«ادام تاعدىرى – نىسپىسىنا بايلانىستى» دەيدٸ بٸلەتٸندەر. ەسٸم-ويعا ەجەلدەن ەرەك قارايتىن وسى بٸر قازاقى تٷسٸنٸكتٸڭ ٶمٸرشەڭ ەكەنٸ دە ٶتٸرٸك ەمەس. شىر ەتٸپ دٷنيە ەسٸگٸن اشقاندا اۋزى دۋالى, سٶزٸ ۋەلٸ ادامعا بالانىڭ اتىن قويۋدى اماناتتايتىنىمىز دا سوندىقتان شىعار. ەلگە بەلگٸلٸ ەسٸمدەردٸ بالاعا بەرٸپ, سولارداي بولسىن, مەۋەلٸ بەيتەرەكتەي ٶسسٸن دەيتٸنٸمٸزدٸڭ سىرى دا وسى تۇستا اشىلا تٷسپەك. ەيتەۋٸر, قازاق ات قويۋعا كەلگەندە اسا ٷلكەن ىجداعاتتىلىق تانىتادى.
يۋريي نيكۋلين وينايتىن «كو منە مۋحتار» دەگەن فيلم ەسٸڭٸزدە بولار. ورىستىڭ وسى فيلمٸن كٶرگەن سايىن جٷيكەمٸز جۇقارادى. قازاقتىڭ قاستەرلٸ ەسٸمٸن يتكە بەرٸپ, ماقۇلىققا مۇحتار اتىن مانسۇقتاعانىنا قانىمىز قاينايدى. ەۋەزوۆتەن باستالاتىن وسى بٸر اياۋلى ات تالاي قازاقتىڭ باعىن اشتى. ماعاۋين, شاحانوۆ بولىپ جالعاسادى, وسى ەسٸم. قۇل-مۇحاممەدتٸ بٸز ايتپاي-اق بٸلٸپ وتىرسىز.
بٷگٸنگٸ ۇرپاق بٸز ايتقان فيلمدٸ بٸلمەۋٸ دە مٷمكٸن. «ەندەشە, ەستە جوق ەسكٸ زامانداعى تۋىندىنى نەگە قوزعاپ وتىر?» دەيتٸن شىعارسىز. مەسەلە بىلاي: رەسەيلٸك نتۆ تەلەارناسىنان قازٸر «ۆوزۆراششەنيە مۋحتارا» دەگەن سەريال كٶرسەتٸلٸپ جاتىر. بۇل جاڭاعى بٸز ايتقان فيلمنٸڭ «نەمەرەسٸ» ٸسپەتتەس تۋىندى. ياكي, سونىڭ جالعاسى تەرٸزدٸ. يٸسشٸل يت بٸرتالاي قىلمىستى اشادى. ادامنان دا اقىلدى. تالاي تاعدىردى امان الىپ قالادى. قاعىلەز. قامقور. قىلمىسقا جانى قاس. قاسكