«Adam taǵdyry – nyspysyna bailanysty» deidi biletinder. Esim-oiǵa ejelden erek qaraityn osy bir qazaqy túsiniktiń ómirsheń ekeni de ótirik emes. Shyr etip dúnie esigin ashqanda aýzy dýaly, sózi ýáli adamǵa balanyń atyn qoiýdy amanattaitynymyz da sondyqtan shyǵar. Elge belgili esimderdi balaǵa berip, solardai bolsyn, máýeli báiterektei óssin deitinimizdiń syry da osy tusta ashyla túspek. Áiteýir, qazaq at qoiýǵa kelgende asa úlken yjdaǵattylyq tanytady.
Iýrii Nikýlin oinaityn «Ko mne Mýhtar» degen film esińizde bolar. Orystyń osy filmin kórgen saiyn júikemiz juqarady. Qazaqtyń qasterli esimin itke berip, maqulyqqa Muhtar atyn mansuqtaǵanyna qanymyz qainaidy. Áýezovten bastalatyn osy bir aiaýly at talai qazaqtyń baǵyn ashty. Maǵaýin, Shahanov bolyp jalǵasady, osy esim. Qul-Muhammedti biz aitpai-aq bilip otyrsyz.
Búgingi urpaq biz aitqan filmdi bilmeýi de múmkin. «Endeshe, este joq eski zamandaǵy týyndyny nege qozǵap otyr?» deitin shyǵarsyz. Másele bylai: reseilik NTV telearnasynan qazir «Vozvrashenie Mýhtara» degen serial kórsetilip jatyr. Bul jańaǵy biz aitqan filmniń «nemeresi» ispettes týyndy. Iaki, sonyń jalǵasy tárizdi. Iisshil it birtalai qylmysty ashady. Adamnan da aqyldy. Talai taǵdyrdy aman alyp qalady. Qaǵylez. Qamqor. Qylmysqa jany qas. Qaskóidi sonadaidan tanidy. Qysqasy, myqty it. Biraq, soǵan qazaqtyń qasterli atyn qoiý qanshalyqty qisyndy? Olar bizdiń Muhtarlardyń bárin biledi emes pe?! Bilmese, bir sári. Álde, osyndai qadamǵa sanaly túrde baryp, tutas bir ulttyń maqtanyshy sanalatyn Muhtar esimin qasaqana mansuqtap otyr ma?
Ilgeride Baǵdat Jandosai degen shal ótken. Kózin ashqannan qiynshylyqpen ómir súripti. Goloshekinniń qyrǵynyn kózben kórgen. Sol týraly «Shoshqanyń qumy» degen de kitaby bar. Kezindegi «Leninshil jasta» qyzmet istepti. Sol kisi it asyrapty birde. Almatydaǵy saiabaqqa kún saiyn kúshigin qydyrtyp, serýendeidi eken. Qazaqtyń saiabaqqa baratyny sirek qoi. Meiram kúnderi bolmasa. Ózimen birge orystyń shal-kempirleri júredi eken. Solardy kórgende itin «Ivan, Ivan» dep shaqyratyn kórinedi. Itti «Ivan» dep jatqan soń orystar qarap tursyn ba? «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» degen qazaqy qaǵidatqa salyp orys aǵaiyn namystan shart býlyǵady. Shalǵa kelip soqtyǵysady. «Orystyń eń ataqty atyn nege itke qoiǵansyń?» dep salǵylasady. Keńestiń qylyshynan qan tamyp turǵan kezi ǵoi. Óz úiiń bolsa da, qojaiynnyń kim ekeni belgili. Ittiń atyn ózgertýdi talap etedi. Sonda bizdiń qiqar shal qisaiyp alyp sóz bastaidy eken. «Sender qazaqtyń qasterli esimi, búkil ulttyń mańdaiyna bitken juldyzy Muhtardyń atyn itke qoiyp, sol týraly kino túsiresińder. Al orysta ekiniń biri Ivan. Kóp Ivannyń atyn men nege itime qoimaimyn?». Baǵdat aqsaqaldyń dáleldi sózi men ýájine dym dei almaǵandar eki iyǵy salbyrap, dińkesi quryp kete barady deidi kóz kórgender. Ultty úndemei súiý degen osyndai-aq bolar.
Qosh, sonymen «Vozvrashenie Mýhtara» degen kino kórsetilip jatyr. Biraq, Baǵdat Jandosai siiaqty, buǵan qarsylyq bildirip jatqan eshkim joq. Úiiniń tóbesine tabaqsha qoiǵan árbir qazaq «Mýhtardyń» tirligine qol soǵady. Máz bolyp kóredi. Biraq, Alashtyń aiaýly esiminiń aiaqasty bolyp jatqany týraly oilanbaidy. Nege?
Ágáráki, ózge ulttyń ataqty esimin itke berip jatsa, olar qarsylyq bildiretindei bolyp kórinedi. Qam-qaraketsiz jatpaityndai bolyp elesteidi. Aryǵa barmai-aq, Alataýdyń arǵy betinde jatqan qyrǵyz aǵaiynnyń ózi namysyn taptattyrmas edi. Reseilik kinokompaniia itterine ne «Manas», ne «Shyńǵys» dep at bersinshi, namystan jarylardai bolsyn. Bylaiǵy kezde bárimizdiń ultshyl, elshil, memleketshil bolyp kóringimiz keledi. Qabyrǵamyz qaiysyp qazaqtyń muńyn aitqan bolyp, qabaǵymyzdy túiip ústel toqpaqtap ulttyń sózin sóilegen keiip tanytamyz. Biraq, tutas ulttyń maqtanyshy men abyroiyna ainalǵan azamattardyń aty aiaqqa taptalǵanda lám-mim demeimiz. Bul qaidan shyqqan dármensizdik?..
Erjan BAITILES,
Qyzylorda oblysy
.jpg)