قازاقتىڭ ەجەلگٸ ەسكٸلٸگٸ بۇل ۋاقىتتا ەشكٸمنٸڭ دە ەسٸندە جوق. سول سەبەپتٸ الىسقا ۇزاپ كەتكەن زامان تۋرالى قاي تاريحشى سٶيلەسە دە, نوبايمەن, دولبار سٶزبەن ايتادى. دەلدٸ ماعلۇماتتىڭ بولمايتىن سەبەبٸ: قازاق ەسكٸلٸگٸنٸڭ جازۋ كٷيٸندە ساقتالىپ قالعان بەلگٸسٸ جوق. سوندىقتان, سوڭعى زاماندا, قازاق ەلٸنٸڭ جالپى تاريحىنا ماعلۇمات جيىپ جٷرگەن ەۆروپا جازۋشىلارى مەن قازاقتىڭ ٶز تاريحشىلارىن الساق, بارلىعى دا بۇل كٷنگە شەيٸن: قازاق ەلٸ كٸم, قايدان شىقتى, باسىنان قانداي ٷلكەن دەۋٸرلەر كەشٸردٸ دەگەن مەسەلەلەردٸڭ ماڭىندا جٷر. ەلدٸڭ ۇزىن-ىرعا تاريحىن كەڭ كٶلەمدٸ قىلىپ, ٸشكٸ, سىرتقى ٶمٸر جولىنداعى ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ بارلىعىمەن قاتار الىپ وتىرىپ, تولىق پٸشٸندە قۇراستىرۋ اۋىر بولىپ كەلەدٸ.
سول تاريحشىلاردىڭ كەيبٸرٸ كٶرسەتٸپ وتىرعان دەۋٸرلەرگە قاراساق, قازاقتىڭ ەسكٸ رۋلارى, شىڭعىسحان زامانىنان بەرگٸ: تٷرٸك, مونعول تاريحىنىڭ بارلىق دەۋٸرٸنە تٷگەل كٸرٸپ, تولىق ارالاسىپ وتىرعان. كەيٸنگٸ جەنٸبەك, كەرەي, قاسىم, اقنيياز حانداردىڭ تۇسىندا قازاق بٸرٸگٸپ جاساعان رۋلار, ەسكٸ ۋاقىتتا, ەلگٸدەي قازان حاندىعى, نوعايلى, ٶزبەك بٸرلٸگٸنٸڭ بەرٸنە دە كٸرٸسٸپ, بٸرتالاي ٶمٸر جاساسىپ شىققان. وسى كٸتاپتىڭ ٸشٸندە تەكسەرٸلەتٸن باتىرلار ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ بارلىعى جاڭاعى ايتىلعان پٸكٸرگە ەل ەدەبيەتٸنٸڭ بەرگەن دەلەلٸ, بەلگٸسٸ سيياقتى بولادى. بۇل سٶزدەر - بٸزدٸڭ ەلدٸڭ جالپى تاريحىنا جاناساتىن سٶزدەر.
ەندٸ ەل ەدەبيەتٸنە ەسەر ەتكەن ٸشكٸ دٷنيەنٸ الساق, بۇنىڭ ەرتە زامانداعى پٸشٸنٸن بٸلۋ ەلگٸدەن دە قيىن. بۇل جولدا نە ايتساق تا, ەل ورتاسىندا سارقىلىپ قالعان تاۋسىنشاق بەلگٸلەرگە قاراپ, دولبارلاپ ايتپاساق, كٶلدەنەڭنەن قوسىلاتىن كٶمەك جوق. قازاقتىڭ جالپى تاريحىنا ماعلۇمات جييۋشىلار بولسا دا, ەسكٸ زامانداعى ٸشكٸ دٷنيەنٸڭ دٸن نانىمىن, وي سەزٸمٸن, بٸلٸم شالىمىن جيىپ, سىناپ, قورىتىندى جاساعان كٸسٸ جوق.
سول سەبەپتٸ ٶز بەتٸمٸزبەن دولبار جاساساق, قازاق ەلٸنٸڭ ٸشكٸ ٶمٸرٸ ەكٸ ٷلكەن دەۋٸرگە بٶلٸنەدٸ. بۇنىڭ بٸرەۋٸ – ٸسلەم دٸنٸ كٸرگەن سوڭعى مەزگٸل. ەكٸنشٸسٸ – سودان ارعى ەسكٸ دەۋٸر. بۇل دەۋٸردٸڭ بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتكەن بەلگٸلەرٸ بولسا, ەلدٸڭ كەيبٸر ەدەت سالتىندا, ٶلەڭ جىرىندا, ەسكٸلٸكتٸ ۇعىمىندا قالعان بەلگٸلەر بولادى. سول بەلگٸلەردٸڭ رەتٸنە كٸرەتٸن نەرسەلەر: اسپان مەن وتتى قادٸرلەۋ; باقسى, جىن, الباستى, جەزتىرناق سيياقتىلارعا نانۋ. وسىلاردىڭ بارلىعىن قۇراستىرىپ, سىناپ كەلسەك, ٸسلەم دٸنٸ كٸرمەي تۇرعاندا قازاقتىڭ دٸن نانىمى قاندايلىق بولىپ, دٷنيەنٸ قالايشا تٷسٸنگەنٸن نوبايلاۋعا بولادى. قازاقتىڭ ەسكٸ دٸنٸ دٷنيەنٸ كٶپ يە بيلەيدٸ دەگەن سەنٸممەن باستالادى. سول سەبەپتٸ اسپانعا (تەڭٸرگە) تابىنۋ, جەر ٷستٸنٸڭ كٷشتٸسٸ دەپ وتقا تابىنۋ, دٷنيەنٸڭ جاسىرىن سىرى – پەرٸ, جىن سيياقتىلارىنا, باقسىلارعا تابىنۋ تۋادى.
پەرٸ, جىن بۇرىنعى قازاقتىڭ دٸن نانىمىندا بٷگٸنگٸ ٸسلەمنٸڭ پەرٸشتەسٸ سيياقتى بولۋعا كەرەك. ولاردىڭ ٶزدەرٸنە ارناۋلى مەنشٸكتٸ دٷنيەسٸ بولعان. ەرقايسىسى تابيعاتتىڭ ەربٸر تاراۋىنىڭ, نە ادامنىڭ كٶڭٸلٸندەگٸ ەرتٷرلٸ سالاقيياتتىڭ تٷپ يەسٸ بولۋعا كەرەك. بۇلاردىڭ بارلىعى قازٸرگٸ ۋاقىتتا باقسىنىڭ قولىندا قالعان: باقسى – ەسكٸلٸكتٸڭ, بۇرىنعى دٸننٸڭ جەر جٷزٸندە قالعان جالعىز بەلگٸسٸ, سوندىقتان ەسكٸ نانىمنىڭ بارلىعى باقسىلىق اينالاسىنا پانالاعان. بۇرىنعى باقسى, بۇرىنعى دٸننٸڭ ەۋليەسٸ, پايعامبارى ەسەپتٸ بولعان. باقسى بال اشقان ۋاقىتتا اسپانمەن, قۇدايلارمەن جالعاساتىن. سونى جالعاستىراتىن پەرٸشتە سيياقتى ٶتكەلٸ جىن بولعان. بٷگٸنگٸ قازاق نانىمىندا جىننىڭ قايدان شىققانىن اشىپ ايتا المايدى. جىندى شىعاراتىن شايتان دەسە, ول مولدالار ٷگٸتٸنشە كەيٸنگٸ مۇسىلمانشىلدىق ۇعىمىنا جاناستىرعان نەرسە.
بٸراق ول انىق شەشۋ ەمەس. بۇرىنعى قۇدايلاردىڭ ٸشٸندە ادام بالاسىنىڭ ٶسٸپ-ٶنۋٸنە قارسىلارى بولعان. ولاردىڭ بەلگٸسٸ الباستىدا. بوسانعالى وتىرعان ەيەلدٸ عانا اڭدىپ كەلٸپ باساتىنى ادام بالاسىنىڭ ٶسكەلٸ كەلە جاتقان ۇرپاعىمەن الىسۋدان, سونى تۋدىرۋشى ەيەلدٸ قاس كٶرگەننەن تۋادى. ٸزگٸلٸك قۇداي, مەيٸرٸمدٸ تەڭٸرٸ بولۋعا كەرەك, ەسٸرەسە, وت بولادى. وتتى انا دەپ تٷسٸنەدٸ. وتقا ارناپ قۇرباندىق ەكەلەدٸ. كٶپ تٸلەۋدٸ وتتان تٸلەيدٸ.
"جولىڭا جۇپ شىراق" دەۋ, كەيٸنگٸ قازاقتىڭ "ەۋليەگە ات ايتتىم, قوراسانعا قوي ايتتىم" دەگەنٸ سيياقتى. بۇل كٷندە ول زامان الىسقا كەتكەن ەسكٸ زامان بولدى.
