp, ýniversitette jáne basqa da jaǵdailarda únemi ushyrasyp, burynǵysha áńgime, keńes quryp júrdik.

Osy tórtinshi kýrsta, 1961 jyl, naýryzdan bastap eki ailyq tájiribe kezeńine shyqtyq. Bizdiń ataýly mamandyǵymyz – filolog hám qazaq tili men ádebietiniń oqytýshysy. Endigimiz – pedagogtyq dárister. Bul kezde sanymyz azaiǵan – qyryq bala túp kóterilip, Uzynaǵashqa bardyq. Sondaǵy orta mektepte oqý úrdisin uǵynyp, ózimiz de kádimgidei sabaq berip, bolashaq muǵalim retindegi áýelgi qabiletimizdi tanytýǵa tiispiz. Iaǵni, naqty ómirlik tájiribe. Alǵashqy kúni bytyrai jaiylyp, jatyn oryn izdep kettik. Ábish, Sonarbai úsheýimiz álde boidaq, álde áielinen ajyrasqan, orta jastardaǵy jalǵyzbasty tatardyń úiinen táýir bir bólme taptyq. Taza, keń. Áýelgi keshti kóńildi, jaqsy ótkizdik. Úi iesi shaqtaýly bolsa da, dámdi dastarqan jasady. Ol zamanda bizdiń ortada áldebir toi, jiyn keshter demesek, ishimdikke áýestik ushyramaidy. Tatar aǵamyzdyń da shetin minezi joq eken. Jadyrap otyryp, tatarsha óleń, jyrlar aitty, aqyry júikesi bosap, kózine jas alyp toqtady. Sonarbai jubatyp jatyr, Ábish ekeýimiz yńǵaisyzdanyp qalǵan edik. Ómirden qiyndyq kórgen kisi siiaqty. Biraq tez jadyrady. Jalpy, bul páterdegi jaǵdaiymyz jaman bolmaityn siiaqty, eń bastysy – tynysh.

Erteńine mektepke jinaldyq. Sóitsek, bizden eki-úsh kún buryn JenPI – Qyzdar institýtynyń bir top boijetkeni kelip túsken eken, bulardyń tájiribe sabaqtary bastalyp ketken. Bizdiń dekanattyń shalalyǵy, nemese, mektep basshylary eki jaqqa qatarynan kelisim bergen. Qaitkende de bir mekteptke syimaityn edik. Bastap kelgen oqytýshylarymyz máseleniń mán-jaiyn anyqtamaq bolyp, Almatyǵa attandy. Bizder ázirshe eshqandai sharýasyz qaldyq. Qol bos, mindet joq. Tipti jaqsy boldy. Bul Uzynaǵashta, Resei isperiiasy Qazaq Dalasyn shetinen túre, birjola otarlai bastaǵan zaman – 1860 jyly qyrǵyn soǵys bolǵan. Qoqan handyǵynyń Almatyny jáne bútkil óńirdi kápirlerden op-ońai tazartpaq jelikpen shuǵyl attanǵan jiyrma myńdyq qosyny orystyń nebári segiz júz áskerinen qirap jeńilip, túgelge jýyq harap bolǵan. Budan soń Qazaqstannyń baitaq tústigin, odan ári júmlá Orta Aziiany túbegeili jaýlaýǵa jol ashylyp edi. Aýyl irgesi, biik qyrqa basynda sondaǵy qolbasy podpolkovnik, keiinde infanteriia generaly, Jetisý ólkesiniń gýbernatory Kolpakovskiige arnap ornatylǵan biik obelisk andaǵailap tur. Bizdiń jigitter basyna baryp, túkirip, tepkilep qaitpaq edi, qiia betkei ezilip jatqan balshyq eken. Kóterilý múmkin emes. Uzynaǵashtyń óziniń Almaty–Tashkent trassasynyń ótkelegi sanalatyn ortalyq dańǵylyna ǵana ensiz, jolaqty asfalt tóselgen, qalǵan barlyq jer – kóshelerdiń bútin boiy, úilerdiń arasy jalqyn batpaq, mashina taiǵanaqtai júrip ótken jol boiy kólkigen laisań. Soǵan qaramastan, bizdiń jigitter jańa qyzdarmen tanysyp, tipti, kelesi kúnderde kinoǵa shaqyrysyp, ájeptáýir japyrlasyp qaldy. Eń bastysy – árqily, taýsylmas qaljyń, jeńil oiyn. Uldar birin biri qaǵytyp jatady, qyzdarǵa qyryndap, ekiushty ázilder aitady. Jigitterdi syrttai tanystyryp, qily-qily minezdeme jasaidy. Turǵanbai ekeýimiz ǵoi deimin, Sonarbaidy nysanaǵa aldyq. Bolashaq filosof Sonarbai Tańqaev. Qashanda salmaqty keiipte, sózi az, minezi aýyr. Bul Sonarbai degen úilenip qoiǵan jigit, destik. Myna mańǵaz túrine qarap, aldanyp qalmańdar, naǵyz donjýan. Qyzdar soǵan sendi. Al biz ózimizdiń jigitterge de aityp, máz bolamyz. Jáne basqa da qyzyqtar. Keiinirek, Almatyǵa baryp qaitqan jeksenbi kúnderiniń birinde men «Jańylysý» degen jeńil áńgime jazdym. Bas keiipkerdiń áýelgi qaribi ózgergen – Omarbai. Biraq bári kerisinshe. Áýelde qyzdar mańǵaz, salmaqty jigit dep, syrtynan maqtaidy, tipti, bir boijetken jaqsy kórip qalady. Aqyry, bul mańǵazdyń úilenip qoiǵan jigit ekeni maǵlum bolady. Budan soń jańaǵy qyzdar «aqymaq, sezimsiz topas» dep sógýge tiis. Bizdiń balalardyń arasynda ózara qaljyń, keide minez ereksheligine qurylǵan, kóbine-kóp áldeneden kótermeleitin, nemese mazaqtap qaǵytatyn qyzǵylyqty áńgimeler mol bolatyn dedim. Sonyń kezdeisoqta qaǵazǵa túsip qalǵan bir kórinisi ǵana. Alaida, bizdiń Uzynaǵashta ish pysqan, solqaqtaǵan bos júrisimiz kópke sozylmady. Tórtinshi, álde besinshi kúni qyzdardy sol bastapqy qystaqta qaldyryp, túp kóterildik. Ábish, Sonarbai úsheýimizdiń az-muz ókinishimiz bar. Erkin ázildeskenmen, múlde juǵyspaǵan qyzdar emes. Páter iesine bir ailyq jatyn oryn jáne tańǵy shai, keshki asymyz úshin on somnan otyz som bergen edik. Endi bárin emes, úshten ekisin qaitarýdy ótingende, manaǵy aǵamyz túgeldei azyq-túlikke jumsap qoidym, qolda qalmady dep bezerdi. Ol kezdiń esebinde ájeptáýir aqsha desek te, Ábish ekeýimiz úshin orny tolmas shyǵyn emes, al Balalar úiinde tárbielengen, artynan eshqandai kómek kelmeitin Sonarbaiǵa obal boldy. Búkil kýrsymyzben Qaskeleńge túsip, onda da jatyn páter tapqan soń, bar shyǵynyn kóterip almasaq ta, qadarynsha kómek jasaýǵa tyrysqan edik. Bul joly bizge Baqyt pen Turǵanbai qosylǵan. Mektepte bastaýysh klasta sabaq beretin muǵalimalardyń biriniń, aldy ashyq, biik shatyrly úlken úiiniń keń bólmesi. Uiań, ashań júzdi, óte mádenietti áiel eken. Oqý jasyna jetpegen eki-úsh balasy bar, kúieýi – taqaý tóńirektegi sovhozdyń birinde táýir qyzmet atqaratyn siiaqty, ertemen ketip, kesh keledi, demalys kúnderi bizdiń balalarmen «doraq» karta oinaidy. Biiazy muǵalima bizdi mektep direktorynyń aitýymen qabyldaǵan, eshteńe almaimyn, dedi. Almaǵany turypty, oraiymen, ara-tura asqa shaqyrady. Al bizdiń bóten-bastaq isimiz joq. Óte jaily, tynysh boldy. Aqyry, keterde apaiǵa áldebir sývenir syiladyq qoi deimin.

Men úshin kúndelikti tirshilikte Qaskeleń óte qolaily bolyp shyqty. Almatymen aralyq jaqyn – jol qatynasy bógelissiz, jarty saǵatqa jetpeidi, avtobýstyń bir tarap bileti álde otyz bes, álde qyryq tiyn. Demalys kúnderin, naqty tájiribe sabaqtarynan bóten barlyq ýaqytymdy Almatyda ótkerdim. Oqý jáne jazý. Bir joly kelsem, jalpy jurt máz-máiram, adam – onyń ishinde sovet adamy alǵashqy bolyp kosmosqa shyǵypty. Gagarin ǵoi baiaǵy. Masat pen maqtanda shek joq. Men óz aýylymda qýatty atom, sýtegi bombalarynyń bastapqy jarylystaryna da kýá bolǵam, odan kúshti ne bar, eshteńege tańyrqamas edim, jón eken, ǵylym-bilimniń damý jolyndaǵy bir kezeń, sonshama es shyǵardai ǵalamat emes. Bizdiń balalar da jurt qatarly masairai qoiǵan joq. Bul ýaqyt, bul jerde de eń bastysy – pedtájiribeni tezirek ótkerý, odan da mándisi – jadap-júdemei, úirenshikti Almatyǵa oralý bolatyn. Ol zamanda stýdenttiń qarny ashpai turmaidy. Bireýi emes, bári derlik jáne qatarynan áldeneshe kún. Osyndai jaǵdaidy baiqaǵan Zekeń – kezekti saparymen stýdentterin kórip, sabaqqa qatysyp, baiqastap qaitý úshin arnaiy kelgen Qabdolov, avtobýsqa shyǵaryp salǵan balalarǵa bes somdyq kók qaǵaz ustatypty. Qarny ashyp júrgen bes balanyń bir kúndik, eki retki tamaǵy. Jáne qaltamda kelgen bary osy ǵana dep, keshirim suraǵandai bolypty.

Qaskeleń qystaǵy da Uzynaǵash siiaqty aýdan ortalyǵy. Biraq munda bári basqasha. Kóshelerge túgelge jýyq tas tóselgen. Turǵyn úileri de kelisti – ret, tártibimen ornalasqan, túgeldei derlik shatyrly. Shyǵys shette ásem, aidyndy Mádeniet saraiy bar, ótken, álde arǵy jazda Qazaqfilm osy ǵimaratta «Bizdiń súiikti dáriger» degen kinokomediia túsirip áketipti, negizgi rolde Ermek Serkebaev oinaǵan, basqa da belgili artister, eń úlken jańalyǵy – Shet tilder isntitýtynan Raia Muhamediiarova deitin qyz qatysqan eken, keiinde Ǵabit Músrepovtyń jary bolǵan belgili aktrisa. Mádeniet saraiynan basqa da eki, úsh qabatty ǵimarattar bar. Onyń ishinde aýdan basshylyǵynyń keńse úileri. Mine, osynyń bárine kerisinshe, orta mektep úii tym qorash eken. Aýdandaǵy eń basty, ortalyq mektep qoi. Aýlasy shaǵyn, jer jetpegendei, qysyp salynǵan. Bútkil mektep úiinde keń, jaryq jalǵyz-aq bólme bar – direktordyń kabinetine jalǵas muǵalimhana. Oqý tutasymen eki kezekte, sonyń ózinde balalar syiysa almai, kóbine-kóp bir partada úsheýden otyr. Ár klastaǵy oqýshylar sanynyń artyǵynan ǵana emes, oqý bólmeleriniń mólsherden kemis tarlyǵynan. Eń keremeti – árbir klass jeke-dara emes, birine biri jalǵas eki bólmeli, iaǵni, bir esikten kiresiń, japyrlap, pálenbai bala otyr, qaq jaryp, tórge, ekinshi bólmege ótesiń, onda basqa bir, sen izdegen klass. Balalardyń dabyry, muǵalimniń sabaǵy, – bári-bári eki tarapqa birdei, anyq estilip turady. Áýelde kóp páterli turǵyn úi bolǵan ba dersiz. Meniń týǵan aýylym Shubartaý – artta qalǵan shalǵai aýdan esepteletin, aýdan ortalyǵy Barshatas – shiki kirpishten qalanǵan, shatyrsyz, toqal tamdar, kóbine eshqandai kóshe tártibin saqtamai, irkes-tirkes, úime-júime ornalasqan, aýla arasynda mal órip júretin naǵyz túkpir, biraq ashyq, ór jaqta, keń alańnyń qaq tórinde ornalasqan mektep úii – aýmaqty, eńseli, ári aidyndy; osy, aýdan shegindegi jeti-segiz júz bala tańerteń – bir kezekte ǵana oqityn eń negizgi mektep qana emes, kolhoz, sovhoz ortalyqtaryndaǵy bastaýysh, jeti jyldyq mektepterdiń úileri de tóńireginen oqshaýlanyp, andaǵailap turar edi. Al munda – eń qadirsiz mekeme siiaqty. Jalǵyz men ǵana emes, Qazaqstannyń ár qiyry – shyǵys pen batys, tústik pen teristikten kelgen jigit-qyzdarymyzdyń bári de qairan qalǵan.

Tájiribe dáristeri bastalyp ketti. Áýelde osy mektep muǵalimderiniń til, ádebiet sabaqtaryna qatynastyq. Sodan soń, kezek-kezegimen, ózderimiz de segizinshi men onynshy klastar arasynda sabaq ótkize bastadyq. Pán muǵalimderi birnesheý. Ornyqty, baiyrǵy oqytýshylar. Bizdiń balalar, árine, túgelge jýyq bilimdar, asaý. Sonymen qatar, mádenietimiz, qazaqy ǵana emes, zamandyq rýhani bitimimiz de kelisti bolatyn der edim. Álbette, pándi bilý men sabaq ótkizý – eki basqa nárse. Qiyndyqtar bolmai qalǵan joq. Alaida, bári ońymen ótip jatqan. Aqyry, toǵyzynshy, onynshy klastar sabaǵynda shataq shyqty. Ádebiet oqytýshysy – qyrmasaqal, qartań kisi eken. Joǵarǵy bilimdi, «Respýblikaǵa eńbegi sińgen», álde «Halyq aǵartý qyzmetiniń úzdigi» degen turǵydaǵy ataǵy bar. Áýel bastan-aq bizdiń órkeýde jigitterdi unatpai, anaý-mynaý, bóstekti aqyl aita beretin edi. Onysy sol eskishil saryn – sovettik patriotizm men otanshyldyq, partiialyq áýezge airyqsha mán berý. Jáne qandai jaǵdaida da bekitilgen programma, mektep oqýlyǵynyń sheginen asyp ketýge bolmaidy. Bularyn elegen eshkim joq. Aqyry, biz naqty dárister ótkizip, pedtájiribeden ataýly baǵa alýǵa kóshkende, múlde qarysty. Eshkimniń eshbir sabaǵy unamaidy. Bizdiń uǵymda kemistigi bolar, kemtigi joq, bári de jaqsy, tipti joǵary dárejede. Alaida, jetekshi muǵalim eshqandai dálel, ýájge toqtamaidy. Baqytqa úsh qoidy. Turǵanbaiǵa úsh qoidy. Meni de solai qarai súiremek edi, úlken daý shyǵyp minýs tórtke kóterdi. Aqyry Ábishke kezek kelgen. Óte jaqsy, qyzǵylyqty ótkizdi. Al talqy kezinde burynǵy áýen. Burynǵydan da tómen. Ábish aitar sózi taýsylyp, qyzara tuqyryp otyryp qalyp edi. Biz talasa kezektesip, kirisip kettik. Mipazdap sóilegenimiz shamaly, biraq eshkim ádepten aspaǵan. Tutas bir ai boiǵy barlyq qyjyl syrtqa shyqty. Aqyry, siz – ana zaman, biz – myna zaman, qaitkende til tabysa almaidy ekenbiz, endeshe, sizdiń pedagogtyq tájiribe jetekshisi retindegi qyzmetińizden bas tartamyz degen túiinge toqtadyq. Bizdiń qatań sheshimdi Baqyt pen Turǵanbai mektep direktoryna habarlady. Jáne dáp sol kúni, daýdan soń kele qalǵan Manasbaev deitin tanymal dotsentimizge maǵlum qyldyq. Dekanatqa habarlasyp, bizge basqa bir mektep, nemese osy mekteptiń ózinen basqa bir muǵalim tapsyn. Momyn adam edi, shoshyp ketti. Mektep direktoryna kirip, barlyq jaǵdaidy bilse kerek. Jáne sol kúni bizdiń bar sózimizdi tiesili jerine jetkizgen eken.

