Muhtar Áýezov: Qazaqty jýyrda jetildirmeitin taǵy bir sebep: dini fanatizm, nadandyq, eski ǵuryp

Muhtar Áýezov: Qazaqty jýyrda jetildirmeitin taǵy bir sebep: dini fanatizm, nadandyq, eski ǵuryp

…Al endi qazaqtyń rýhy, minezi, talaby, jigeri qandai? Mádenietti Evropaǵa, tez jetilgen Iaponiiaǵa qazaqtyń minezi janasa ma? Evropa adamy tabandy. Jabysqaq, isshil, zerek, erinbeitin jansebil keledi.

Iaponiia da sondai tiri, pysyq, jigerli jurt. Bizdiń qazaq she? Ózimizden ozyq jurttarda joq «jaqsy» minezdiń bári bizde: kerenaý, kejir jalqaý, salqam, tabansyz, basyn bastap, aiaǵyn tastap júre beretin, jýyrda selt etip umtylmaityn, ózine ózi senbeitin, óli súiektik, ezdik – bári bizdiń aýylda, qaitip úmit qylarsyń?!

Adamshylyq, kisige paida tigizý, el qamyn oilaý, óner, bilimge umtylý degen siiaqty jaqsy oi, taza niet qazaqta áli joq. Bas paidasy, qulqyn, maqtan, ataqtan basqa qasietti joǵary maqsat az. Oqyǵandar bolmasa, jalpy jurtqa kirgen joq. Jazylǵan, aitylǵan jaqsy aqyl, shyn sóz jelge ketkenmen birdei, juqpai óte shyǵady. Baspasózge qumar bolyp, qoltyqtap, qalamy, qarjysymen kemek kersetýshi az, bul neni kórsetedi?

Qamyńdy qyl, balańdy oqyt, militsiia bol, qazyna toltyr, sharýa túzet, ýaq qaryz seriktigin, uiym dúkenderin ash, birik, sybaǵańdy jiberme, malyńdy bir qoldan ótkiz, pul alsań elge ádildikpen tarat, birlik qyl, partiiany tasta, arazdyqty qoi, urlyǵyńdy joi, aýrýdan saqtan, taza bol degen siiaqty talai qamqorlyq sózder aitylyp jatyr. Bulardy oryndaǵan jurt qansha?.. Bilgeni istemeidi, nadany bilmeidi, bileiin dep umtylmaidy. Jurtta japatarmaǵai oianǵan bir sezim, ózgeshe bir umtylys, bulqynys artyq baiqalmaidy. Partiiasyn qoiǵan, urlyǵyn tyiǵan, bereke qylǵan el bar ma? Bul halyqtyń rýhyn mádenietke daiar emestigin, áli tunyq jatqandyǵyn, jýyrda qatarǵa kire almaityndyǵyn kórsetedi.

Qazaqty jýyrda jetildirmeitin taǵy bir sebep dini fanatizm, nadandyq, eski ǵuryp, ǵadat. Bul qashannan boiǵa sińgen dert. Eski moldamen alysyp, eldi adastyrǵan qatesin joiǵansha, tirshilik jumysynyń barlyǵyn dinge bailaǵanyn qoiǵyzǵansha, jańa oqý haram, jańa muǵalim kápir degenin toqtatqansha, talai zaman óter. Aqyl men adamshylyq syiǵyzbaityn nadan atanyń eski ǵuryp-ǵadatyn joǵaltý da ońai emes. Bular kúshti turǵanda mádeniet kirmeidi.

Tártipti mektep-medreseler jańa ashylǵaly jatyr. Olardyń bógetsiz iske asyp, qandai jemis berýi ár túrli mádeni, maǵlum, saiasi sharttarǵa bailaýly.

Saiasat júzinde hár halyqtyń óz biligi ózinde bolýy básekelesip, tez jetilýine bir úlken sebep. Qazirgi saiasi qalimiz, memleket qurylysymyz ne bolary ázir belgisiz. Avtonomiia alý máselesi men qazaqtyń tez jetilý máselesi bailaýly  deýge bolady.  Osy ýaqytta Rossiiada neshe túrli úkimet týyp otyr. Olardyń ishinde qazaqqa avtonomiia bergisi kelmei otyrǵany da bar. Iship-jep, azyq qylyp úirenip qalǵan jurt tiline tátti, tisine jumsaq qazaqtan airylǵysy kelmeidi. Qazaq siiaqty jurttar avtonomiia bolsa, Rossiia bólek-bólek memleket bolsa, kúshi azaiady dep oilaidy. Ol adasqandyǵy, Rossiiany tez jetilsin demegeni. Germaniia, Severnyi Amerikanskii Soed Shtat, Shveitsariia neshe avtonomiialy halyqtardan quralǵan memleketter. Olar kimnen osal bolyp otyr. Bizge avtonomiia bermeimin degeni – jerimizge, elimizge qyzyqqany, qomaǵailyǵy, ózimshildigi. 

Ishke aibar, syrtqa qorǵan bolatyn ǵaskersiz qai jurt bolsyn. Jurttyǵyn saqtap, ilgeri basa almaidy. Onan sońǵy zor kerek qazyna pul. Ekeýi de jýyrda kóńildegidei bizde samdai bolady deýge bolmaidy.

Ilgeri tez basýǵa sebep bolatyn kórshiles halyqtardyń, mádenietti bolmaǵy. Bir kórshimiz Iaponiia ónerli bolǵanmen jeri shalǵai, Qytai ózi ylǵi qotan aqsaq, shylǵi nadan Buhara o da toǵyshar, Aýǵan, Farsy shala, orys ózi shiki, ne qylsa táýir kershige jaryǵamyz joq.

Mine, osy joǵarǵy aitylǵan sebepterdi dálel qylyp, qazaq jaqyn arada jurt qataryna kire qoiady degen pikirdi asyǵys kóremin. Batpandap kirgen dert mysqaldap shyǵady. Súiekke sińip, boiǵa jaiylǵan qarańǵy nadandyq qazaqtyń boiynan tez shyǵyp, qazaq býynyn bekitip, ońalyp júrip qetkenshe tamyzdyqtap talai jyldar ótip ketýi múmkin. Qatty uiyqtaǵan alypty qatty soqqan boran, shatyrlaǵan jai, satyrlaǵan oq oiatpasa, irge jeliniń túrtkenin, masanyń yzyńdaǵanyn, búrgeniń shaqqanyn, turymtaidyń shoqyǵanyn eleń qylyp serpilip oianbaidy. Jurt – sol uiyqtaǵan alyp. Yzyńdaǵan tiip-qashpa sózińdi, kemeline kelmei, uiqysy qanbai qulaǵyna almaidy, miz baqpaidy. Qazaq shań jutyp, tesik ókpe bolyp soǵys kórse, er basyna kún týsa, qysylsa, tez serpilip oianar edi, erlener edi, bilimge tez bet qoiar edi (qyrǵyn kórip jatqan Jetisý eliniń jan sebil erligi buǵan dálel) biraq ǵylymsyz, ónersiz nadan jurt soqqy kótere almai sharýasy kúizelgen soń basqa kásip taýyp, jan saqtai almai azyp, tozyp, quryp qalýy múmkin. Ondai kúndi qazaqtyń basyna salmasyn, mimyrttap jeter.

Muhtar Áýezov,
«Abai» jýrnaly 
1918 jyl, №9