ول كٷندە مەدەنيەت جوق, ونىڭ ٷستٸنە ٸسلەم دٸنٸ ەسكٸلٸكتٸڭ بارلىق بەلگٸسٸمەن قاتتى الىستى. ەسكٸ دٸندٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن ۇعىمنىڭ بەرٸن جوعالتىپ جٸبەردٸ. قازاقتىڭ ەدەبيەت جولى مەن اقىل-بٸلٸم ٶسۋ جولىنداعى ەسكٸ تاريحىن بٸلەمٸن دەگەن كٸسٸ مۇسىلمانشىلىقتىڭ قالىڭ قاراڭعى پەردەسٸ جاۋىپ تۇرعان مەزگٸلگە تٸرەلەدٸ. مۇسىلمانشىلىققا اۋىسقان سوڭ, قازاق بيٸك بەلدەن اسىپ كەتكەندەي بولادى. بەلدٸڭ استىندا كٶرٸنبەي قالىپ وتىرعان دٷنيە: باياعى باقسى زامانىنىڭ ەسكٸلٸكتەرٸ. بەرگٸ زامانعا ونىڭ بەلگٸسٸ كەلسە, مۇسىلمانشىلىق سٷزگٸسٸنەن ٶتٸپ كەلەدٸ, بولماسا ەلدٸڭ ەرەكشە سٷيٸپ, ايىرىلا الماعانىنان كەلەدٸ, نە دٸنگە كەمشٸلٸك كەلتٸرمەيتٸن ەدەتتەر كەلەدٸ. مىسالى, جار-جار, بەتاشار سيياقتى بارلىق سالت ٶلەڭدەرٸ. ەيتپەسە قازاقتىڭ بۇرىن دا تالاي مەيرامى بولعان. سول مەيرامدارعا ارنالعان ويىن-جيىن ٶلەڭدەرٸ بار ەدٸ. بارلىق تٷرٸك جۇرتىنىڭ مەيرامى - ناۋرىز, باقتاشىلىق ٶمٸرٸنەن تۋعان. اسپانعا تابىنعاننان تۋعان. كٷن شىرايى تٷزەلگەن ۋاقىت قۇدايدىڭ ٸزگٸلٸك, راقىمشىلىق ٸستەگٸسٸ كەلگەننەن, سوندىقتان وعان قۋانىپ, توي قىلۋ كەرەك بولعان. بۇل كٷندە سول ناۋرىزعا ارنالعان ٶلەڭ بٸزگە كەلمەي, جەتپەي, جوعالىپ وتىر. مۇسىلمانشىلىق قۋىپ شىققان, جوعالتقان.
كەي ۋاقىتتا مۇسىلمانشىلىق پەن ەسكٸلٸكتٸڭ بٸتٸم قىلعان دا جەرٸ بار. ەل ەۋەلگٸ كەزدە مۇسىلمانشىلىقتى ۇستاسا دا, مۇسىلماننىڭ مولداسىنان ٶزٸنٸڭ باقسىسىن ارتىق كٶرگەن. باقسىدا ٷلكەن قۋات بولىپ, ەلدٸڭ ىقىلاسىن ٶزٸنە تارتىپ, بيلەپ وتىرعان. سوندىقتان كەي جەرلەردە باقسىعا مۇسىلمان ەۋليەلەرٸنٸڭ سيپاتىن الىپ كەلٸپ, جاماعانى بار. مىسالى, ەسكٸ زامانداردا "ابىز" دەگەندەر بولعان. ابىز دەگەن سٶز ارابشا "حاپىز" دەپ شىعادى. ٸزگٸ, ەۋليە دەگەن سٶز. باقسى ٶزٸ ەۋليە ورنىندا كٷتۋلٸ بولادى. مٸنەكي, بۇل ەسكٸلٸك پەن جاڭانىڭ جاساعان بٸتٸمٸ. بۇل سيياقتى ەسكٸلٸكتٸڭ ازىراق بەلگٸسٸ, جوعارعى ايتقان, مۇسىلمانشىلىق سٷزگٸسٸنەن زورعا ٶتٸپ كەلگەندەر. مۇسىلمانشىلىق وسى كەزدە وندايمەن الىسۋدا. سوندىقتان جىلدان-جىل ٶتكەن سايىن ەسكٸلٸكتٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن نەرسەلەر جوعالىپ بارادى. سولار جوعالعان سايىن, قازاق تاريحىنا ەسكٸلٸكتٸ بٸلۋ, ٸزدەپ تاۋىپ, ۇعىنۋ قيىن بولا بەرمەكشٸ. قازٸردە دە ەدەبيەت تاريحى سيياقتىلاردى تٸزۋ قيىن. ەۋەلدەن الىس جەردەن باستاۋعا بولمايدى. بٸز ەۋەلٸ ٶزٸمٸزگە تانىس بەرگٸ زاماننان باستاۋ كەرەك. ٸزدەۋشٸلەر كٶبەيٸپ, تابىلعان ەسكٸلٸكتٸڭ جۇرناقتارى كٶبەيگەن سوڭ, سول بۇيىمداردان قۇراپ, قولعا تاياق الىپ, ەسكٸلٸكتٸ ەرتە زامانعا قاراي تەرەڭدەتٸپ, جىلجي بەرۋ كەرەك.