Erteńine tús aýa filologiia fakýlteti professor-oqytýshylar quramynyń teń jarymyna jýyǵy Qaskeleńge kelip tógildi. Fakýltet dekany Taýman Amandosov, qazaq ádebieti kafedrasynyń meńgerýshisi Mástýra Sarmýrzina, til kafedrasynan Ybyraiym Mamanov pen keshegi Manasbaev, ádebietshiler – Belgibai Shalabaev pen Zeinolla Qabdolov jáne taǵy eki-úsh oqytýshy. Mekteptiń muǵalimder bólmesine úlken jinalys shaqyryldy. Direktor, zavých, tilshi, ádebietshi hám basqa da bedeldi muǵalimder. Bizdiń qyryq bala túgel syimaidy, búlik bastaǵan jáne airyqsha belsendi onshaqty bala bardyq. Dekanymyz Taýman Amandosov ótken soǵysta bir aiaǵyn bergen, tájiribeli maman jýrnalist, ádil, ári qatqyl kisi edi, óńi surlanyp, daýys kótermese de, tym aýyr sóiledi, ýniversitetke, fakýltet atyna sóz keltirippiz, pedagogtyq praktika ústinde bolashaq muǵalimniń minez, etikasymen syiyspaityn basbuzar áreketke jol berilgen. Mundai degen bolmaidy. Tájiribe sabaqtaryn osy mektepte aiaqtaý shart. Ol úshin biz respýblikaǵa eńbegi sińgen qart ustazdan jáne mekteptiń bútkil muǵalimder kollektivinen keshirim suraýǵa tiispiz. Al osynshama búlikke kimder uiytqy boldy – anyqtaimyz, tiesili shara qoldanylady... dep támamdaǵan. Bizdiń aitarymyz ázir edi, endi ókpe emes, yza-ashýymyz qabyndap, áreń shydap otyrmyz. Alaida, sóz timedi, budan ári Másken apai jalǵap ketken. Tolyqsha kelgen, kórikti áiel edi. Bul kezde jap-jas, otyzdyń ishinde. Keiinirek JenPI-de rektor boldy, mádenietti, parasatty kisi. Biraq osy joly apaiymyz aldyńǵy áýenmen ketti. Este qalǵan bir sózi: «Sender tórtinshi kýrsqa shyqtyq, endi jetildik, jettik dep oilaityn shyǵarsyńdar. Biraq bul – ómirdiń basy ǵana. Qashanda asyp-taspai, shekten shyqpai, ómir súrgen ortanyń talap, tártibine sai júrip-turýǵa úirený kerek», – dedi. Iaǵni, áýelgi eki ustazymyzdyń áýezine qaraǵanda, bizdiki – basbuzarlyq, úlkender ne qylsa da kóne berýimiz kerek eken. Endi sóz tospai sóileýge týra kelgen. Aldynala kelisimimiz boiynsha, eń áýeli – Baqyt Seitjanovty shyǵardyq. Ishimizdegi eń ustamdy jigit. Burnada atap aitqanymdai, óte kóp biledi, biraq keide kóbirek sóilep ketetini bar, soǵan orai óz ortamyzda «Qyrtologiia ǵylymdarynyń akademigi» degen qurmetti ataqqa ie bolǵan. Bul joly birshama qysqa, naqty, ári dáleldi sóiledi. Sodan soń qyzý qandy Bazarǵali. Odan keiin dáiekti Turǵanbai. Baiypty Saparhan. Salmaqty Sonarbai. Bizdiń jigitterdiń bári de alǵashqy eki ustazymyzdyń barlyq aiyptaý sózin negizsiz dep taýyp, osy mektepke kelgennen bergi kertartpa jaǵdaiat ataýlyny, ásirese, bizge jetekshilik jasaǵan qart muǵalimniń búgingi úlken ádebiet týraly túsinigi eskirgeni jáne bizdiń bárimizge degen teris kózqarasy men sabaqtarymyzdy ádiletsiz baǵalaityny týraly qatty aitty. Ábish ekeýimiz eń sońǵy, sheshýshi rezerv retinde artqa qalǵanbyz. Endi sóilemesek te bolatyn edi, alaida, bitimsiz maidan beri tóńkerilip, bizdiń paidamyzǵa oiysqan kezde men de, barlyq sózdiń qorytyndysy esepti, túiindi, qysqa tujyrym jasadym. Mektep muǵalimderi ǵana emes, arttan jetken ustazdarymyz da daǵdaryp qalǵan. Qateligin túsinip, keshirim suraidy, osynshama aýyr desanttan soń qorqyp basylady degen stýdentteri múlde kóterilip ketti. Is aiaǵy shataqqa ainalyp, bitispes jaǵdaiǵa oiysyp bara jatty. Mine, osy kezde... Zeinolla Qabdolov sózge kirisken. Áýeli bul, Abai atyndaǵy Qaskeleń orta mektebiniń respýblikadaǵy eń ozyq, eń úzdik mektepterdiń biri ekeni, bizdiń fakýltet tańdap tapqan, jyl saiynǵy sátti tájiribe uiytqysy ekeni, mundaǵy muǵalimderdiń báriniń joǵarǵy deńgeii týraly oiqastap ótti. Sodan soń bizdiń jigitterdi, ázirshe sóilemei, biraq tunshyǵyp, áreń otyrǵan Ábishten bastap, jańa ǵana sóilegen, Baqyt, Bazarǵali, Turǵanbai, Saparhandy, tipti eshqashan eshbir lepesimen unamaǵan meni de qosyp, túgeldei bilimdar, oqymysty, erteńgi qazaq ádebietiniń aitýly tulǵalary bolatyn jas aqyn, jazýshylar dep, jaǵalai madaqtap shyqty. Endeshe, azǵana daý, daý emes, erkin pikirtalas neden týyndady? Tájiribe sabaqtarynyń búgingi zaman talabyna sai, eń joǵarǵy deńgeide ótýi úshin. Bul turǵydan alǵanda, respýblikanyń eńbek sińirgen muǵalimi Pálenshe-ekeńniń qatań talap qoiýy oryndy. Bizdiń jigitterdiń bilim deńgeii joǵary, sabaq ótkizý úrdisi de oidaǵydai, máni men quny, ótkennen ózgesheligi – jańa deńgei, jańa biikke umtylýynda. Sonymen qatar, jańalyq ataýlynyń joly kúrdeli, jáne jastardyń ósý jolynda balalyq aýsarlyq, azdy-kópti kinárat bolmai turmaidy, biraq tutastai alǵanda, órshil talap qashanda maqtaýǵa, maqul ǵana emes, meilinshe qoldaýǵa laiyq. Endeshe, kim de kimniń bura tartatyn jóni joq, kelispeitin, kerisetin, qiys, qiǵash jaǵdaiatty kórmei turmyn... Ne kerek, túielini shógertip, attyny jerge túsiretin sheber tildi, ári tapqyr psiholog Zeinolla aǵamyz bar daýdyń túiinin tarqatyp berdi. Qyrys muǵalimniń de, oǵan qarsy tentekterdiń de býyndary bosapty. Eki tarap ta ózderiniń artyq ketkenin moiyndady. Áýeli qart muǵalim biz siiaqty daryndy balalaryna tek qana jaqsylyq tileitinin aityp, elbirei sóiledi, aqyry kóńili buzylyp toqtady. Biz de jýasydyq – jappai bitim. Bar sharýa ornyna keldi. Kóp uzamai Qaskeleńmen de qýana-qýana qoshtasqan edik.

Arada az-kem emes, týra qyryq jyl ótsin. Biz áýelde bas tiregen, ázil-qaljyńdy tórt-bes kún ótkergen Uzynaǵashta otyrmyn. Árine, kósheler tazarǵan, úiler kórneki, baiaǵy jupyny qystaq endi kishi-girim kentke ainalǵan, tek qyr basyndaǵy Kolpakovskii eskertkishi ǵana qaz-qalpynda tur. Tipti, burynǵydan da eńselene túskendei. Qazaqstandaǵy orys qaýymynyń airyqsha qamqorlyǵynda, ońdap, óńdep, jańartyp, jaqsartyp qoidy desedi. Múmkindik bolsa da, barýǵa zaýqym soqqan joq. Taǵy qyryq jyl, elý jyl óter, ózinen-ózi tozyp, jermen-jeksen bolar. Qazir bul kenttegi turǵylyqty jurttyń basym kópshiligi, tipti túgelge jýyǵy – qazaq. Meniń munda kelisim – baǵzydaǵy Qunanbai qajy áýletiniń kelini, Arǵyn-apa degen ataq alǵan, balalary bar jaǵynan jetilgen úlken jeńgemizdiń aýyldas aǵaiyn-týǵandy shaqyrǵan úlken dastarqany qurmetine. Menimen qarama-qarsy otyrǵan, intelligent keiipti, iman júzdi aqsaqalǵa úi ieleri tarabynan úlken iltipat jasalyp jatty. Nursultan Nazarbaevtyń ózin oqytqan ustaz eken. Taqaýda áldebir kezdesýde altyn saǵat bailapty. Men kóńili jarasty úlken aqsaqaldarmen ázildese beretin ádetimshe, árneden qaǵyta bastadym. Nege kók tóbeli úi salyp bermegen. Aiaz bidiń ertegisine uqsap ketken joq pa... Bári bar eken. Sondai, zor mártebeli kisiniń elep-eskergeni úshin raqmet. Jaqsy oqydy ma, dep suradym. Óte jaqsy oqydy. Onda institýtqa nege túse almai qalǵan? Aqsaqal shynymen qysyla bastady. Oqýǵa túsken, sodan soń, ómirbaianynda jazǵandai, ózi bas tartqan. Ol zamanda partiianyń aldymen eńbek tájiribesinen ótý kerek degen urany boldy... Eger partiialyq nusqaýdy tyńdamai, birden oqyp ketse, ne bolatyn edi? Onda búgingi jaǵdaiymyz qazirgiden ármen órlep ketýi múmkin be?.. Aqsaqal múlde abdyrady. Aqyry, salaýat suraǵandai boldy. «Muhtar shyraǵym, men seniń aǵań bolamyn, – dedi. Týǵan aýylym – Shubartaýmen shektes, Aqtoǵai aýdany, dadan tobyqty. Al seni bala kezińnen bilem. 1961 jyly kóktemde sol mektepke, pedagogtyq praktikaǵa kelip edińder. Ábish Kekilbaev ekeýiń, taǵy biraz balamen. Sonda mektepti tóńkerip kete jazdadyńdar. Daý talaptaryń oryndy bolatyn. Men – tarih muǵalimi, sabaqtaryńdy kórgem joq, biraq sońǵy talqysyna qatystym. Basqa jigitterdiń qaisy kim bolǵanyn bilmeimin, báriń de iri, al Ábish ekeýińniń erekshe talailaryń birden tanylyp edi...» – dep toqtady. Men jeńildim. Aǵamnyń qolyn alyp, rizashylyq tanytqan edim.

Sol pedagogtyq tájiribe kezeńine jalǵas, Ábishke tikelei qatysty, ózgeshe bir oqiǵa. Biz joǵarǵy klastarǵa sabaq bergenbiz. Teteles synypta airyqsha ádemi bir qyz boldy. Balalyqtan ketpegen, boijetkenge jetpegen, biraq bar turpaty ózgeshe, ýyljyp tur. Sirek sulý. Airyqsha bekzat. Júrgen júrisi, otyrǵan otyrysy, uiań bolsa da, sabaq kezindegi erkin jaýaptary, kóz qarasy men zifa boiy bul balanyń ózgeshe peshenesin áigilegendei. Bárimiz de – úlken aǵa, tilektes ápke retinde súiine qaraityn edik. Osy bala, sábilik jas kóńilimen Ábishti jaqsy kórip qalypty. Qazaq on úshte – otaý iesi degen, al on tórt – qaitkende baliǵat jasy. Bizge qanshama balań kórinse de, alǵashqy mahabbat seziminiń oianar mezeti. Ábish áýelde ańdady, ańdamady, bizdiń qyzdarymyz baiqap qalypty. Tańyrqai qyzyǵyp, jeńil qaljyńdap júretin. Aqyry shynǵa ainaldy. Arada azǵana ýaqyt ótken soń Ábishti ózi izdep kelipti. Jalǵyz Ábish emes, taǵy da bir aǵalaryn kórgisi kelgen. Qasynda eresekteý, álde týys, álde dos qyzy bar. Qaidan tapqanyn bilmeimin, áiteýir ushyrasqan. Ábish eki balany zooparkke aparyp, balmuzdaq áperip, sodan soń demalys parkinde, kúnuzaq aldandyryp júrip, avtobýsqa shyǵaryp salypty. Elbiregen bala, adamnyń jany ashidy dep edi, bar jaǵdaidy aityp. Álbette, maǵan ǵana. Men qatty tolqydym. Shyǵys dastandary, qazaq eposyndaǵy qyz ben jigit hikaialaryn eske salyp, eshqandai oǵashy joq, desem kerek. Alaida, arada úsh jyl ótkende bul bala mektebin bitirip, boi jetip, teńdessiz qalyńdyq bolyp shyǵady dep aita almadym. Meniń ózimniń kandidatýram bar. Jastyq shaqta, tipti, eresek zamannyń ózinde úsh jyl – óte uzaq ýaqyt, dúnie neshe márte qubylýy múmkin. Onyń ústine, úlken jigittiń kámeletke jetpegen mektep oqýshysymen beikúná jaǵdaida bolsa da, sonshama ýaqyt boiy ara-tura kezdesip júrýiniń, tipti, hat-habar almasýynyń ózi eshqandai qalypqa syimasa kerek. Dese de, ómirde ne bolmaidy. Dúdámal, biraq yqtimal jaǵdai. Nebári úsh jyl. Ázirshe bárimizdiń de basymyz bos. Búgin-erteń úilengeli jatqan eshkim joq. Ras, ilkide Turǵanbai aitqandai, júrekke ámir júrmeidi. Kerisinshe, Ábish sol júrekke ózi ámir bergen siiaqty. Qaitkende de romantik bolmai shyqty. Keshegi Turǵanbai da, búgingi Ábish te. Sonymen, bar hikaia támam bolǵan. Qyz, árine, kóp uzamai-aq birjola jetildi, boi túzedi. Biraq taqaýdaǵy úsh-tórt jyl oraiynda qaiyra kezdespegen siiaqty. Arada jiyrma-jiyrma bes jyl ozǵanda, alysta qalǵan zaman, burnaǵy, jańa bastaý kezimizdi eske alyp otyrǵanda, áldeqalai surap edim. Sol qyzdyń taǵdyry ne boldy eken dep. Ábishke maǵlum shyqty. Qazir Almatyda turady, kúieýi – birshama tanymal aqyn, dedi. Esimin aitty. Biz quralpas, kóldeneń jurtpen aralasy joq, birtoǵa jigit edi. Eptep ishetinin baiqaǵam, biraq salynǵan maskúnem emes. Úlken ataqqa jetpese de, balalar ádebieti tarabynda mándi, paidaly eńbek etip júrgen qalamger, mektep oqýlyqtaryna engen... Odan beri de shirek ǵasyr. Jigitimiz jeti-segiz jyl buryn dúnieden ótken siiaqty. Al qyzymyzdy burnada, bir ret qana áldeqalai, syrtynan kórgem. Keshkilik, qatarlas úilerden qonaqtan shyǵyppyz. Eki jaqta eki mashina kútip tur. Aqynymyz meni kórip, burylyp kelip sálemdesti. Al qyzymyz – boiy ortadan biik, tákappar beineli, túr-tulǵasy kelisti áiel bolypty. Alysyraq jáne qyryn turǵandyqtan bet-beinesin ańdai almadym. Biraq uzaq zaman óziniń jastyq óńin saqtaǵan shyǵar dep oilaimyn. Jáne aqyryna deiin áýelgi turmysynan ainymaǵan. Qaitkende de, qalam iesin izdep taýyp, kúieýge shyǵýy – baiaǵy balalyq shaqtaǵy armannyń eles-kóleńkesi siiaqty kórinedi maǵan. Keiin kókireginde qandai qaiaý, dyq qaldy – bilmeimin. Búgin Ábishtiń ózi de joq. Ótkendegi beikúná, biraq tolqymaly, muńdy áńgimeniń eń sońǵy kýágeri – men ǵana. Birjola umytylmasyn dep, qaǵaz betinen irikpedim.

