Qazaqtyń ejelgi eskiligi bul ýaqytta eshkimniń de esinde joq. Sol sebepti alysqa uzap ketken zaman týraly qai tarihshy sóilese de, nobaimen, dolbar sózben aitady. Dáldi maǵlumattyń bolmaityn sebebi: qazaq eskiliginiń jazý kúiinde saqtalyp qalǵan belgisi joq. Sondyqtan, sońǵy zamanda, qazaq eliniń jalpy tarihyna maǵlumat jiyp júrgen Evropa jazýshylary men qazaqtyń óz tarihshylaryn alsaq, barlyǵy da bul kúnge sheiin: qazaq eli kim, qaidan shyqty, basynan qandai úlken dáýirler keshirdi degen máselelerdiń mańynda júr. Eldiń uzyn-yrǵa tarihyn keń kólemdi qylyp, ishki, syrtqy ómir jolyndaǵy ózgeristeriniń barlyǵymen qatar alyp otyryp, tolyq pishinde qurastyrý aýyr bolyp keledi.
Sol tarihshylardyń keibiri kórsetip otyrǵan dáýirlerge qarasaq, qazaqtyń eski rýlary, Shyńǵyshan zamanynan bergi: túrik, monǵol tarihynyń barlyq dáýirine túgel kirip, tolyq aralasyp otyrǵan. Keiingi Jánibek, Kerei, Qasym, Aqniiaz handardyń tusynda qazaq birigip jasaǵan rýlar, eski ýaqytta, álgidei Qazan handyǵy, noǵaily, ózbek birliginiń bárine de kirisip, birtalai ómir jasasyp shyqqan. Osy kitaptyń ishinde tekseriletin batyrlar áńgimeleriniń barlyǵy jańaǵy aitylǵan pikirge el ádebietiniń bergen dáleli, belgisi siiaqty bolady. Bul sózder - bizdiń eldiń jalpy tarihyna janasatyn sózder.
Endi el ádebietine áser etken ishki dúnieni alsaq, bunyń erte zamandaǵy pishinin bilý álgiden de qiyn. Bul jolda ne aitsaq ta, el ortasynda sarqylyp qalǵan taýsynshaq belgilerge qarap, dolbarlap aitpasaq, kóldeneńnen qosylatyn kómek joq. Qazaqtyń jalpy tarihyna maǵlumat jiiýshylar bolsa da, eski zamandaǵy ishki dúnieniń din nanymyn, oi sezimin, bilim shalymyn jiyp, synap, qorytyndy jasaǵan kisi joq.
Sol sebepti óz betimizben dolbar jasasaq, qazaq eliniń ishki ómiri eki úlken dáýirge bólinedi. Bunyń bireýi – islám dini kirgen sońǵy mezgil. Ekinshisi – sodan arǵy eski dáýir. Bul dáýirdiń bizdiń zamanymyzǵa jetken belgileri bolsa, eldiń keibir ádet saltynda, óleń jyrynda, eskilikti uǵymynda qalǵan belgiler bolady. Sol belgilerdiń retine kiretin nárseler: aspan men otty qadirleý; baqsy, jyn, albasty, jeztyrnaq siiaqtylarǵa naný. Osylardyń barlyǵyn qurastyryp, synap kelsek, islám dini kirmei turǵanda qazaqtyń din nanymy qandailyq bolyp, dúnieni qalaisha túsingenin nobailaýǵa bolady. Qazaqtyń eski dini dúnieni kóp ie bileidi degen senimmen bastalady. Sol sebepti aspanǵa (táńirge) tabyný, jer ústiniń kúshtisi dep otqa tabyný, dúnieniń jasyryn syry – peri, jyn siiaqtylaryna, baqsylarǵa tabyný týady.
Peri, jyn burynǵy qazaqtyń din nanymynda búgingi islámniń perishtesi siiaqty bolýǵa kerek. Olardyń ózderine arnaýly menshikti dúniesi bolǵan. Árqaisysy tabiǵattyń árbir taraýynyń, ne adamnyń kóńilindegi ártúrli salaqiiattyń túp iesi bolýǵa kerek. Bulardyń barlyǵy qazirgi ýaqytta baqsynyń qolynda qalǵan: baqsy – eskiliktiń, burynǵy dinniń jer júzinde qalǵan jalǵyz belgisi, sondyqtan eski nanymnyń barlyǵy baqsylyq ainalasyna panalaǵan. Burynǵy baqsy, burynǵy dinniń áýliesi, paiǵambary esepti bolǵan. Baqsy bal ashqan ýaqytta aspanmen, qudailarmen jalǵasatyn. Sony jalǵastyratyn perishte siiaqty ótkeli jyn bolǵan. Búgingi qazaq nanymynda jynnyń qaidan shyqqanyn ashyp aita almaidy. Jyndy shyǵaratyn shaitan dese, ol moldalar úgitinshe keiingi musylmanshyldyq uǵymyna janastyrǵan nárse.
Biraq ol anyq sheshý emes. Burynǵy qudailardyń ishinde adam balasynyń ósip-ónýine qarsylary bolǵan. Olardyń belgisi albastyda. Bosanǵaly otyrǵan áieldi ǵana ańdyp kelip basatyny adam balasynyń óskeli kele jatqan urpaǵymen alysýdan, sony týdyrýshy áieldi qas kórgennen týady. Izgilik qudai, meiirimdi táńiri bolýǵa kerek, ásirese, ot bolady. Otty ana dep túsinedi. Otqa arnap qurbandyq ákeledi. Kóp tileýdi ottan tileidi.
"Jolyńa jup shyraq" deý, keiingi qazaqtyń "áýliege at aittym, qorasanǵa qoi aittym" degeni siiaqty. Bul kúnde ol zaman alysqa ketken eski zaman boldy.
Ol kúnde mádeniet joq, onyń ústine islám dini eskiliktiń barlyq belgisimen qatty alysty. Eski dindi eske túsiretin uǵymnyń bárin joǵaltyp jiberdi. Qazaqtyń ádebiet joly men aqyl-bilim ósý jolyndaǵy eski tarihyn bilemin degen kisi musylmanshylyqtyń qalyń qarańǵy perdesi jaýyp turǵan mezgilge tireledi. Musylmanshylyqqa aýysqan soń, qazaq biik belden asyp ketkendei bolady. Beldiń astynda kórinbei qalyp otyrǵan dúnie: baiaǵy baqsy zamanynyń eskilikteri. Bergi zamanǵa onyń belgisi kelse, musylmanshylyq súzgisinen ótip keledi, bolmasa eldiń erekshe súiip, aiyryla almaǵanynan keledi, ne dinge kemshilik keltirmeitin ádetter keledi. Mysaly, jar-jar, betashar siiaqty barlyq salt óleńderi. Áitpese qazaqtyń buryn da talai meiramy bolǵan. Sol meiramdarǵa arnalǵan oiyn-jiyn óleńderi bar edi. Barlyq túrik jurtynyń meiramy - naýryz, baqtashylyq ómirinen týǵan. Aspanǵa tabynǵannan týǵan. Kún shyraiy túzelgen ýaqyt qudaidyń izgilik, raqymshylyq istegisi kelgennen, sondyqtan oǵan qýanyp, toi qylý kerek bolǵan. Bul kúnde sol naýryzǵa arnalǵan óleń bizge kelmei, jetpei, joǵalyp otyr. Musylmanshylyq qýyp shyqqan, joǵaltqan.
Kei ýaqytta musylmanshylyq pen eskiliktiń bitim qylǵan da jeri bar. El áýelgi kezde musylmanshylyqty ustasa da, musylmannyń moldasynan óziniń baqsysyn artyq kórgen. Baqsyda úlken qýat bolyp, eldiń yqylasyn ózine tartyp, bilep otyrǵan. Sondyqtan kei jerlerde baqsyǵa musylman áýlieleriniń sipatyn alyp kelip, jamaǵany bar. Mysaly, eski zamandarda "abyz" degender bolǵan. Abyz degen sóz arabsha "hapyz" dep shyǵady. Izgi, áýlie degen sóz. Baqsy ózi áýlie ornynda kútýli bolady. Mineki, bul eskilik pen jańanyń jasaǵan bitimi. Bul siiaqty eskiliktiń azyraq belgisi, joǵarǵy aitqan, musylmanshylyq súzgisinen zorǵa ótip kelgender. Musylmanshylyq osy kezde ondaimen alysýda. Sondyqtan jyldan-jyl ótken saiyn eskilikti eske túsiretin nárseler joǵalyp barady. Solar joǵalǵan saiyn, qazaq tarihyna eskilikti bilý, izdep taýyp, uǵyný qiyn bola bermekshi. Qazirde de ádebiet tarihy siiaqtylardy tizý qiyn. Áýelden alys jerden bastaýǵa bolmaidy. Biz áýeli ózimizge tanys bergi zamannan bastaý kerek. Izdeýshiler kóbeiip, tabylǵan eskiliktiń jurnaqtary kóbeigen soń, sol buiymdardan qurap, qolǵa taiaq alyp, eskilikti erte zamanǵa qarai tereńdetip, jylji berý kerek.