Ábish ýniversitettiń sońǵy, besinshi kýrsynda kúzge salym «Qazaq ádebieti» gazetine jumysqa turdy. (Keiingi ǵumyrbaiandyq, resmi anketalarda jazylmaǵan.) Bul kezde ataýly kitaby shyqpasa da, birshama tanymal aqyn. Jáne álýetti, bilimdar ádebiet synshysy. Bizdiń bir dosymyz, aqyn Orazbek Sársenbaev úshinshi kýrstyń basynda qatty syrqattanyp, aýyr operatsiiamen bir búiregin alǵyzyp, ekidai qalypta aýlyna qaitqan. Hal-jaǵdaiy óte tómen, áldebir týysy alyp ketip edi. Jarym kýrsymyz bolyp poiyzǵa shyǵaryp saldyq. Shara, Nurǵaisha, Raýshan, Nesip, Sara deitin qyzdarymyz kózderine jas alǵan. Jigitter de qatty tolqydy. Onyń ishinde men ásirese. Endi aman-esen kóremiz be, kórmeimiz be degen qaterli sezim. Sol Orazbek bir jylda es jiyp, keler jyly ońalyp, biz besinshi kýrsqa ótkende oqýǵa qaityp keldi. Álbette, úzilip qalǵan úshinshi kýrsyna. Ne stipendiia joq, ne jataqhana joq. Áke-sheshesiniń turmys jaǵdaiy tipti nashar bolsa kerek. Artynan kók tiyn kelmeidi. Jumys jasap júrse de stýdentter esebindegi Ábish ózine tiesili stipendiiasyn berdi. Bir ai, jarym ai emes, tutas bir jyl boiǵy. Starostamyz – Sonarbai. Mejeli kúni Orazbek bizdiń kýrstyń basqa balalarymen birge alyp turady. Jatyn orny da ońai sheshildi. Bul kezde Tólek ekeýimiz Stroitelnaia – qazirgi Muratbaev, Komsomol-Tóle bi kóshesinen bir jarym kvartal tómende, eńseli, kók tóbeli úidiń keń bólmesinde turamyz. Páter iesi – uiǵyr áieli bar, balalary uiǵyrsha sóileitin, orta jastardaǵy qazaq. Ailyq aqymyzǵa ol kezdiń esebinde ájeptáýir aqsha – jiyrma bes som tóleimiz, endi sony otyzǵa kóterip, taǵy bir joldasymyzdy alaiyq dep kóndirdik. Biz Tólek ekeýimiz on eki jarym somnan, al Orazbek Ábishtiń stipendiiasy esebinen bes som shyǵaratyn boldy. Iship-jemi túgeldei derlik bizdiń esebimizden. Aýyldan jáshik-jáshigimen saýqat alamyz – súrlengen et. Ótken jazda úilenip úlgergen Tólek jańa jylda úiine baryp qaityp, tutas bir serkeniń etin qaqtap ákeldi. Orazbek lektsiiaǵa sirek qatynaidy, qýyrdaq qýyryp jep úide jatady. Onysy salmaq emes. Basqasy. Ishki aǵzasy tolyq ońalmasa kerek, qysqy sýyqtyń ózinde bólmeniń aýasyn jii tazartýǵa týra keletin. Typyrlap jazatyn, ári qadalyp kóp oqityn Tólek ekeýimiz úshin qosymsha qiyndyq týǵan. Tynyshtyq, ońashalyq turǵysynda. Áitse de, bizdiki – ánsheiin nárse. Bul arada aitpaǵym – Ábishtiń joldasqa adal, márt minezi, keńdigi. Adam balasynda artyq aqsha degen bolmaidy. Ábish gazettegi jumysyna jalaqy hám qalamaqy alady – qansha tapsa da, tiesili, ailyq stipendiianyń jiyrma segiz somy – ájeptáýir qarajat. Alys aýylda kári sheshesi bar, basqany bylai qoiǵanda, eki ailyǵyna tamasha kostiým satyp alar edi. Jomart qoldy, darqan Ábish ázirshe baspasóz betin kórmegen Orazbektiń úlken ádebiet maidanyndaǵy jolyn ashty. Áýelde «Juldyz» jýrnalyn basqaryp otyrǵan Ábdijámil Nurpeiisovpen jalǵastyrdy. Osy kezde «Qazaq ádebietinde», keiinirek ózi aýysyp barǵan «Leninshil jasta» óleń, jyrlaryn úzdiksiz jáne molynan jariialady. Ónerdiń qai salasynda da bireýdi bireý qoldaidy, kóteredi, qadarynsha kómek jasaidy. Ásirese, bastapqy serpilý kezeńinde. Tabiǵi jaǵdai. Alaida, maǵan osynyń bárinen stýdenttik stipendiianyń salmaǵy basym kórinedi. 80-jyldardyń ishinde ǵoi deimin, birde Orazbek maǵan óziniń Ábishke degen ókpesin aita bastady. Ókpe emes, renish. Jáne qanshama kiná artpaq. Tipti, joqtan arazdasyp qalǵan siiaqty. Men aqyryna deiin tyńdamadym. Seniki durys emes, dedim. Kezinde saǵan dańǵyl jol ashqany, súiegeni, qoldaǵany óz aldyna, aýyldan aryp-arshyp kelgen kezińde jyldyq stipendiiasyn bailap bergeni esińde me? Eshqashan umytýǵa bolmaityn, eshqashan esesi tolmaityn jaqsylyq. Orazbek tosylyp qaldy. Kóp uzamai Ábishpen qaitadan tabysqan. Meniń ózim de, tutas on bes-jiyrma jylǵa sozylǵan renishten soń Orazbekpen jańadan jalǵasqan kezim edi. (Arazdyq sebebi – qanshama daý-damaidan soń, ejelgi jyraýlar týraly eńbegimdi resmi túrde qorǵaý qarsańy, týra úsh kún buryn, «Leninshil jasta» etektei, jalaly maqala basylǵan. Bul jastar gazetiniń tiesili bóliminiń meńgerýshisi – Ábishtiń, odan sońǵy Jumekenniń ornyna jaqynda ǵana kelgen Orazbek bolatyn. Ospadar maqala tikelei ádebiet tarihy týraly emes, meniń «solaqai synshylyq» eńbegim, «Qazaq ádebieti» gazetiniń men basqaryp otyrǵan syn bóliminiń «ǵadiletsiz, búldirgish áreketi» týraly. Maqsat túsinikti edi. «Úrit-soq, myna jigitti jibermeý kerek!..» Biraq oidaǵydai nátije bermegen. Men sol kúni qatty túńildim, keiinde, jyldar boiy renishim tarqamady, Orazbek joǵarydan túsken jalaqor maqalaǵa toqtaý sala almady dep. Sóitsem, bul – kiltipannyń bergi jaǵy eken. Arada taǵy da jiyrma jyl ótkende, osy arandatqysh maqalany basqa emes, Orazbektiń óziniń jazǵany jáne jekelei ynta-jigerimen ótkelekten ótkizgeni maǵlum boldy jáne ilgeri, keiinde men týraly taǵy qanshama unamsyz sóz – keleńsiz jaǵdaiat ejelgi dosymnyń óz qolymen jariiaǵa shyǵarǵan Kúndelik kitabynyń qyrtys, buqpasynan tanylyp qalǵan edi.)

Ábish ádebiet gazetinde bir jyldai ǵana jumystap, «Leninshil jasqa» aýysty. Ýniversitet támamdalǵan. Men aspirantýraǵa túskem. Áýelgi jylym – kandidattyq minimýmdar tapsyrý mashaqatymen, berekesiz ótti. Kelesi jyly eńsem jazyldy, ǵylymi izdenister belgili bir baǵyt-baǵdar tapqan. Endi Ábishpen keide kórisip, kóbine telefonmen habarlasyp turdyq. Kúzde, tárizi, redaktsiiaǵa arnaiy izdep barǵanymda, bizge úlken syn maqala jazýǵa qalaisyń, dep surady. Qazirgi qazaq áńgimeleriniń jinaǵy shyǵypty. «Zamandastar» degen atpen. Ǵabit Músrepovten bastap, Saiyn Muratbekovke deiingi aralyqtaǵy kózi tiri jazýshylardyń tańdama týyndylary. Meniń ýaqytym tapshy edi. Alaida, qyzǵylyqty taqyryp. Arada bir apta óter-ótpeste aparyp berdim, on úsh bet qoljazba. Bógelissiz basyldy – 20.HI.1963. Sol qalpynda derlik. Tek Safýan Shaimerdenovtyń áńgimesine min taǵylǵan tusy ájeptáýir jumsartylǵan eken. Jáne maqalanyń taqyryby kitap atyna sáikes ózgertilgen. Men Ábishke renish aityp edim. Kúmiljýine qarap, redaktor qalamynyń taby ekenin ańdadym. Keiin kemisi qalpyna keltirildi, áýelgi taqyryby «Qazirgi qazaq áńgimesi» bolatyn, endi osy taqylettes taǵy bir maqalalar qatarlasqannan soń, 1999 – «Tasqa basylǵan qoljazbalar» jinaǵynda jáne 2002 jylǵy On úsh tomdyqta óz aýqymyna sáikes «Áńgime órisi» degen jańa at qoiyldy.

Osy jazda, men aýylda júrgende Ábish alys Mańǵystaýdan kári sheshesin kóshirip ákelipti. Astananyń taý beti, Gornyi gigant aýmaǵynan páter jaldaǵan eken. Ol zaman úshin ájeptáýir sáýletti mádeniet úiinen tómenirek, sol jaq qaptaldan. Ábishtiń qyzmetine telefon soǵyp, adresin bilgem, Akademiia arhivindegi kúndik jumysymdy támamdap, ekinti shamasynda bardym. Aýlasy keń, aldy ashyq, shatyrly, yqsham ǵana qazaqy úi eken. Ábish te jumystan jańa ǵana kelgen. Sheshemizge sálem berdik. Kimeshegin oqshyraita tartqan, salqyn júzdi kisi eken. Ómirde kórgen taýqymeti kóp, tilek-armany – jalǵyz ulyn jetkerý, aqyry bar muraty oryndalǵandai, baisal sabyr bar. Ábish tanystyrǵanda maǵan quldyrap túspedi. Kimge bolsyn syn kózimen qaraityn kisi siiaqty. Úide Jumeken de júr eken. Ábish arqyly syrttai tanyspyn. Jańa bastaǵan jaqsy aqyn. Bolashaqta áigili Nájimedenov. Shaiǵa otyrdyq. Áńgimemiz onsha óristep ketpedi. Men ǵana sóilesem kerek. Tárizi, Mańǵystaý jaiyn surap, óz aýylymnyń jaǵdaiyn aityp. Kákir-shúkir áńgime. Naqty esimde joq. Ábish jymiia kúlip, ara-tura jaýaptasyp otyrdy. Sheshemiz únsiz. Jumeken sózge aralaspady. Aqyry, shaidyń aiaǵy jinalyp bitpesten, Ábish ornynan turyp, anasyn asyqtyrdy. Úidegi, álde qyz, álde ul taǵy bir-eki balamen Mádeniet úiine ketken. Qyzyqty oiyn, nemese kontsert. Meni de shaqyryp edi, ermedim. Jumeken ekeýimiz qaldyq. Esik aldynda oshaq kóterilip, qazan asylǵan. Jumeken astyna ot salyp, ettiń kóbigin alyp, kúibeńdep júr. Menimen sóilesýge qumarlyǵy baiqalmaǵan. Ózara áńgime týmady. Men azǵana bógelip baryp, esen-saý aityp, avtobýs aialdamasyna bettedim. Kóp uzamai habarlasqanda, Ábish meni qaiyra shaqyrmady. Meniń ýaqytym da, yqylasym da joq edi. Keiinirek bir kezdeskende kúlip aitqan: sheshemiz úige kelip-ketken jigitterdiń árqaisyna minezdeme berip otyrady eken, anaý – alai, mynaý – bylai, al seni sopy siiaqty eken, óziniń murty da bar dep sypattady dep. Bul sóz maǵan unaǵan joq.

Keler jyly qystyń basy, álde kóktemde memlekettik páterge qoly jetken. Jaz ortasynda úilenipti. Baiaǵy Mýza – Klarasyna. Ol da oqýyn bitirgen eken. Aldyńǵy jyly Ábishtiń ózi Aqtóbege baryp qaitqan. Maǵan tiesili áńgimesin baiandap edi. Bolashaq qalyńdyǵyna qandai siiapat jasaǵany naqty esimde joq, tárizi, álde alqa, álde júzik, birge oqityn eń jaqyn eki qyzyna eki qolshatyr áperdim dep edi. Endigi jyly otaý kóterýge sóz bailasypty. Alty-jeti jylǵa sozylǵan mahabbat hikaiasy óziniń aqyrǵy túiinin tapqan. Árine, meniń dostyq peiil, tilektes qýanyshym riiasyz edi. Eldegi, es jiyp, qymyz ishken jazǵy demalysymnan kele sala izdep bardym. Ábishtiń Jazýshylar odaǵynan alǵan páteri – Panfilov kóshesiniń Kalinin, qazirgi Qabanbai batyrmen qiylysqan tusy, tústik-shyǵys qaptaldaǵy parfiýmeriia dúkeniniń syrty, birinshi qabatta eken. Ábish kórer kózge qaýqalaqtap qarsy alǵanymen, ózimniń bul úide onsha qalaýly kisi emesimdi birden ańǵardym. Sheshemiz salqyn qabaqpen qaraǵan, jas kelinshek, buryn sýretinen tanys Klara da, áldenege abyrjyǵan keiipte. Bálkim, úi-ishi bolyp, basqa bir jaqqa qonaqqa, nemese teatrǵa barǵaly jatyr ma. Álde meiman kútip otyr. Men tize búktim be, búkpedim be, úlken kisige kelini qaiyrly bolsyn aityp, kelinge baqyt tilep, Ábishti qushaqtap, arqasynan qaǵyp, asyǵys jaǵdaiymdy bildirdim. Osy, jáne ótkendegi – eki retki de qazaqy qolaisyz, pendelik jaǵdaiattan soń, Ábish ekeýimizdiń turmystyq qatynasymyzǵa syna qaǵylǵandai edi. Otbasyndyq aralas bolmady – otbasy deitindei, men ázirshe boidaq aspirantpyn, Ábishtiń úi-ishimen qaiyra jalǵaspadym. Tek turmystyq jaǵdaiat emes. Keiinde oilap qarasam, áldenendei kóldeneń ilgishek joq, bul kezde jańa orta, jańa dos, mansapty, ataq-dárejeli, janashyr aǵaiyn tapqan Ábishtiń ózi menen alystaǵysy, bala kezden bergi azdy-kópti yqpalymnan birjola qutylǵysy kelgendei eken. Endi ǵana emes, burynyraq bastalǵan túitkil. Alaida, syrttai qaraǵanda, ózara yqylas, peiilimiz ózgermegen siiaqty. Tym jii bolmasa da, habarlasyp turamyz. Habarlasqanda, meniń meken-turaǵym da, basqa jaǵdaiym da tiianaqsyz, záýde telefon shalam. Maqalań bar ma? – deidi. Joq. Úlken zertteýmen otyrmyn. Tutasymen bitirgen soń. Áldebir úzikterin, nemese jańa syn maqalalar. Teatrǵa barasyń ba? – degen bir kúni. Qazaq dramasynda jańa bir spektakldiń qabyldanýy. Bardym. Keiinde taǵy eki-úsh qaitara. 1963–1964 jyldyń qysqy sezony. Tárizi, jańa pesalar, anyǵy – jańa qoiylymdar. Asqar úsheýimizdiń basymyz qosyldy. Asqar Súleimenov. Ortasynan jaryp shyqqan jas peri, ótkir synshy, bilgir ádebietshi. QazPI-diń aspirantýrasyn jaqynda ǵana bitirgen, «Juldyz» jýrnalynda ádebi syn bólimin basqarady. Sol joly ma, odan burynyraq pa, Ábish arqyly ma, óz betimizshe me, qalai tanysqanymyz esimde joq. Áiteýir Ábishpen birge, Ábishsiz de jii kezdesip turatyn edik. Endi áldebir spektaklderdiń resmi qabyly. Jańa pesa, nemese eski pesanyń jańa qoiylymy. Sahnada – artister, tolyq oiyn, syni, resmi kórinis. Parterde nebári jiyrma shaqty kisi – kórermen emes, synshy, sarapshylar. Oiynnan sońǵy talqyly jiyndy Áljekeń – zamanyndaǵy belgili jazýshy ǵana emes, ataqty dramatýrg Áljappar Ábishev basqarady. Eki-úsh aýyz kirispe sóz aitady da, «Al, jigitter – Ábish, Asqar, qaisyń bastaisyń?» – degen saýal tastaidy. Bógelis joq. Ne Asqar, ne Ábish tógile sóilep ketedi. Áýeli dramalyq shyǵarmanyń ózi, ereksheligi men jetistigi, kemshiligi, sodan soń akterlar oiyny. Ábish baiyppen, jan-jaqty taldai, asa sypaiy, ári uǵynyqty, ótimdi sóileidi. Asqar birden tereńge ketedi, madaǵy – sarań, syny – ótkir jáne eshqandai talas, daý-damaiǵa oryn qaldyrmaityndai dáleldi. Ekeýi de sheshen edi. Birinen biri ótken. Alaida Ábish baz-bazynda kisiniń kóńiline qaraityn siiaqty. Al Asqar eshkimdi aiamaidy. Bir joly táp-táýir ataqqa shyǵyp júrgen, osy rette basty rolde oinaǵan akterdiń bar minin, bar kemshiligin dál taýyp, batyryp aitqany sondai, keýdesi kóterińki, tákappar minezdi jas jigitimizdiń unjyrǵasy túse súmireiip, jylarman bolǵany esimde. Búiregi buryp tursa da, Áljekeńniń ózi bastap, eshqandai ýáj keltire almady. Spektakl qabyldanǵan, biraq negizgi rolden bastap, búkil trýppa áli de birtalai izdenýi qajet eken. Álbette, Asqar men Ábish bastap beredi, budan sońǵy dramatýrgter men teatr synshylarynyń barlyq sózi osy aýqymnan shyǵar edi. Kóldeneń qonaq retinde meniń de kóńilge túigenderim bar, jaspyz, keide delebeń kóteriledi, nege sóileidi dep eshkim tejeý salmas edi, biraq meniń mindetimnen tysqary, eń bastysy – mándi, mazmundy sóz túgeldei aitylyp ketken. Úsheýimiz basqa jaǵdailarda da kezdesip júrdik. Ádebiet tóńiregindegi taýsylmas áńgime. Ádette Asqar ekeýimiz daýlasamyz. Kóbine batys ádebietiniń jańa úlgileri tóńireginde. Ábish kúle tyńdap júredi de qoiady. Áýelde, Ábishtiń boidaq kezi, úsheýimiz Kirov pen Mir kósheleriniń qiylysyndaǵy pelmenhanaǵa, nemese Glavpochtamptyń irgesi, KazGÝ-diń bas korpýsynyń syrtyndaǵy shynyly kafege baramyz. Asqar ádette áýelgi mázirine bir staqan – eki júz gramm qaimaq alady, ústine eki shai qasyq qant salynýy kerek. Tym toiymdy eken. Buǵan men de úirendim. Jalpy, as-sý jaǵyna úsheýimiz de kirpiiaz ekenbiz. Birge bas qosqan kezderimizde, ara-tura áldebir restoranǵa bas suqqanda da, araq-sharap degen atymen bolmaityn. Ábishpen qatarlas Asqar da Jazýshylar odaǵynan úi alǵan. Komsomoldan tómenirek, Mir kóshesiniń batys qaptalynan, bul da aýasy keń eki bólme. Aldaǵy jazda ol da sheshesin kóshirip alǵan eken. Ekeýimiz kóbine «Juldyz» jýrnalynyń redaktsiiasynda kezdesemiz. Iaǵni, men izdep baram. Ábish meni «Leninshil jasqa» jalǵastyryp jazdyrǵan maqalada qazirgi qazaq áńgimesi tóńireginde aitylmai qalǵan sóz birtalai eken. Endi ornymnan qozǵalyp ketken soń, úlken jumysymdy eki-úsh aptaǵa toqtata turyp, 1963–1964 jyldar toǵysynda «Janr tabiǵaty» degen atpen kólemdi maqala jazǵam. Asqarǵa meilinshe unady. Alyp-qosary, eskertpesi joq. Alaida, kezegi keshikken. Men ai asyryp, arnaiy baram. Burynyraq túsken maqalalar da irkilip tur, deidi. Sodan soń dáp irgedegi úiine ertip aparady. Aitoty sheshemiz ázirlep qoiǵan ekeýara shaǵyn, dámdi dastarqan. Kóbine laǵman, nemese salma. Taǵy da taýsylmas áńgime. Aqyry, jazǵa qarai jýrnal basshylyǵy aýysyp, Asqardyń ózi de jumysynan ketti. Meniń maqalamdy qol qoiyp, jýrnaldyń kezekti sany – bas redaktordyń orynbasarynyń qolyna tabystaǵan eken. Aqyry ótpei qaldy. Bir jarym jyldan astam ýaqyt ozyp, negizgi sharýamnan bosańsyǵan kezimde ejelgi dosym Qaldarbek Naimanbaevtyń yqylasymen «Leninshil jasta» yqshamdalǵan nusqasyn shyǵardym, keiinde tolyǵymen jariialandy. Bul kezde Asqardyń ózi de qiiameti kóp, qaiyry az ádebi synnan birjola aýlaqtaǵan edi. Esimin jańǵyrtyp otyrýym – Ábish ekeýiniń eshbir ádebi jazba, shejire tańbaǵa túspegen ózgeshe qyzmetine bailanysty. Bálkim, Asqar týrasynda keiinirek, arnaiy jazarmyn. Bul jolǵy kýálik – ekeýiniń toptan ozǵan bilgir sheshendigimen qatar, ózara ejettes, airyqsha dostyq qatynasyna bailanysty. Asqar Ábishke bir kezdegi menen de jaqyn bolyp ketken eken. Minezderi múlde úilespes edi. Rýhani týystyq, kózqaras birliginiń nátijesi.

Osy bir jyl – qatarlas ádebietshi jigitterdiń shańyraq kóterý naýqany bolypty. Jazda Ábish úilendi dedim. Jaz sońy, álde qara kúzde Asqar da qosaǵyn tapty. Qalap qosylǵan Altynshashyn ilkide Aqmolada kórip edim. Bul kezde áýelgi bir áńgimesi «Juldyzda» shyqqan. Bilimdar, ór minezdi qyz eken. Qystyń basy, jeltoqsanda Rymǵali shańyraq kóterdi. Jańa jyl, qańtarda men de úilendim. Álbette, Ábish aldymen shaqyrylǵan; Asqar men Altynshash ta sanaýly dostar qatarynda toiymyzǵa qatynasyp edi. Keiin Qurmanǵazy kóshesindegi Jazýshylar aýylynda, tym qatty aralaspasaq ta, syilas, tatý kórshiler boldyq. Balalarymyz es bilgennen birge oinap ósti. Asqar men Altynshash, ájeleriniń demeýimen mápelegen eki perzent – aqyldy, sulý qyz ben parasatty, daryndy ul – qatarynan ozyp, jetildi. Sol kezdegi bizdiń jasymyzdan baiaǵyda ótip ketken.

Aitylmysh kezeń – 1964–1965 jyldar toǵysynda meniń Qazaq handyǵy dáýirinde jasaǵan aqyn, jyraýlar týraly zertteýimniń mándi, salmaqty negizgi bóligi jazylyp qoiǵan. Sol kezdegi júikeniń beriktigi me, álde ózime artyqsha senim be, anyǵy – jyrmyshtamai, alańsyz kóńilmen, tutastai bitirip alǵannan soń ǵana baspasózge usynǵan utymdy dep sanasam kerek, Qaztýǵan, Dospambetti de, Shalkiiz ben Shal aqyndy da, «Leninshil jasta» otyrǵan Ábishtiń aldyna tartpadym. Qai-qaisy da apta ótpei basylyp shyǵýy anyq edi. Iá, ádebiet tarihyndaǵy múlde belgisiz tulǵalardyń bir-ekeýi jariiaǵa shyqqanan soń-aq tynyshym buzylady, keiingi jumysqa keseli tiedi dep shamalasam kerek. Esep durys edi. Qatesiz. Alaida, men jumysymdy túgelge jýyq eńserip, endi basylymdar jaiyn qamdamaq bolǵan kez – kóktemge qarai Ábish jastar gazetinen ketip, Mádeniet ministrligine jaýapty qyzmetke aýysty. Ábishtiń ornyna Jumeken kelgen. Bul kezde tym jaqyndap ketpesek te, etene tanyspyz, jaqsy aqyn ǵana emes, abzal azamat ekeni ańdalǵan. Áitkenmen, tartynyp qaldym. «Leninshil jasty» ekinshi, úshinshi kezekke qoiǵan edim. Aqyry, tamyz aiynyń basynda jolym ashyldy. Bitken úlken jumystyń qorytyndy bir aiǵaǵy – ejelgi zaman jyraýlary týraly jinaqty, kólemdi maqalam bas redaktordyń orynbasary, Nyǵmet Ǵabdýllinniń alqaýymen «Qazaq ádebieti» gazetinde jariialandy. Aldynda ǵana áldeqalai kezdesken Jumekenge  sharýamnyń shet-jaǵasyn aitqan edim, úlken yqylas bildirgen. Endi ádebiet gazetinen soń ile-shala, osy tamyzda jáne qyrkúiektiń basynda eki maqalamdy qatarynan jaryqqa jetkizdi. Men qaitkende de qarańǵyda, tuiyq jaǵdaida jumys istegen adammyn, aqyry, jańalyqqa toly, asa mándi zertteýdiń alǵashqy kórinisteri jariiaǵa shyqqanda Ábish qatty qýandy. Qadarynsha kómek jasamaq. Sonyń áýelgi bir kórinisi – Qazaq teledidarynyń ádebiet bólimimen jalǵastyrǵany. Ómirbaiandyq «Men» dilogiiasynda  atap jazǵam, 1965, 14 oktiabr, Tuńǵyshbai Smaǵulov deitin jigit jasaǵan mádeniet programmasy boiynsha kógildir ekranǵa shyǵyp, Qaztýǵan, Shalkiizden bastalyp, Aqtamberdi, Buqar jyraýǵa jalǵasatyn ejelgi jyraýlar – qazaq ádebietiniń túp tamyry týraly, keńinen tolǵaǵan edim. Bul on bes minýttyq dáiekti sóz – meniń ómirimdegi eń bir sátti, betburys oqiǵa bolypty. Qazaqtyń handyq dáýirdegi uly jyraýlarynyń airyqsha qumarlyqpen dabyldaǵan, jetkere taldanyp, jatqa aitylǵan ǵajaiyp jyrlary, osy habardy kezdeisoqta tyńdap otyrǵan Ǵabit aǵa Músrepovke airyqsha áser etipti. Eki-úsh kún ótpei meni izdetip taýyp, ádebiet gazeti syn bóliminiń meńgerýshisi qyzmetine ornalastyrdy jáne «Juldyz» jýrnalynda úlken maqalamnyń jariialanýyna nusqaý berdi. Aldymnan qytymyr, qatań bolsa da, keń jol ashylǵan. Belgili mólsherde Ábishtiń sharapaty der edim. Sol kúni Ábishtiń silteýimen teleekranǵa shyqpasam, qarmalanyp júrip áiteýir bir nátijege jeter edim, biraq dáp osylai, tótesinen emes. Mádeniet ministrliginiń repertýar bólimin basqaryp otyrǵan Ábishtiń, arada eki jyl ótpei, taǵy da qol jalǵaǵany bar. Ol zamanda kóp toidyń bir tarmaǵy – ataýly banket. Dissertatsiia qorǵap, ǵylymi dárejege usynylǵan kisi, mindetti túrde dastarqan jaiýǵa tiis. Ózińdi demeý, qamqor aǵaiyn, jaqyn jurtyńa alǵys esepti. Men qanshama mashaqatpen bar bógesinnen ótip, dissertatsiia qorǵalatyn naqty kún belgilengen soń, Ábishke telefon shaldym. Solai da solai. Jón-aq. Jóni durys bolǵanda bir kiltipan bar. Banket úshin bes-alty júz som aqsha kerek. Erteń habarlas, dedi Ábish. Erteńine sovettik klassika qataryndaǵy, shynynda da sheber jazylǵan, alaida, oralymy qiyn bir dramalyq shyǵarmany aýdarýǵa shart jasasty. 800 somǵa. Bir aptada bitirip, alyp bardym. 48 somy – tabys salyǵy, ministrlik kassasynan 752 somdy qolma-qol sanap alyp edim. Ol kezde dúnieniń aqshasy. «Almaty» restoranynyń Kók otaýynda alpys kisige arnap jasalǵan asta-tók dastarqanǵa osy mol aqshanyń 500 somy tolyǵymen jetti.

Arada bir jarym ai ótkende, 1967, 30 aprel kúni Iliias Esenberlin «Jazýshy» baspasyna direktor bolyp keldi. Jalǵas eki kúndik mereke óter-ótpeste, 3 mai kúni meni bas redaktordyń orynbasary qyzmetine alyp edi. Ol zamanda, saiasi ádebietke arnalǵan «Qazaqstannan» sońǵy jalǵyz baspa, qazaq rýhaniiatynyń barlyq máselesi osy «Jazýshyǵa» tirelip turǵan. Ádebiet baspasynyń úshinshi tóresi, shyn mánisinde, Esenberlinnen keiingi, ókimdi ekinshi tulǵa, ol kezde óte úlken qyzmet sanalady. Birer kún ótkende Ábish meniń kabinetime arnaiy kelip, eljirei qushaqtady. Mine, endi birli-jar maqalań emes, úlken kitabyń da shyǵady, odan arǵysy taǵy bar dep, meiirlene qýanǵan. Sóziniń sońynda: bizdiń qatarymyzǵa da úlken mansap jetipti, endigi zaman basqasha bolmaq, dep edi.

Taǵy bir jyl óter-ótpeste, tótenshe jaǵdaida Ábishtiń óziniń basyna qara bult úiirildi. 1968, jazǵa qarai ásker qataryna shaqyrylypty. Biz 1962, ýniversitetti bitirer jyly Sovettegi birtalai joǵarǵy mektep, onyń ishinde bizdiń QazMÝ-degi áskeri kafedra da taratylyp, mindetti eki ailyq jattyǵýǵa barmai-aq, zapastaǵy ofitser ataǵyn alǵanbyz. Ásker qatarynan birjola bosaǵan esepti. Biraq arada tórt-bes jyl ozǵanda, tehnikalyq, sirek mamandyqtar boiynsha eki jyldyq naqty qyzmetke shaqyra bastaǵan eken. Qatardaǵy jaiaý áskerge eshqandai talap joq. Endi, aiaq astynan Ábishke suranys túsipti. Aitpaqshy, osyǵan uqsas keseldi jaǵdai buryn da bolǵan. 1962 – ýniversitetti bitirip jatyrmyz. Men –aspirantýraǵa usynyldym. Taǵy bir talapty jigitterimiz ár jerden tiesili qaǵazben Almatyǵa, nemese ózderi qalaǵan jerge joldama alyp jatyr. Ábish ózi toǵyz aidan beri qyzmet atqaryp júrgen «Qazaq ádebietinen» suranys ákeldi. Alaida... ýniversitettiń rektor bastaǵan jumysqa bólý komissiiasy qarysyp otyryp alypty. Ábish Kekilbaevtyń Mańǵystaýǵa qaitýy shart, ol jaqta til jáne ádebiet pániniń muǵalimderi  jetispei jatyr. Bizdiń dekanymyz bar, kafedra meńgerýshileri, taǵy basqalary bar, bul Kekilbaevtyń jańa shyǵyp kele jatqan daryndy aqyn, tanymal synshy ekenin aityp, mineki, respýblikalyq ádebi gazettiń ózi qalap otyrǵanyn aldyǵa tartyp, qanshama ótinse de, ýniversitettiń rektoraty men partiialyq basshylyǵy múlde qataiyp, betinen qaitpaidy, tiesili protokolǵa Oqý ministrligi, Mańǵystaý oblysyna degen tańba basypty. Ábish birer apta kúiinip júrdi, biz de daǵdardyq. Aqyry, aiǵa jýyq, uzaq ýaqyt ótkende bári de ornyna kelgen, álbette, gazet redaktory, Jazýshylar odaǵynyń basshylyǵy aralasyp, tym joǵarydan nusqaý túsirtip. Osy jolǵy ásker jóni de sonshama qisynsyz. Eshqandai reti joq. Ádepki aqyl-oi tarazysyna salǵanda. Shyndyǵynda, tabiǵi jaǵdai. Bul kezde sovettik tártip aiasynda, basbuzar qylyǵy bolmasa da, erekshe talaiymen ǵana emes, qoǵamdyq erkin oi, jańasha jazý-syzýmen kózge túse bastaǵan jastardy dissident retinde qýdalaý rásimge ainalǵan. Aiyby aiqyn ba, joq pa, esep emes, túrmege jabady, jyndyhanaǵa otyrǵyzady, ázirshe qapasqa buiyrmaǵanyn ataýsyz tusaý – ásker qataryna jiberedi, odan bergisin tynymsyz tergeýge alyp, qorqytyp, úrkitip qoiady. Men Ábishtiń eki retki jaǵdaiatyna da KGB-nyń tikelei qatynasy bar dep bilem. Áýelgisinde bala ǵoi dep, jáne eshqandai ilgishek, syltaý bolmaǵandyqtan, orta joldan toqtady. Endi, bul bala pále bolyp bara jatqan soń, berik sheńgelge túsirdi. Osy, arǵy astaryn oilamasaq, eshqandai qisyny joqtai kórinedi. Shyndyǵynda, zańdy, muqiiat josparlanǵan, qatesiz qimyl. Bul kezde Ábishtiń respýblikaǵa belgili ájeptáýir ataǵy bar, eń bastysy – taqaý tóńiregi myqty. Áýelde tańyrqap, sodan soń renish, keiis ústinde kezekpe-kezegimen, typyrlai bastaidy ǵoi. Aqyry dúrmek tobymen  japyrlaidy. Ol zamanda asa bedeldi Mádeniet ministri Iliias Omarov. Asaý men tentekti maida sózimen maiystyratyn Zeinolla Qabdolov. Qai kezde qandai mártebeli basshyny op-ońai arbap alatyn Ábdijámil Nurpeiisov. Biz estimegen taǵy qanshama alpaýyt. Eń sońynda – Qazaqstan Ortalyq partiia komitetiniń ǵuzyrly hatshysy Sattar Imashev. Eshqandai nátijesiz. Kóktem jáne uzaq jaz boiǵy júrek qozǵalǵan tynymsyz dúrbeleńnen soń, qara kúzde, shańyraǵynda eki sábii bar, kári sheshesi qolyna qarap otyrǵan, qaitkende de mindetti áskeri qyzmet jasynan tysqary Ábish aidalyp kete bardy. Kelesi jyly qyrǵyn soǵys bolǵan Jalańashkól. Ózinen suraǵan emespin, Qytai maidanynan buryn ba, keiin be, Almatynyń túbi, 72-razezdegi áskeri bólimge aýystyrylǵan. Otty shekaradan aýlaqtady degenmen, qater aýzynda. Men áýelden-aq Ábishtiń isti bolǵanyna qairan qalyp edim. Shaqyrylýy emes, qaitkende azat bolmaýy. Tárizi, áýelgi qorǵaýshylar birbetkei áskeri komissariatpen qatqyl sóilesken, jaǵdaidy jeńildetý ornyna qiyndatyp alǵan, keiinde aýyr artilleriia iske qosylǵanda, zapastaǵy ofitserdiń barlyq qujaty tiisinshe toltyrylyp, Moskvaǵa ketip qalǵan. Meniki – joramal, biraq múlde qisynsyz emes. Táptishtep otyrǵanym, keler jyly, bul da tótesinen, ózim de ásker qataryna shaqyrylǵanda, meniń jalǵyz qamqorshym, bar máseleni aldynala baiyptap, jedel, ári naqty qimyldaǵan Iliias aǵa Esenberlin kesapat túiindi op-ońai sheship berip edi. Qaitkende óte aýyr jaǵdai. Kezdeisoq, nemese arnaiy keletin qaýip-qater óz aldyna. Jańadan, tynymsyz órlep kele jatqan Ábish taqaýdaǵy eki jylǵy bar jazýynan airyldy. Aldyńǵy tolqynys, keiingi tynys jaiyn aitpaǵanda. Kemi úsh jyl dep qoiyńyz. Júrekke, júikege túsken salmaq qanshama. Onyń ústine bul Ábish ásker qyzmeti turypty, kúndelikti, jai sharýanyń ózine qyry joq, párýaisyz jan edi. Basqa túsken soń amal ne, shydaýǵa, kóterýge májbúr. Ábishti áskeri qyzmetiniń ekinshi jyly, 1969, jeltoqsanda kezdeisoqtan kórip edim. Soǵys imperiiasy turaqty zapastaǵy jas, jasamys «ofitser» ataýlyny tynysh otyrǵyzbaidy, jyl aralatyp, tym qursa eki-úsh jylda bir ret áskeri oqý, jattyǵýǵa shaqyratyny bar. 72-razezdegi quramaǵa, patriottyq dáris tyńdaý, sońynan avtomat atýǵa baryp edik. Qalt etken bir úziliste ústine shubatylǵan sur shinel kigen Ábishti kórip qaldym. Ásker shtabyna áldebir sharýamen kelgen eken. Qushaqtadym, arqasynan qaqtym, bul da bir mektep, bálkim, keiingi bir shyǵarmańda paidaǵa asar dep jubatqandai boldym. Ábish qataiyp alypty, zorlana jymiyp, esen-saý aitysty. Aqyry, eki jylyn tolyq atqaryp, 1970 – qara kúzde aman-esen oralyp edi. Aman-esen. Biraq osy, qisynsyzdan atqarǵan eki jyldyq qatal tájiribe Ábishtiń keiingi bar ǵumyrynda, bir sát te umytylmasa kerek. Aitty, aitpady, basyma túspese de kámil sezinem – pándáýi tirshilikte eshteńege yńǵaiy joq Ábish bul eki jyldyq ásker qyzmetin aýyr azap astynda ótkerýi kúmánsiz. Jáne dáp osy jaǵdai – el aman, jurt tynyshta ataýsyz túrme «saldatqa aidalýy» – onyń aldaǵy bútkil ómirine qońyr kóleńke túsirdi, teris yqpal jasady. Meniń baiqaýymsha, Ábish shyqqan Janai, Qoqym áýleti zamana týǵyzǵan árqily qiyndyq, taýqymet kórgenimen, ataýly repressiiaǵa ushyramaǵan. Atasynyń, aldyńǵy áke, aǵalary, jaqyn juraǵatynyń aidalýy, qazaǵa kesilýi, aqyry aman ótse de, sovettiń qyzyl terrordyń zardabyn tartýy – qanshama qaiǵy, qasiret ákelgenimen, keiingi urpaǵynyń ómir jolynda ózindik tájiribe sabaǵy qyzmetin atqarmaq. Eger múlde ezilip, janyshtalyp qalmasa, jańa urpaǵynyń kózi ashylady, qoǵamǵa degen kóldeneń, tótenshe, syni kózqarasy qalyptasady, qandai zulmatqa da ázir, eshteńege tańyrqamaidy. Kóńili kóleńkesiz, niet-peiili taza, qazaqtyń otarlyq jaǵdaiyn kámil paiymdasa da, sovettik ideologiiany birjola tárik etip úlgermegen Ábish óziniń basyna tótennen túsken zilmaýyr salmaq – qapas tutqynnan soń, myna, kommýnist-balshabektik rejim astyndaǵy adam ataýlynyń dármensiz ahýalyn, kez kelgen jaǵdaida qysasqa, pálege, jalaǵa ushyraý múmkindigin kózimen kórdi, basynan ótkerdi. Endigi, yqtimal zulmattan qutylýdyń, tipti, qalamgerlik qyzmettiń keńinen óris tabýynyń birden-bir amaly – úlken mansap qana degen uǵymǵa tirelse kerek. Sol jolǵa tústi. Ázirge kórneki zardapsyz, qajetti ǵana emes, paidaly qyzmet. Sodan soń, ýaqyt oza kele, jazýshylyq eńbektiń ózi biik mansaptyń kóleńkesinde qalady. Aqyry, meniń kózqarasym turǵysynan alǵanda, otyz, qyryq jyldan soń úlken tragediiaǵa ulasqan jaǵdaiat.

Ázirshe bári de ornymen. Aidaýdan aman-esen keldi. Birer ai tynymnan soń, Qazaqfilm kinostýdiiasynyń ádebi stsenarii tarabyndaǵy bas redaktory bolyp bekidi. Ózindik ereksheligi bolǵanymen, bul da shyǵarmashylyq qyzmet. Áitse de tym uzaq, bes jyldai otyrypty. Budan soń, ataq-abyroiy mol, qamqorshy, qoldaýshylary da zor – Jazýshylar odaǵyna, ádebi jýrnalymyz ben gazet basshylyǵyna umtylsa kerek edi. Joq, óziniń qalaýymen qatar, joǵarynyń nusqaýy – Qazaqstan kompartiiasy Ortalyq komitetine jaýapty qyzmetke turdy. 1975 jyldyń qara kúzi. Osy kezeńge deiin Ábishtiń eń tańdama shyǵarmalary – utymdy áńgimeler men taqyryby sony povesteri jazylyp bolǵan edi. Endi TseKa – partiialyq mártebe. Osy 1975 jyldan, aralyq 80-jyldar sońyndaǵy, Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hatshysy, oǵan jalǵas Tarihi eskertkishterdi qorǵaý qoǵamynyń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan úsh-tórt jyldy eseptemesek, únemi bilik tóńireginde, at ústinde bolypty. Ómiriniń eń sońǵy tórt-bes jylyna deiin. Onda da ókimetke jalǵas, qanattas, tilektes, beiresmi qairatker esebinen shyqpady.

Zamana yrqy, ýaqyt pen jaǵdaiat yqpaly desek te, árkim óziniń qalaýyna qarai ómir súredi. Kommýnistik ókim qulap, sóz politsiiasy – saiasi tsenzýra joiylyp, táýelsizdikke jettik, endi erkin jazýǵa jol ashyldy degen kezde Ábish qalamgerlik qyzmetin irkip, memlekettik mansap jolyn birjola tańdady, kóp uzamai, parlament tóraǵasy bolyp sailandy. Biz qatarlas, qanattas jasaǵan uzaq ǵumyrymyzda eshqashan bir-birimizge ala qaǵaz tarabynda keńes berisip, dúniaýi ómirde aqyl aýysyp kórgen emespiz. Alaida, dáp osy joly, óz úiimde, shai ústinde eriksiz aýzymnan shyǵyp edi. Apyr-ai, Ábish beker bardy-aý, endi jazýy qaida qalady, dep. Sonda shashy qysqa, aqyly uzyn áielim aityp edi: onyń esesine bala-shaǵasyn qamtamasyz etedi, dep. Qytymyr zaman týǵyzǵan qatań kesim. Sonda men, bir sheti ózime tiip jatqan sóz, múlde shiryǵyp: «Qazir keshegi zavhoz ben zavsklad ta qamtamasyz etip jatyr, Táńiri tańdap buiyrǵan daryn óz ornymen jumsalýǵa tiis!..» – dep edim. Aqiqaty sol. Árine, burnaǵy saiasi-ideologiialyq, partiialyq qyzmet te, keiingi, táýelsizdik zamandaǵy árqily mansap ta Ábishtiń jan-jaqty darynyn birjola tusap, joiyp jibere alǵan joq. Alaida, meilinshe tejedi. Negizgi kúsh-qýatyn basqa tarapqa aýdardy. Esebi, qalamgerlik qyzmeti bar jumysynyń, assa shirek, áitpese, besten, onnan bir mólsherin ǵana qamtydy. Álbette, bastapqyda, Ortalyq partiia komitetinde júrgende bar jazýy eshqandai bógelis, mashaqatsyz baspaǵa ótip turdy. Tótenshe syn aitylmaýy turypty, ataq-abyroi, madaq-qoshamet rásimdi, mindetti qalypqa tústi. Keiingi egemen ómirdegi dárip pen marapat odan ármen asyp tógilip jatyr. Bári de oryndy eken. Alaida, kóldeneń qyzmette zaia bolǵan ondaǵan jyldar esesine tym qursa taǵy bir roman, tipti, eki hikaiat, eń aqyry úsh-tórt áńgime jazylsa qaiter edi. Birazdan soń, qalamger úshin eń úlken mansap, airyqsha marapat degenniń ózi ne?.. Uly Muhań – Muhtar Áýezov sovet jazýshylarynyń ishinde alǵashqy, tańdama úsheýdiń biri bolyp, Sholohovpen qatar, Leonovpen qatar Lenindik syilyq aldy. Kezinde keremet, búginde ne quny bar? Jazbai-aq qoisyn, ókimet pen partiianyń raiyn tabam dep jariialaǵan maqala, aitqan sózderin búgingi zaman turǵysynan baǵalasaq qalai bolar edi? Tipti, sol kezdiń óz deńgeiinen. Máselen, 1959 jyly, Ǵylym akademiiasynda ótken Ejelgi muralar týraly ataýly konferentsiiadaǵy qorytyndy sózi. Qazaq ádebiettaný ǵylymyn týra otyz bes jylǵa keri shegerip ketti. Eskilikti kótermei-aq qoisyn, úndemei qalýǵa, munshama terisqaqpai sóilemeýge bolatyn edi ǵoi. Eń iri degen tulǵalardyń ózine ǵumyr keshken zamany, uzasa – kelesi kezeń tóreshi. Men ókimetke jaqyn júrgen, bilikke aralasqan kezindegi Ábishtiń keibir oǵash isterin qazbalaǵym kelmeidi. Onsyz da ómiriniń sońǵy kezeńi ýaiym, qaiǵyǵa toly bolǵan siiaqty. Sondyqtan ózim tek jaqsy jaǵynan ǵana biletin Ábish – negizinen ekeýimizdiń jas kúndegi syrlas dos, jasamys zamandaǵy syilas, qanattas, egde shaqtaǵy tilektes jaǵdaiattarymyzdy ǵana baiyptap otyrmyn. Artta qalǵan múmkindigime orai, mindetimdi ótep, amanatymdy atqarý úshin.

Záýinde jumys orny, qyzmet jaǵdaiy, meken, turaq jóni, árqily kóńil aýanymen sozylyp, sirese de, Ábish ekeýimizdiń ǵumyr boiǵy ara qatynasymyz buzylǵan emes. Tek bir-aq ret, kerispesek te, kelispei qalǵan jaǵdaiymyz bar eken. Men baspada, Iliias Esenberlinniń ǵuzyrynda qyzmet atqaryp júrgen kezde. Qai zamanda, qai halyqta da, ádebi ortada árqily toptar qurylady. Kózqaras birligi, kórkemdik tanym, ónerdiń, ulttyń bolashaǵy týraly baǵyt-baǵdarǵa bailanysty, nemese, jeke bas múddesi alǵa shyǵyp, ábden usaqtaǵan jaǵdaida. Ilekeń baspaǵa kelip, taqaý tóńiregine daryndy jastardy toptap, tek óz eńbekteri ǵana emes, ejelgi tarih, eskilikti muraǵa qatysty sony serpinge dem berip, bútkil qazaq ádebietindegi jańǵyrý kezeńine jol ashqan kezde, oǵan qarsy pármendi, uiymdasqan shabýyl bastaldy. Qozǵaýshy kúshi – ózderin Muhtar Áýezovten sońǵy kezeńde jetekshi, negizgi tulǵalar sanaityn úsh-tórt jazýshy jáne solarǵa ergen tobyr, tirek qýaty – Ortalyq partiia komitetinde, ideologiialyq hatshy Imashev pen bólim bastyǵy Esenáliev. Bular áý bastan-aq meni airyqsha qyryna alyp edi. Únemi pále-jala izdegen timiski. Tótenshe kúmán. Aqyry «Aldaspannyń» apatyna ulasqan kesapat. Ázirge eshteńe shyqpaǵan, biraq júikege tietin tynymsyz túrtpek. Tárizi, sondai kúnderdiń biri. Áiteýir meniń tarynyp otyrǵan bir shaǵym. Jumys kabinetime áldeqalai Ábish kele qaldy. Burynnan otyrdy ma, ústimizge kirdi me, kim ekeni esimde joq, qatarlas taǵy eki-úsh jigittiń basy qosylypty. Kóńilsizdeý, qysyr áńgime bastalǵan. Aqyry men, kesheli-búgingi keleńsiz bir jaǵdaidy eske túsirsem kerek, «seniń aǵalaryń...» dep qalyppyn. Ábish tars ashýlandy. Ashý emes, keiis. Biraq men toqtamadym. Belgili bir kisilerdiń jurt tynyshta saiasi pále izdegen jaýlyq nieti týraly aitsam kerek. «Olarǵa meniń qanshalyq qatysym bar?!» – dedi Ábish, múlde shiryǵyp. «Meniń Esenberlinge qatysym siiaqty, – dedim. – Osyndai da aǵań bar dep aitshy, men ashýlanbaimyn». Jigitter sózge aralaspai, daǵdaryp qalǵan. Sonymen toqtadyq. Qaitkende, Ábishtiń renishi oryndy, meniki durys emes edi. Keshirim suramasam da, sózimniń aqyryn jýyp-shaiǵan siiaqtymyn. Beibit taradyq. Burnaǵy tatýlyǵymyzǵa kóleńke túspegen, áldenendei alalyq týmaǵan siiaqty. Kelesi kezdesýlerde qaitadan jarasyp kettik. Biraq meniń kóńilimde kináli túitkil qalǵan edi. Áli kúnge umytqam joq.

Ilkide aitqanymdai, Ábish aýyldaǵy anasyn kóshirip ákelgen, jańa úilengen, meniń ózim áli oryn tappaǵan kezdegi qolaisyz qarbalas, aýyr joldyń alǵashqy kezeńindegi az-muz daǵdarystan soń, úi-ishi, otbasymyzben aralasa bastaǵan edik. Ejelgi jyraýlar murasy sátimen maquldanyp, ǵylymi ataqqa jetkennen keiin eń aldymen Ábishti, onymen qosa Jumekendi jáne kúndelikti qatynasyp júrgen Rymǵali men Sultan Orazalindi, jas kelinshektermen birge qonaqqa shaqyrdym. Kesheler Ábishtiń ózi turyp ketken Gornyi gigant aimaǵy, atalmysh mádeniet saraiynan birshama tómen, Iablochnaia kóshesindegi jaldamaly páterimizge. Ol kezde tábárik jónin qunttamaimyz, bizge qaraǵanda biligi artyq Ábish uzynshaq, kertpe qyrly, hrýstal vaza ákelip edi. Keiinde qaptaǵan kóp shynynyń arasynda joǵalypty. Qandai da múkámalǵa eskertkish dep qaramaisyń, ómiriń taýsylmastai kórinedi, saqtap qoiý kerek edi. Dabyrlasyp, máz bolyp uzaqty kún boiy, jaqsy otyrdyq. Meniń aýyldas, ejelgi dostarym Rymǵali men Sultan Ábishpen stýdent kezimizde, men arqyly tanysqan, endi múlde jaqyn kisiler bolyp shyqty, keiin ómir boiy syilasyp ótse kerek, ásirese Aqmola el astanasyna ainalǵannan soń, bir shaharda turyp, riiasyz aralasqan tárizdi. Kezinde Ǵabit Músrepovten bastap, Iliias Esenberlinge deiingi aralyqtaǵy iriler týraly qaitalanbas, mándi suhbat-kinohikaialar qalyptaǵan Sultan, Ábishtiń jetpis jyldyǵynda asa mazmundy, derekti film túsirdi dep estidim. Shynynda da, uzaǵynan saqtalatyn, óshpeitin tarihi eskertkish.

Men Iliias aǵa Esenberlinniń ǵuzyrynda, baspada otyrǵan kezde Ábishtiń áýelgi bir klassikasy – «Dala balladalary» jeke kitap bolyp basylyp shyqty. Onsyz da shyǵatyn kitap degenmen, ár eńbektiń óziniń sátti jol-sapary bar. Arada kóp uzamai, men jańadan ashylǵan ádebi almanah, kelesi jyldan bastap ai saiyn shyǵýy josparlanǵan, jáne jappai jazylý júrip jatqan (alaida partiia alpaýyty Sattar Imashev kóldeneń zorlyqpen jolyn kesken) «Jalyn» jýrnalynda otyrǵanda, «Shyńyraý» atty povesin alyp keldi. Men – bas redaktordyń mindetin atqarýshy (aqyry bekimei qaldym), Tólen – proza bóliminiń meńgerýshisi, – ekeýimiz jarysa oqyp, meilinshe súiingen edik. «Myna «Shyńyraý» – osy ýaqytqa deiin jazǵan barlyq shyǵarmalaryńnyń eń biik shyńy», – dep edim ózine. Qolma-qol terimge jiberdik. Shynynda da, kúni búginge deiin, eń úzdik týyndylarynyń qatarynda.

Ábish ásker qatarynan oralǵannan soń, birshama tomaǵa-tuiyq ǵumyr keshken. Basqany bilmeimin, ekeýimizdiń aralasymyz taǵy da siredi. Ártúrli jaǵdaida ushyrasqanymyz, záýde bir telefonmen habarlasýymyz bolmasa, baiaǵydai etene aralasymyz joq. Sol kezde aramyzdy sýytpasa da, meniń ájeptáýir ókpeme sebep bolǵan bir jaǵdaiat týraly aita ketý qajet siiaqty. Kóńilde kir qalmas úshin. Kinostýdiia – úlken óndiris ortalyǵy. Ábish – ádebi stsenariiler kollegiiasynyń bas redaktory. Men ol zamanda dramatýrgiia salasyna da qalam tartýǵa úmitti edim. Álemdik sahna hikaialaryn, ejelgi grekten bastap, Shekspir men Ibsennen ótip, Meterlink, Chehovqa deiin túgel oqyp taýysqam. (Keiin, sahnadaǵy ár sóziń súzgige túsip, qysqaryp, qubylyp, buzylyp jatatynyn ańdaǵan soń, bul janrdan jeridim.) Arnap jazbasań da, kórkem proza salasy, ondaǵy dialog, polilog, monolog bitimin jetildirý úshin qajetti mektep. Hosh. Endi Ábish Qazaqfilmge barǵannan soń, kinostsenariige kóńilim ketti. Burnada bul stýdiiada Ákim Tarazi bas redaktor bolǵan. Ákimniń eń jaqyn dostary – Saiyn, Asqar, Qalihan, tolyq jáne qysqa metrajdy, kórkem, derekti, nemese basqadai filmderge árqily stsenariiler jazady eken. Birli-jarymy ótedi, ótpegenniń ózine, alǵashqy shart negizinde ájeptáýir aqsha alady. Esebi, áýelde bolashaq stsenariidiń jobasy usynylmaq, kollegiia tarabynan maquldansa, ataýly shart jasalady, keleshek qalamaqynyń jiyrma bes paiyzy mólsherinde aqsha beriledi. Onysynyń ózi eki-úsh myń, ol zamannyń esebinde qyrýar qarajat. Sodan keiin, stsenariidiń jarym jyl, bir jyl mólsherinde usynylǵan tolyq nusqasy jaramsyz tanylǵan jaǵdaidyń ózinde áýelgi, avans aqsha avtordyń qaltasynda qalmaq. Meniń Ákimmen qatynasym jaqsy, alaida, óz tarabymnan stsenarii usyna qalsam, qatty qinalar edi, Saiyn men Qalihannyń qatarynan kezek tiiýi neǵaibyl. Tárizi, bul kezde mende ondai niet bolmasa da kerek. Al Ábishtiń tusyndaǵy jaǵdai basqasha. Ózimen kezekti bir kezdesýde aittym, solai da solai, stsenarii usynsam, retine qarai kórersiń, dep. Ábish kúldi. Ákele ber, degen. Arada birer apta ótkende bolashaq kinofilm stsenariiiniń áýelgi joba-nusqasy da daiyn boldy. Qajetti mólsherde, jiyrma betke taqaý. Jańadan shyǵarylǵan eshteńe joq, «Qara qyz» ben «Kók munardyń» negizinde qalyptap edim. Úiine, Ábishtiń óz qolyna aparyp berdim. Árine, barlyq ýaqytta aqsha kerek, áitse de men úshin sheshýshi jaǵdaiat emes. Nemkettige jaqyn, qalamǵa salmaq túsirmeitin, aqyry paidaǵa shyǵýy múmkin, pándáýi áreket.

Arada ai ótti, bálkim, eki-úsh ai. Aqyry, Kinostýdiiadan arnaiy hat aldym. Blank qaǵazǵa basylǵan, resmi jaýap. Stsenariidiń jobasy iske jaramaidy, deidi. Tym jadaǵai, arzan, taptaýryn bolǵan («banalnyi») siýjet eken. Qabyl alýǵa eshqandai múmkindik joq. Oryssha, qairylmas, qysqa úkimniń sońyna qol qoiǵan – ádebi redaktor S.Elýbaev. Ol kezde alǵashqy shaǵyn kitabyn ǵana shyǵaryp úlgergen Smaǵul. Eń ǵajaiyby – meni haltýrshik dárejesine túsirip otyrǵan Smaǵuldyń, ádebietke jolyn ashtym demeiin, alǵashqy áńgimesin jariiaǵa shyǵarǵan – endigi «banalnyi» jazarman – osy men edim. Kezdeisoqta aldyma kelgen oraiymen emes, «Jazýshy» baspasy jas prozashylar týyndylaryn jinaqtamaq kitapqa, KazGÝ-diń Ádebiet birlestigimen habarlasyp, surap alynǵan onshaqty áńgimeniń ishinen tańdap tapqam. Árine, Smaǵul maǵan mindetti emes, alaida, «Qobyz saryny» men «Aldaspandy» shyǵarǵan, «Tazynyń ólimi» men «Bir atanyń balalaryn» jazǵan, birshama tanymal aǵasyna sypaiyraq sóileýine bolatyn edi. Sypaiyńyz ne, ras, ol zamanda jappai synalyp jatqan, shyn mánisinde ózim kúni búginge deiin maqtan etetin «Kók munar» – «banalnyi» birdeńe bolyp shyǵypty. Meni moiyndamaǵan shyǵar, jańa bastasa da asqaqtap turǵan shaǵy bolar – másele Smaǵulda ǵana emes-ti. Men Ábishke qatty renjidim. Ashý ústinde bir japyraq qaǵaz jazyp edim. Taǵy da úiine aparyp tastadym. Men seniń óz qolyńa tapsyrdym, endi sońymyzdan kelgen balaǵa erik beripsiń, óz aýzyńmen aitsań neter edi, qisyny kelmeidi, kinostýdiianyń jaǵdaiy kúrdeli deseń, eshqandai ókpe joq edi dep. Artyq sóz aitylmady. Ábish sol beti jaýapsyz qalǵan. Qisyndy ýáj tappady ǵoi deimin. Shyndyǵynda, teris jaýapqa eshqandai qatysy bolmaýy da múmkin. Kinostýdiiadaǵy jumys aýyr, bei-bereket. Meniń jazbalarymdy kóp stsenariidiń qataryna tirkep, artynan umytyp ketýi de múmkin. Qaitkende, dáp osylai, dóreki túrde jaz dep nusqaý bermese kerek. Artynan, sabama túsken soń, osylai oiladym. Al bala Smaǵul kóp uzamai, qarymdy qalamger retinde tanyldy, jastyq shaqtaǵy bir jeligi shyǵar, keiinde bilis boldyq, Pragada, «Azattyq» radiosynda meniń balammen qatarlas qyzmet atqarǵan kezinde qaltqysyz aralastyq, jaqsy jazýshy ǵana emes, ońdy jigit eken, tek bir ǵana qolaisyz jaǵdaiat – osynda jazylyp bitken sońǵy kitabyn «Juldyzǵa» usynbaq eken, bul kezde meniń qulaǵym tosań tarta bastaǵan edi, áńgime-keńes ústinde anyq estimesem kerek, ákele ǵoi dep aitpappyn, keiin, kitaby shyqqanda, maǵan – jýrnalǵa nege bermediń degenimde, ózińizge aitqam, bizdiń úide qonaqta otyrǵanda, shyrai tanytpadyńyz dedi; óte yńǵaisyz jaǵdai, tańdama «Juldyzdan» jaqsy shyǵarmanyń beti qaitqany joq edi, keide surap ta alatynbyz.

Shyndyǵynda, múlde oilastyrmaýǵa, jazylmaýǵa, usynylmaýǵa tiis, soǵan orai tiesili sybaǵasyn alǵan stsenarii hikmetinen soń, kóńilde azǵana dyq qalǵanymen, ai ótip, jyl tolmai Ábish ekeýimizdiń qatynasymyz burnaǵy arnasyna qaita tústi. Bala kezden bite qainasqan, talaily taǵdyrymyz bar, arazdasa, airylysa almaidy ekenbiz. Ótken balalyq, jastyq ǵumyr selbestigi ǵana emes, tilektes, qanattas qalamgerlik qyzmet. Qazaqtyń úlken ádebietiniń búgini men bolashaǵy tóńiregindegi orailas múdde. Ortaq dostar, onyń ishinde ekeýimizge birdei etene Tólen bar. Kezdespei turmaisyń. Kezdeskende, kinostýdiiadaǵy tórt-bes jyldyq úrdis qyzmetinen soń Ábish Qazaqstan kompartiiasy Ortalyq komitetine aýysqan. Budan soń da árqily mansapta. Endi qyzmet jaǵdaiyna qarai, beisaýat júrmeidi, bizdiń jazýshylar qaýymy, onyń ishinde aǵa urpaqtyń birinen soń biri kelip jatqan alpys, jetpis, seksen jyldyq mereitoilarynyń dýly dastarqanyna da barmaidy. Erkin otyrys – óz úilerimizde. Onda da tym jii emes. Osy jyldarda birer ret Ábishtiń, eki-úsh retten Tólen men bizdiń úilerimizde, ádette úsheýden-úsheý, árine, báibishelerimizben birge, bas qossaq kerek. Tólen dombyra tartady. Ǵajaiyp kúiler. Bizdiń qaýymda Jumeken jáne Júsip Qydyrov tamasha dombyrashy boldy desedi. Ózim tyńdap kórgem joq. Al men bilgen Tólen – naǵyz dáýlesker kúishi edi. Ol kezde qunttamaǵan, keiinde taspaǵa jazyldy ma, jazylmady ma, bilmeimin. Oraiy kelgen soń, qystyrma áńgime. Bizden tórt-bes jas úlkendigi bar, alaida zamany bir Bek Toǵysbaev airyqsha syrbaz ánshi boldy. Áigili Júsipbek Elebekovke qarailas, biraq qońyrjai, ózindik áýez. Birjan, Aqan, Áset. Kezinde radioǵa jazylǵan. Ańyrap turady, jalpy qazaqqa keńinen tanymal. Óz shańyraǵynda, ortaq mereke, toilarda talai ret tyńdadym. Abai áspettegen syrly, tolqymaly, keremet ánder. Sodan, Jazýshylar odaǵynda «Ádebietti nasihattaý biýrosy» degen boldy, qalamgerler el aralaidy, kezdesýler ótkizedi, nátijesinde alys aýyldarǵa deiin tiri jazýshyny kórip, bir marqaiyp qalady, eń bastysy – osyndai árbir saiahat-seiilden soń bizdiń jigitter de kóp aqsha tabady, bir sapar – 450-500 som desip júrdi, meniń ózim qatynasyp kórgen emespin. Bek, ózi qatarlas jazýshylarmen shyqqan árbir joly, qai aýylǵa barsa da, tanystyrý ústinde jurt «Bul kisini bilemiz, pálenbai ánshi ǵoi» deidi eken jáne kezdesý sońynda mindetti túrde án salýyn suraidy. Bekeń, áýelde qyzyq kórgenimen, keiin ábden júikelep, men ánshi emes, jazýshymyn dep qyrsyqsa kerek. Aqyry, Almatyǵa qaitqannan soń, bir joly qazaq radiosyna arnaiy baryp, barlyq daýysyn óshirtip tastapty. Sóitip, ǵajaiyp ánshi Bek Toǵysbaev qazaq óneriniń tarihynan birjola syzyldy. Artyq sanap, dara bekitpek jazýshylyǵy qanshalyq dárejede – ol basqa áńgime. Men ózim osyndai ánshi bolsam, anandai dombyrashy bolsam, jer-kókke syimas edim. Tipti, jazýshylyǵyma teteles dárejede alǵa tartar edim.

Men siiaqty, Ábishtiń de eshqandai tótenshe óneri joq. Bizdiki – dastarqan basyndaǵy qara áńgime. Ábish stýdent kezinen-aq ázil, anekdottyń sheberi bolatyn. Árqaisymyzdyń álsiz, osal jerimiz, minez ereksheligin tap basady da, kúlkili, zilsiz áńgimege ainaldyrady. Áýelgi jataqhanada, keiingi sabaq, serýender kezinde Orazbek týraly, Baqyt pen Turǵanbai, men týraly qanshama qaljaq hikaiasy bolyp edi. Bir-ekeýin aittym. Kóbisi este qalmapty. Men týraly anekdottary – ádette qyz-qyrqynǵa qatysty, kóshede kóldeneń ushyrasqan áldebir óńdi boijetkenmen tanysam dep sátsizdikke ushyraýym tóńireginde. Árqily mazmundaǵy ózara ázil áńgimeler keiingi eresek, tipti, qarasaqal kezimizde de toqtalmady. Sondai ázil-qaljyńnyń biri. Qonaqtasyp júrgen kezimiz. 80-jyldardyń basy bolsa kerek. Kún jeksenbi, tús aýǵan shama. Ábish pen Tólen bizdiń úige kele jatyr. Kenetten bult qaptap, qalyń nóser bastaldy. Sonda men terezeden qarap turyp: «Apyr-ai, qazaqtyń nómir ekinshi, nómir úshinshi jazýshylary jańbyr astynda qalatyn boldy-aý», – dep edim. Bizdiń áiel aitty: «Seniń qaljyńyń bitpeidi, Ábish bárin de kóteredi. Endi osy joly, tórińde otyrǵan kezde, «Qazaqtyń nómir birinshi jazýshysy – sensiń » dep, kóńilin aýlap otyr», – dedi. «Olai bolmaidy, – dedim. – Meniń qolymnan kelmeidi. Óitkeni, bul birinshi, ekinshi, úshinshi oryndy belgilep, bekitetin – myna jańbyrdy jaýǵyzyp turǵan aqsaqaldyń ózi!» Kóp uzamai, Ábish pen Tólen de keldi, báibishelerimen birge. Taksimen jetipti, ári qolshatyr ustaǵan. Men dastarqanǵa otyrar-otyrmasta jańaǵy áńgimeni qaz-qalpynda qaitalap aityp edim. Ekeýi de máz boldy. «Kelesi joly sol joǵarydan bekitilgen zańdy óziń ózgertip, bizdi tórtinshi, besinshige jibermeseń bolǵany», – degen Ábish kúlip.

1972 jyly, Tólen, Ábish, men úsheýimizdiń tuńǵysh balalarymyz – Ábishtiń uly Áýlet, qalǵan ekeýimizdiń qyzdarymyz – Qarlyǵash pen Úmit Almatydaǵy N12 – jalǵyz qazaq mektebiniń birinshi klasyna bardy. Jáne úsheýi de, on jyl boiy birge oqyp, birge bitirisken. Árine, ata-analar jinalysy bar, basqa da árqily sharalar; ortaq merekeler de ataýsyz qalmaidy, ózimizden buryn áielderimiz únemi kezdesip tursa kerek. Jalpy, kúndelikti, dúniaýi tirshilikte azamatty jaqyndatatyn da, alystatatyn da – zaiyptary ǵoi. Bizdiń áielder syilas, bilisten uzap kete almady. Ábishtiń Klarasy men bizdiń Baqytjamaldy aitam. Ábish ekeýimizdiń ýniversitette júrgen kezderimizde árbir hatynda maǵan sálem aityp turatyn Mýza-Klara Ábishtiń bosaǵasyn attap, Almatyǵa kelgennen soń, meni buryn tanymaǵan, endi múlde eskermeitin shyrai kórsetken. Ábish ekeýimiz alystaǵamyz joq, biraq eń jaqyn adamdarǵa tán, úi-ishindik etene aralas ta ornamaǵan. Ábishke aqyryna deiin adal, senimdi qosaq bolǵan Klara, bálkim, óz jubaiynyń qyzmet jaǵdaiy artyq, jazýshylyǵy da ozyq dep bilgen shyǵar. Alaida, dostyq – teńdes dárejemen ólshenbeidi. Sirá, basqalar yǵyp turatyn, áýelde artyqsha qurmettep, keiinde tabyna otyryp sóilesetin Ábishpen jalpy jurttan bóten, erkin, kóterińki, baz-bazynda, ózim de bilem, óktem sóileitin minezim unamaǵan shyǵar. Qaitkende de ketken zaman, ótken is. Bala kezimizde sonshama jaqyn bolǵan, endi odan ármen túsinise, týysa túsýge tiis Ábishpen aramyzda salqyndyq emes, alystyq emes, bir qalypty baisal qatynas ornaýynyń bir kiltipany retinde aita ketý oryndy sanadym.

Ábishtiń jalpyǵa ortaq meiirban minezi, jaqyn jurtqa janashyr peiili kópke málim. Ortalyq komitette birge qyzmettep júrgende Tólen aitar edi: Ábish sonshama kóterimdi, sonshama kishipeiil, aldyna kelgen jurttyń báriniń tilegin oryndaýǵa tyrysady, al qyzmettes jigitterdiń qai-qaisyna da aqyl, keńes qosyp, tipti, tiesili resmi jazýlaryna deiin túzep, jetildirip berýden jalyqpaidy dep. Men ideologiia tarabynda sheshýshi qyzmette otyrǵan Ábishtiń aldyna baryp, telefon shalyp, áldenendei kómek, qoldaý suraǵan emespin. Máselen, bógelip jatqan kezekti kitabymdy baspa josparyna engizý tarabynda. Jáne basqa da jaǵdaiattar bolmai turmaidy. Bul kezde Ata-Qazaqtyń ejelgi aqyndyq murasy jinaqtalǵan «Aldaspan» antologiiasynyń áigili janjaly ótip ketken. Ózgesiniń bári ádepki tirshilik aiasynda. Jospardan biyl qalsań, múlde ustap tura almaidy, kelesi, álde arǵy jylǵa ilinesiń. Ábish syrtymnan qoldap jatqan shyǵar, tupa-týra sábetim túsken emes. Tek bir ret qana Tólenge salmaq salǵanym bar. Jeltoqsan oqiǵasynan soń baspadan ketken kezimde jańa direktor meniń josparda turǵan kitabymdy qatardan shegerip edi, ornyna keltirip berdi. Bul kezde Ábish basqa qyzmette, baiaǵysha otyrsa, ol da dáp solai jasar edi. Barlyq ýaqyttaǵy riiasyz qatynasymyzdyń kórsetkishi retinde aityp otyrmyn.

Jeltoqsannan soń dúnie alai-túlei bolyp ketti. Bul kezde Jazýshylar uiymynda ekinshi hatshy bolyp otyrǵan Ábish árqily jiyn, sharalardyń bel ortasynda júrdi. Sondai májilisterdiń birinde sóilegen, izinshe, ulttar dostyǵyna arnalǵan jinaqta basylyp shyqqan bir sózi maǵan túrpidei kóringen edi. Oktiabr revoliýtsiiasyna deiin qazaqta birtutas ulttyq mádeniet bolmady degen. Kezdeskende aittym: «Eger Mańǵystaýdyń oiynda, áigili zirattar emes, neshe júz shaqyrym ien shalǵai, qý dalada áldebir qisaiǵan, jetim qulpytas tursa, sonyń betindegi órnek – qazaqtyń úsh myń jyldyq, biregei mádenietiniń kórinisi bolyp tabylady», – dedim, odan ári qazbalaǵam joq. Joǵaryda aitsam kerek, jalpy biz Ábish ekeýimiz buryn da, keiin de bir birimizge aqyl, keńes salyp kórgen emespiz. Ádepki tirshilik kebi túgili, ádebiet tóńireginde. Bul jolǵysy – amalsyz serpilgen sóz edi.

Áitkenmen, bir-eki shetin jaǵdai. «Alasapyran» «Juldyzda» basylyp jatyr. «Úrker» kitap bolyp shyǵypty. Ejelden-aq ózara avtograf ádetimizge enbegen. Satyp aldym. Úige kelgen soń, jailanyp oqymaq bolyp, birinshi betin ashtym. Ábilqaiyr han qumalaq salyp otyr. Bógelmei, Ábishke telefon soqtym. Quttyqtaimyn, qaiyrly bolsyn! Sodan soń: «Áý, Kekilbaev, myna qumalaǵyń teris shyǵypty ǵoi. Qaitkende bulai túspeidi, – dedim. Ábish ańyrap qaldy. – Burshaq pa, júgeri me, qyryq bir tas alyp, qaiyra tartshy, óziń de kóresiń», – dedim. Ábish kúmán ba, keiis pe, qumyǵa bógelip edi. «Eshteńe etpeidi, – dedim. – Menen basqa kim kórip, kim bilip jatyr. Jańa basylymynda túzei salasyń». Keiinde ońdaǵan bolýǵa tiis. Kelesi jaǵdai. Ekinshi kitap «Eleń-alańdy» Baspakom maǵan tólemdi retsenziiaǵa berdi. Avtoryn aitpaimyz, sizdiń esimińiz de búrkeme bolady, degen. Sondai bir, qalypty rásim bar edi. Maǵan báribir. Ábish ekeni beseneden belgili. Ol da meniń jazýymdy kámil tanysa kerek. Hosh. Sonymen, otyz bes baspa tabaq qoljazbaǵa on bes bet retsenziia jazdym. Birli-jar eskertpem – ziiansyz, usaq-túiek, anaý-mynaý, negizinen romandaǵy ulttyq bailamdardy jaba búrkeý tarabynda. Kúmánsiz maqul. Sonymen qatar, naqty bir dáiekteme. Roman epigrafyna «Ekkleziastan» áigili bir úzik alynǵan eken. Paidalanǵan túpnusqa mátin az-muz jańsaq bolǵan siiaqty. Mende «Ekkleziastyń» jeke qalyby da, «Bibliianyń» tolyq nusqasy da bar edi, qajetti túzetý jasadym. Keiinirek, kitap áli shyqpai turǵanda, «Ekkleziast» qalai boldy dep surap edim, kúldi, seniń jazǵanyńdy birden tanydym, degen. Qaitalap aitaiyn, ádette úlken jazýshylar bir-birine aqyl, keńes bermeidi, tek tilektestik, túiindi baǵa ǵana aitylmaq, men keltirgen eki rette de kórkemdik aqaý emes, árkimde ushyrasýy múmkin tehnikalyq eleýsiz kinárat týraly sóz bolǵan.

Ábish bailaýly qyzmetterde júrgen zaman, Almatyda, árqily jaǵdai, ádette, asa jii bolmasa da, Tólen úsheýimizdiń otbasylarymyzda kezdesip turdyq dedim. Árine, tek qonaqta ǵana emes. Este qalarlyq osyndai bir oqiǵa, 1990, álde 91 jyly Mańǵystaýda, alashtyń áigili aqyny Qashaǵannyń mereili basyna kúmbez kóterilýine bailanysty boldy. Bul kezde meniń úlken qyzymdy uzatqan qudam Bolat Qasymjanov Aqtaýda, Tehnologiialyq institýtta sabaq beredi, dotsent, álde dekan. Endi burnada qol jetpei júrgen Mańǵystaýdy tórt-bes jyl qatarynan, qysy-jazy, erkin araladym, Úsh júz alpys eki áýlieniń birer júzin tanyp, eń ulyqtarynyń basyna táýap ettim. Álemdik dárejedegi ǵajaiyp eskertkishter. Ábishtiń týǵan aýyly men oqyǵan aýylynda bolyp, ólkeniń ótken zamanyna qatysty qanshama tarihi áńgimeler men ańyz, jyrlardy tyńdadym, baiyrǵy qazaqtyń qadir-qasietin tani túskendei boldym, sonymen qatar, Ábishtiń dúniege kelgen, ósken, adam retinde qalyptasqan ortasy týraly da tolymdy maǵlumat aldym. Úshtaǵan aýylynda Asqar degen shejire qarttan Ábishtiń Adaidan bastalyp, Janaidan ótip, Kekilbaiǵa tireletin jiyrma eki atasynyń esim-jónin jazyp alǵan edim, Almatyda qaldy, oraiy kelse, keiinirek osy jazbalardyń bir jerine tirkeimin. Búgingi, otarlanǵan Mańǵystaý men otarshyldyq kezeńi bastalǵan HIH ǵasyr – eki dáýirdi qatarlastyra sypattaityn, Dosan batyrdyń kóterilisi, Qyryq orystyń qyrǵyny, jáne basqa da oqiǵalardy qamtityn roman jazbaq edim. Tipti, aidaýdaǵy Taras Shevchenko jáne jankeshti qaharman Balýan Niiaz týraly hikaiattar josparlanǵan. Zaman men jaǵdai yryq bermei, iske aspaǵan kóp dúnieniń qatarynda qaldy. Aita bersek, áńgime kóp. Ábishke, onyń týǵan ólkesine qatysty bolǵan soń eske alyp otyrmyn.

Sonymen, qasyma báibishemdi ertip, Qashaǵan aqynnyń toiyna bardym. Osydan bir jyl buryn basyna táýap etip, irgesi kóterilip jatqan kúmbez jáne aldaǵy úlken toi týraly «Juldyzda» arnaiy maqala bergizip edim. Endi el azamattary arnaiy shaqyrtý jibergen. Kútip otyrǵan, aldan shyqqan qudamyzdyń úiine emes, qarsy alǵan jigitter bastap ákelgen meimanhanaǵa tústik. Liýks nomer. Shuǵyl dastarqan – shubat, qazy-qarta... Erteńine merekelik saltanat bastalǵan. Áýeli  aidyndy Mádeniet saraiynda, Qazaqstannyń shar tarabynan, tipti, irgeles Túrikpennen kelgen qurmetti meimandar, qala halqy bas qosqan alqaly jiyn. Kelesi kúni ulan-asyr toidyń ózi. Teńiz jaǵasyndaǵy kórikti jas shaharmen irgeles, keń dalaǵa tigilgen, kemi jetpis-seksen aqshańqan kiiz úi. Árqily ult oiyndary, qyryq shaqyrymdyq, ainalma, alaman báige. Meni ataqty jelaiaq, SSRO chempiony, álemdik olimpiadalardyń qazaqtan shyqqan alǵashqy kúmis medaldi júldegeri, Ámin Tuiaqovpen bir kiiz úige bólgen eken. Budan buryn jekelei tanystyǵym joq edi, osy óńirdiń týmasy, syrbaz azamatpen jaqsy jarasyp otyrdyq, áielderimiz de birden shúiirkelesip ketken. Álbette, airyqsha syi-siiapatty dastarqan, án men kúi, odan da ǵajaby – halqymyzdyń eleýli uldaryna degen asta-tók kóńili, riiasyz syilastyǵy. Sáýleli, umytylmas saǵattar. Sodan, kesh batyp, túnniń bir ýaǵynda biz otyrǵan úige syrttan taǵy eki jigit keldi. Biz Ámin ekeýimiz munda emes, solardyń dastarqanynda bolýǵa tiis ekenbiz. Mundaǵylar orta joldan buryp áketipti. Jaǵalai surastyryp, izdep tapqan betteri. Úi ieleri kádimgidei daýlasyp jatyr. Álde tizimde eki jerde jazyldyq, anyǵy, bizdiń jigitterdiń aitýynsha, bulardyń enshili meimandary kelmei qalǵan. Aqyry, azǵana ázil, bazynadan soń, Ámin ekeýimiz, eki báibishemen birge jańa úige aýysqan edik. Mundai ózgeshe ortada sharshaý, talyǵý joq, tún ortasynan asqansha saýyq qurdyq. Bárimiz birdei qarǵa tamyrly qazaq degenmen, Ábishtiń aýylynyń eskilikke jaqyn, naǵyz qazaqy minezi men darqan kóńili, meiman kútý ǵana emes, alashtyń azamatyn syilaýy ózgeshe eken. El-jurtynyń óz ortasynan shyqqan Ábishti airyqsha qasiet tutatynyn buryn da bilýshi edim, osymen neshinshi márte, biraq jekelei qonaq emes, ulan-asyr toi ústinde kórgen soń, bul qurmettiń sebep, saldaryn da kámil tanyǵandai boldym. Ábishtiń ozyq týmysyna sáikes, ulttyq tamyrdan qol úzbegen qazaqy tektilik. Úshinshi kúni uly mereke kúmbez basynda jalǵasty. Mańǵystaýdaǵy Ata-Qazaq zirattary – halqymyzdyń salt-dástúri ǵana emes, ozyq óneri men rýhani qasietiniń de eń bir kórneki, óz tarabynda teńdesi joq kórinisi ǵoi. Aqynnyń atyna laiyq, halqyna laiyq máńgilik eskertkish – osy toidyń eń basty nátijesi, túiindi qorytyndysy bolatyn. Kúmbezdi ashý saltanatynan soń irgeles dalańǵa tigilgen qonaq úilerge qarai bettedik. Ámin ekeýimiz taǵy da birgemiz. Tiesili kisilerimiz bastap júrgen.

Keshegi jappai dyrdý, báige men meiman bólis kezinde Ábishti kórmegen edim. Áldebir mártebeli qonaqtarmen birge júrse kerek. Jańa, kúmbez basynda ushyrastyq, amandastyq, odan artyqqa mursha kelmegen. Endi, ózimizge bólingen úige qarai bettegende, áldebir kisi keldi. Ábekeń meni ózi otyrǵan úige shaqyrypty, bizben birge bolsyn dep. Ábish menimen Almatyda da habarlaspaǵan. Qansha degenmen, aýyl iesi, bul jaqta da birden kórinbedi. Men tabiǵatymda kinámshil, ókpeshil adam bolsam kerek. Árine, jaqyn sanaǵan kisige. Raqmet, bizdiń ózimizdiń enshili úiimiz bar, dedim. Shaqyrýshy kisimiz amalsyzdan keri qaitty. Kúmbezdi zirat pen qonaqúiler tigilgen aralyq – ájeptáýir jer. Sol kezde alyp-ushyp Áýlet keldi. Ábishtiń úlken uly. Shildehanasynda bolmasaq ta, mektep, birinshi klastan jaqsy biletin Áýlet. Naqty sózi esimde joq, kókesiniń atynan shaqyra kelgen. Men sol betimshe manaǵy sózimdi aityp edim. Áýlet ańyryp úlgermedi, bizdiń áiel kirisken: «Aý kókesi, seni Ábish emes, myna balań shaqyryp tur ǵoi!..» – dedi. Keide, Qoja-Nasyr atam aitpaqshy, áieldiń de aqyl taýyp ketetini bar. Endi jyǵylmasqa amal joq. Barajaq úiimizdiń ielerinen ruqsat, keshirim suradym. Kórip tur, amalsyz ilikkenimdi. Ókinishte bolsa da, japyrlasyp qaldy. Myna Áminniń bir ózi on kisige tatidy dep, onymen de rizashylyq aitystym. Ókinishke qarai, budan soń, myna qarbalas zamanda Áminmen qaiyra jalǵasýdyń sáti túspepti.

Biz kelsek, mundaǵylar jańa otyryp jatyr eken. Imanǵali bar, taǵy bir, men jón-josyǵyn bilmeitin mansapty kisiler. Jastary úlken aqsaqal, ári qurmetti meiman retinde, Ábish ekeýimiz qatarlasa, tórdiń tóbesinde jaiǵastyq. Yrdý-dyrdý emes, kemel dastarqan, keleli keńes. Án men kúi. Bárimizge ortaq ótken toi, aqyn mereii týraly erkin sóilesip, jarasyp, jaqsy otyrdyq. Imanǵali baýyrymmen de dáp osy joly júzbe-júz tanysyp, alǵash ret tildesken edik. Erteńine sanaýly kisi, tikushaqpen Beket-Atanyń basyna baryp túsip, tobymyzben táýap ettik. Bul da bir, adamnyń esinen ketpes, áserli, ári qyzyq dáýren eken.

Budan sońǵy kezeńde Ábish memlekettik qyzmet salasynda qatty kóterildi. Tirshilikke paidasyn bilmeimin, jazýyna ólsheýsiz ziian keltirýi anyq. Erikti-eriksiz túrde ókimettiń sózin sóileý, joǵarydaǵy bir kisiniń raiyn ańdaý, oǵan jalǵas taǵy áldeneshe kisiniń qybyn tabý óz aldyna. Sonymen qatar, barlyq ýaqytta Ábishtiń taqaý tóńiregi, joldas-joralaryna járdem, kómegi kóp boldy ǵoi dep oilaimyn. Qadarynsha, eshkimniń de ótinishin jerde qaldyrmasa kerek. Jaqynǵa janashyr kóńil, jalpyǵa keńshilik minez nátijesi. Bul kezde egemen elimizde jappai zańdastyrylǵan korrýptsiia, aram qalta óz aldyna, eshbir, tipti, ilgishek-kúmánsiz, op-ońai máseleniń ózi tikelei para, nemese tamyr-tanys, aǵaiyndyq jalǵastyq bolmasa, ońymen sheshilmeitin. Men mektepti altyn medalǵa bitirgen, Shet tilder ýniversitetinde úzdik oqyp júrgen eki balamdy Bolashaq baǵdarlamasyna ótkizýdiń eshqandai jolyn tappadym. Tipti, qaida, qalai qabyldanyp jatqanynyń ózi qupiia. Aqyry, Joǵarǵy bilim ministriniń orynbasary, izgilikti Shámshá Kópbaiqyzy Berkimbaevanyń yqylasymen, kenje uldy, bul kezde úlken ul qyzmet atqaryp júrgen Chehiiaǵa, Praga ýniversitetiniń daiyndyq kýrsyna jetkizdim. Maqtanyp aitaiyn, keler jyly, shet eldik eki júz elý talapkerdiń ishinde úsh birlik, bir ekilik, iaǵni úsh bes, bir tórt alyp, jalpy tizimde qatarynan tórt bes alǵan bosniialyq serb balasynan keiin ekinshi bolyp, Eýropadaǵy eń ejelgi Karl ýniversitetine tústi. Al qyzyma eshqandai jol tabylmaǵan. Aqyry, Abylai han ýniversitetin úzdik bitirdi. Mine, osy kezde, Qazaqstan oqý oryndaryn qyzyl diplomǵa támamdaǵan elý bala Angliiaǵa bir jyldyq oqýǵa jiberiledi eken deitin habar estidim. Anyq sóz. Amal joq, Ábishke qolqa salyp edim. Sol kúni, arada eki saǵat ótpei, úige telefon soǵypty. Bizdiń báibishege. Imanǵali ketken, endi jańa ǵana kelgen ministr Qyrymbekke aittym, Muhań erteń habarlasyp, balanyń qajetti qujattaryn ázirlep bersin, degen. Erteńine, saǵat toǵyzdan óte, qabyldaý bólmesine telefon shalmaimyn ba. Men pálenbai degen aǵańyz bolam, ministrdiń ózi habarlassyn degen eken, mańyzdy sharýam bar edi, dep. Sekretar qyz – qazaqy, tárbieli bala eken, «Jaraidy, aǵa, qazir qosamyn» dedi. Kútip turmyn, birer minýttan soń qyzym daǵdarǵan qalypta, keshirińiz, dáp qazir bosamai jatyr eken, dedi. Birer saǵattan soń habarlasyńyz. Mejeli ýaqytta taǵy da jaǵdaiy joq, bir jaqqa ketip barady. Tústen keiin – jinalys ústinde. Men áýelgi telefonnan soń-aq kúmán alǵam. Alaida, erteńine taǵy da habarlastym. Arǵy kúni jáne. Endi qyzym shynymen abdyrady. Aitar syltaýy da taýsylǵan. Biraq men toqtai almadym. Týra bir apta boiy, kúnine bir ret qońyraý shalyp turdym. Keiinde habarlaspady, bilmedim degen sóz týyndamas úshin. Ózimniń aty-jónimdi qaitalap, ministr búgin de bosai almai jatqan shyǵar, deimin. Bishara qyz «Iá, iá...» dep, menen tezirek qutylýǵa asyǵady. Endi, ainyma dosynyń áreketi týraly Ábishke qaiyra tildesýdi namys kórdim. Sonymen, jarty jyl ótsin. Astana – Aqmolaǵa kóshti. Men áldebir merekelik jiynǵa barǵan edim. Bizdiń shef – Baspakom ministri, parasaty men saiasaty teńdes Altynbek Sársenbaev. Jazýshylar odaǵynan nebári alty adam: bir orys, bir joiyt, bir nemis jáne úsh taraptan úsh qazaq tizimge ilingen eken, sonyń bel ortasy bolyp. Úlken, saltanatty kesh. Úziliste Ábishti kórdim. Shurqyrap amandasty. Birden-aq: «Bala oqyp júr ǵoi, Londonda, anada áldeqalai eske túskende surap edim, Qyrymbek aitty», – dedi. Men – óte tárbieli, mádenietti kisimin. Biraq dáp osy jerde ózimdi ustai almadym. Qazaqsha jiberip alsam kerek. Sodan soń aittym, Londonda oqyp júr, aǵalary aqsha jinap, sondaǵy bir tólemeli kýrsqa jibergen, al ministrińniń jaǵdaiy... manaǵy pushaiman oqiǵany baiandap bergen edim. Aqyr sońynda toqtai almai, bul – alystaǵy meni elemegeni emes, jaqyndaǵy seni qorlaǵany, deppin. Ábish qap-qara bolyp ketti. Sol mezette taǵy bireýler kelip amandasyp, sózimiz úzilip qalǵan. Onsyz da támam hikaiat. Meniń Ábishke kinám joq edi. Ótinishimdi birden qabyldady, ýádege sendi, aqyrynda sózi jerde qalsa, jamandyǵynan emes, tapsyrǵan kisiniń sýait, aramdyǵynan. Budan burynyraq oilaǵam, Ábishti araǵa beker saldym-aý, dep. Aqyry solai boldy. Men bul kezde «Juldyzda» otyrǵam. Jalǵyz jáne ortalyq ádebi jýrnaldyń bas redaktory. Qalamyn syilaǵan jazýshy úshin budan úlken qyzmet joq. Al el bileýshilerdiń kózqarasy turǵysynan alǵanda, qunyń – esiktegi jalshydan tómen. Bálkim, Ábish osy jaǵyn bárimizden buryn ańdap, basqa bir tirshilik jolyn qalaýly yqylaspen tańdaǵan shyǵar.

Bul Ábish qandai mártebeli qyzmette júrse de, eń aldymen jazýshy edi. Bizdiń ádebietshi qaýym ortasynda. Jalpy jurt uǵymynda. Al kez kelgen qalamgerdiń ózindik baǵasy bar. Pendelik paiym eń myqty degenderin ózara salǵastyryp jatady. Ótken ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵy men jańa ǵasyrdyń basyndaǵy ádebi syn Ábish ekeýimizdi daralap, qatar ataityn. Áýeli Kekilbaev, odan soń Maǵaýin. Kerisinshe bolyp kórgen emes. Sonyń ózinde, áýesqoi jurt, shalaǵai ádebietshiler tarabynan qaisy artyq, qaisy kem degendei dúdámal saýaldar týsa kerek. Jáne óner ataýlymen jaǵalasa júretin ósek-aiań: baqtalastyq, qyzǵanysh, kóre almaýshylyq týraly laqap. Atap aitaiyn, Ábish áýelden keń edi, paryqsyz daraqylyǵy joq, bálkim, ishtei ózin eshkimge teńgermese de, kisimsigen kekirt minezden aýlaq. Jas kezinen juldyzy jaryq boldy. Al men qashanda ózime airyqsha senimdimin, kimnen bolsa da oqýym artyq, jazýym biik dep bildim. Tipti, jiyrma-jiyrma bir jasta jazǵan alǵashqy áńgimelerimnen keiin ózimdi qazaq prozasynyń aldyńǵy qataryna shyqtym dep sanadym. Arada shirek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende áigili Ǵabit Músrepovtyń ózi osylai degen. Keiingi, «Tazynyń óliminen» sońǵy kezeńdi aitpai-aq qoiaiyn. Ilkide jazylǵan jáne jariiaǵa shyqqan «Qobyz sarynyn» esepke almaǵanda. Ábish ekeýimiz tel óstik. Alǵashqy, eleýli shyǵarmalarymyzdy qarailas mezgilde jazdyq. Ras, Ábish aqyn retinde ataqqa tezinen jetti, synshy retinde de menen burynyraq tanyldy. Jáne men ádebiet tarihymen arhiv kemirip otyrǵan kezde proza salasynda óndirtip jazdy. Alaida, áý bastan-aq ekeýimizdiń ara qatynasymyz riiasyz edi.  Súiinish jáne tilektestik. Ózara «jarys», áldenendei baqastyq bolǵan joq. Árkim ózinshe nyq eken. Árkimniń de dosy týraly uǵymy joǵary eken. Buryn da bir aittym ǵoi deimin, óner adamdarynyń qily taǵdyry týraly, 1978 jyly jazylyp, kóp uzamai basylyp shyqqan «Kókbalaq» romanynda: «Shyn kemelge kúnshildik jat», – dep jazǵan ekem, jetken biikten qaraǵan, burnadan qalyptasqan uǵym. Qyzǵanysh – ózine kúmándi, bákene jazarmandarǵa ǵana tán kinárat dep bilem. Jáne shalaǵai jurttyń syrttan ton pishýiniń kóleńkeli kórinisi.

Osy rette, 2004, álde 2005 jyly asa qolapaisyz jaǵdaiat boldy. Mańǵystaýda shyǵatyn, biraq bútkil respýblikaǵa taraityn, jańylmasam, «Úsh qiian» atalatyn gazette úlken maqala basylypty. Ábish kótere madaqtalady. Onysy jón. Budan keiin meni Ábishpen salǵastyra kele, meilinshe kemitýge tyrysypty. Jazýshylyǵy da, basqasy da shamaly, deidi. Meili. Budan da sumdyǵy – ishi tar, qyzǵanshaq. Taǵy sol siiaqty tótenshe tolǵamdar. Esimde qalǵany – ómir boiy tyrashtanyp, Ábishke jete almai kele jatyr, ishi tolyp, yzadan jarylǵaly júr, depti. Men jóninde ne aitylmaǵan. Ol kezde, odan buryn jáne kúni búginge deiin. Al anaý – bútkil respýblika sheginde, ortalyq jáne aimaqtyq barlyq basylymdar betinde maǵan qarsy qyzyl naýqan júrip jatqan kez edi. Úirenshikti jaǵdai. Alaida, myna lepestiń ereksheligi – ómiri shái despegen, qanattas shyǵyp, qatarlas kele jatqan Ábish ekeýimizdi salǵastyrýy jáne osynshama báleket sóz aitylýy bolatyn. Men gazet mátini qolǵa túskennen soń, taǵy birer apta aial qyldym. Qamqor inileri, sóz joq, bul maqalany Ábishke jetkizdi. Endeshe, osy gazet betinde, nemese óz tarabynan arnaiy jaýap berýge tiis. Bolmady, kórinbedi. Osydan soń men jalaly maqalany sol qalpynda, ózim basqaryp otyrǵan «Juldyz» jýrnalynda jariialadym. Aita ketý kerek, mańǵystaýlyq inilerdiń shamyna tigen jaǵdaiat – osydan biraz buryn bizdiń jýrnal betinde Ábishtiń áldebir shyǵarmasyna qatysty syn pikir aitylǵan eken. Qazirgi qazaq prozasy týraly maqalalardyń birinde. Tipti, esimde joq; álbette, jýrnalǵa jiberer aldynda oqydym, atalmysh min oryndy ma, orynsyz ba, aitarlyqtai máni joq, assa eki-úsh sóilem, birer shýmaq. Meniń ómir boiy, tipti, dáp osy tusta kórip kele jatqan quqaiym budan on, júz ese: áriptes jazarman qaýym árbir jańa shyǵarmamdy túrpidei kóredi, arydaǵy «Kók munar» romany jáne basqa da hikaiattar turypty, beride, qanshama ataqqa jetken zamanda jazylǵan ǵumyrbaiandyq «Men»-niń daýy neshe jylǵa ketti, budan keiingi, Shyńǵys han týrasyndaǵy maqalalar sońy bitispes oibai-attanǵa ulasty. Parlament depýtattary, akademikter men «Halyq qaharmandary», eńbek ardagerleri ústi-ústine, berisi Baspasóz ministrligi, arysy – respýblika prezidentiniń óziniń atyna talap pen ǵaryzdy qardai boratyp jatyr, qatarlas «Qazaq ádebieti», joǵarydaǵy «Egemen Qazaqstan», aralyqtaǵy «Jas Alash», eń aiaǵy «Almaty aqshamy» men oblystyq gazetterge deiin japyrlai sógip jatyr – ne boldy? – túk te bolǵan joq, qylshyǵymyz qisaimai, qalamymyz múdirmei, shalqyp, tolqymasaq ta, qalypty jaǵdaida kún keship kelemiz. Al klassik jazýshy ǵana emes, mansapty qyzmette otyrǵan Ábishtiń atyna, oryndy bolar, orynsyz bolar, bir aýyz tilek, syn aitý – qylmysqa parapar sumdyq eken... Sonymen, ózimdi balaǵattaǵan, beiádep qana emes, túisiksiz, saýatsyz maqalany jýrnalyma sol qalpynda basyp shyǵardym. Men Ábishten taǵy da áldenendei sóz kútip edim. Eger bizdiń aýyl demeiin, mende aýyl joq, ata-baba molasy men kindik kesken qonystyń tozǵan jurty ǵana bar, aýyldas emes, tilektes, anyǵy – yǵymda saialaǵan jigitter, meniń kóleńkemde júrgen áldekim Ábish týraly osyndai talpy sóz aita qalsa, sol sátinde sógis jasap, qolma-qol Ábishtiń ózinen keshirim surar edim. Al Ábishim tyrs etpedi. Keiinirek oiladym, Ábishtiń memlekettik baǵdardaǵy sharýasy kóp, alǵashqy maqalany alǵan joq, keiingi basylymdy kórgen joq. Myna jaqta óz betimizben typyrlap júrgen – biz ǵana. Shynynda da kóp uzamai, álgi «Úsh qiian» – Mańǵystaý tarabynan tiesili jaýap boldy. Ol jaqtaǵy, aýyl-úidiń týyn ustaǵan talapkerler áýelde qatty daǵdarǵan eken. Ózin sókken maqalany qaiyra basatyndai, myna Maǵaýinniń esi aýysyp ketken be – dep. Internetke shyqqan jalǵas maqaladan oqydym. Dáp solai. Aljasyp, shatysqan. Áitpese aqylǵa syimaityn is. Arada azǵana ýaqyt ótkende, kóptep kómektesip, oilana-tolǵana kele, danalyq qorytyndy jasapty. Maǵaýin óziniń qateligin moiyndap, barlyq ianat, balaǵatty qabyl alyp, amalsyzdan jýrnalyna basyp otyr! Sonymen qatar, záresi usha qorqyp, Ábishten keshirim suraǵany! Jalǵyz Ábish emes, jalpy jurt, qazaq qaýymynyń aldynda aqtalmaq! Mine, osyndai keremet. Ataýly maqala, – gazeti tozar, joǵalar, interneti ósher, múlde umytylar, kitap bolyp túpteletin «Juldyzdyń» betinde birjola saqtalyp qalmaq. Óte durys jasadym dep oilaimyn. Bul rette de Ábishtiń jeke basyna ókpe, kinám joq. Naqtysyn bilmegennen. Anyǵy – jańaǵy jalaly maqalanyń óz ishinde tur. Kimniń kim ekeni keiinge maǵlum bolmaq.

Ábish Aqmolada, men – Almaty, jyl saiyn jazda, eki-úsh aiǵa shet el – alys Pragadaǵy balama demalysqa ketem. Osy, Almatyda otyrǵan kezimniń ózinde Ábishtiń joly túspedi. Manaǵy, astana aýysqan saltanatty keshten soń múlde ushyraspadyq. Neshe jyl boiy. Kóńil alalyǵy emes, jer shalǵailyǵy. Bar habarymyzdy syrttai bilisip otyrsaq kerek. Aýyldas inileri uran salǵan qolaisyz jaǵdaidan soń da meniń kóńilimde kirne joq edi, bálkim, Ábish bárin bile tura menimen tildesýdi artyq kórgen shyǵar, renish aitady dep imenýi de, biraq men qaitkende kinálamas edim.

Bul kezde járeýke aǵaiyndary Ábish úshin tym joidasyz kórgen bir aýyz eskertpeden júz ese salmaqty, aýyr aiyp, jala men pále respýblikadaǵy barlyq basylymdar arqyly meniń basyma úiilip tógilip jatty. Bir kúnde bes-alty gazetke qatarynan shyqqany bar. Bir emes, áldeneshe ret. Omai!.. Sol kúnderdiń ózinde meniń jazýym toqtalǵan joq. Júikeniń airyqsha myqtylyǵynan emes. Berik senimnen. Burynyraq aitqanym bar: bizge soqtyqqan adamnyń óziniń sory qainaidy dep, bizge kúie jaqpaq bolǵan kisiniń ózi qarabet bolady dep. Dálme-dál esimde joq, áiteýir jazylǵan, basylǵan sóz. Maǵnasy – meniń tarabymnan naqty qarymta shart emes, erteń bolmasa arǵy kún, keler zaman bárin ornyna qoimaq. Jáne bir lepesim: «Ónerde, ádebiette qashanda kóp it emes, kók it jeńedi», – degem. Seni qalai kústana qylsa da, ótkendegi baryńa nuqsan kelmeidi. Jalǵan men jalaǵa mán bermeseń, kóńilińe kireýke túspeidi, igilikti jumysyń odan ármen jalǵasa bermek.

Maǵan qarsy ókimettik «Egemen Qazaqstannan» bastap, respýblikalyq barlyq resmi jáne beiresmi baspasóz betinde týra bes jylǵa sozylǵan áshkereleý naýqanynyń syrtqy, eń túiindi nátijesi – 2006 jyl, 6 qarasha kúni ózim týra on segiz jyl, úsh jarym ai basqarǵan «Juldyz» jýrnalynan ketýge májbúr boldym. Ketkem joq, tym qursa syrttai sypaiylyq saqtamai, dóreki qalypta ketirdi. Bir apta buryn Baspasóz ministrliginen kelgen ókil «Uzaq otyryp qoiypsyz» degen jalǵyz-aq syltaý aityp edi. Iaǵni, ózim tilenip, aryz jazýym kerek. Joǵaryda menen áldeqaida uzaq otyrǵan kisi bar dedim, eshbir ilikpei. Endi qatqyl jarlyq berilgen. Ókimetim men partiiam, olardyń aitaǵyndaǵy jandaishaptar túisiksiz, berekesiz, jappai naýqan jasap, munshama janyqpasa da bolatyn edi. Ádebi jýrnal – Keden basqarmasy emes, Salyq jinaý ortalyǵy emes, biraq eshqandai paida túsirmese de, keýdesi biik kisi otyrǵan soń, senimsiz, bálkim, airyqsha ziiandy kórinse kerek. Hosh. Aldyn-ala qaýiptense de, dáp osy sátte daǵdaryp qalǵan redaktsiia qyzmetkerlerine riza-hosh aitysyp, qolymda juqa portfelim ǵana bar, shyǵyp júre berdim.

Keiinde bir aitqanymdai, egemen ókimetim men týysqan partiiama eshqandai ókpem joq edi. Halqyńa jat peiil, sen úshin jaý demeiin, kóldeneń, beisaýat qurylymǵa qandai ýáj, kiná bolýǵa múmkin. Meni týra bes jyl boiy, onyń ishinde sońǵy on eki ai tynymsyz qaralap, jer dúniede joq pále-jalany úiip-tógip jatqanda, qazaqtyń tym qursa bir azamatynyń, ara túspesin, bul qalai dep aitpaǵanynan túńildim. Eger bizdiń ortamyzdaǵy qandai da tulǵaǵa qarsy meniń basymnan ótkenniń onnan birindei qysas jasalyp jatsa, men úndemei qalýdy óz boiyma ar kórer edim. Áldekimdi aiaǵannan emes, ádilet úshin de emes, ózimniń ataqqa shyqqan alash azamaty degen ataýsyz mártebeme kóleńke túsirmes úshin. Álbette, meni jaqtyrmady dep te eshkimge kiná taqpaimyn. Alaida, budan buryn da aitsam kerek, men mundai ortada ómir súre almaityn edim. Elden birjola ketýge bel bailadym.

«Bóri aryǵyn bildirmes», – degen. Arada úsh-tórt kún ótkende ataýly jiynǵa bardym. Memlekettik syilyqtar komissiiasynyń alǵashqy májilisi. Burnaǵy Mádeniet ministrliginiń ǵimaraty. Ekinshi qabatqa kóterilgende, májilis zalynyń esik aldynda jaqsy kóretin inilerimniń biri Baqqoja Muqai men Serik Negimov deitin ádebietshi tur eken. Áldekimderge jaqqan, endi dárejesi kem bolsa da, mártebeli komissiia múshesi tárizdi. Baqqojamen ádepkidei jyly amandastyq. Sodan soń Negimovke qarap turyp aittym: «Qazaq ádebietiniń» ótken sanynda meniń ǵumyrbaiandyq dilogiiamdy jamandapsyń. Men ǵana emes, «Juldyzda» basylǵan Qabdesh Jumadilovtyń, Bekejan Tilegenovtyń, Ázilhan Nurshaiyqovtyń da estelik kitaptaryn teristeisiń. Tanymyń, kózqarasyń solai eken deiik. Alaida, qazaqqa memýar janrynyń keregi joq, ziiandy degen ne sóz? Osyndai túsinikpen qalaisha ádebietshi bolyp júrsiń?» – dedim. «It – ashýyn tyrnadan» emes, bylǵanysh naýqannyń sońǵy bir kórinisine berilgen baǵa. Sodan Baqqoja ekeýimiz ishke kirdik. Aldymyzdan Hanbibi shyǵyp edi. Esenǵaraeva. Jaqsy aqyn, sonymen qatar, halqy úshin paidaly qyzmet jasap júrgen mádeniet qairatkeri. Memsyilyqqa usynylǵan tizimde baryn bilem. Jónimen, sypaiy amandasyp, ataýly kitabyn jazyp berdi. Dáp osy sát qana emes, úlkenge iltipat úshin usynylǵan kitapqa qandai avtograf jazylýy múmkin? Kóterme sóz, artyq-kemdi qurmetke toly lepes. Hanbibi qaryndasym qysqa qaiyrypty: «Aǵa, altyn basyńyz aman bolsyn!» – deidi. Bar peiili, tilegi men qurmeti osy bir aýyz sózge syiǵan. Jáne meniń kóńil aýanymmen sáikes keledi. Ómirimde aǵa-baýyr, ini-qaryndas tarabynan estigen eń ǵajaiyp lepes der edim. Ókinishke qarai, Hanbibi tolyq daýysqa jetpei, irikteýden óte almai qaldy. Biraq budan aqyndyǵyna kóleńke túspese kerek.

Taǵy eki apta ozǵanda, Memlekettik syilyqtar komissiiasynyń qorytyndy májilisi shaqyrylǵan edi. Kim ekeni esimde joq, qatarlas jigitterdiń birimen turǵam. Kenet arǵy taraptan Ábish kórindi. Meni birden ańdamai, aralyq jigitpen amandasty. Sodan soń ǵana kórgen. Men qol berip edim, arsalańdap qushaǵyna aldy. Maǵan suraýly júzben qaraǵan. Bári jaqsy, dedim. Osy kezde Serik aǵa Qirabaev kelip edi. Amandyqtan soń: «Muha, bul qalai boldy?» – dedi keiisti júzben. «Emigratsiiaǵa ketem!» – dedim. Ábish ańtarylyp qalyp edi. Keler mezette bárimizdi  májilis zalyna shaqyrǵan. Ábish aramyzda bolmady, tárizi, basqa bir sharýalarmen júrse kerek. Ábish ekeýimizdiń eń sońǵy kórisýimiz eken. Arada ai ótpei, 2006, 28 dekabr kúni men báibishemmen birge Ortalyq Eýropa – Praga qalasyna kelip tústim. Elden birjola ketken emigratsiianyń basy. Segiz jarym jyldan soń Amerikaǵa ótippin. Bar sapardyń sońy bolmaq.

***

2015, 11 jeltoqsan. Ábish fáni dúnieden kóshti. Birge bastaǵan, qatarlas jasaǵan qairan Ábish. Bar isine Táńiri tarazy. Ǵazapty jer betinde jetpis alty jyl jáne bes kún ǵumyr keship, baqiǵa ketti. Qanshama jyl boiy alǵan barlyq ataq-dárejesi, marapat pen madaq, juldyzdy sólkebailar túgeldei joqqa ainalǵan. Artynda kúndelikti, úzdiksiz, tynymsyz, beimaza qyzmet astynda júrip, qalt etken shekteýli ýaqyt, uiqysyz tún, aralyq demalys kúnderi, jarym ai, úsh-tórt aptalyq tynym kezderinde, bailaý men qursaýdan bosaǵan darqan kóńilmen, baiandy aq qaǵaz betinde tizbelegen shyǵarmalary ǵana qaldy. Ádepki ómirde – ul men qyz, nemereler. Jáne, úlken esepte – qara orman halqy. Pendesiniń de, tulǵasynyń da naqty, túpkilikti baǵasy – keleshek úlesinde.

30.VII – 20.VIII.2016,

Rokvill, Merilend, AQSh.

"Juldyz" jýrnaly, jeltoqsan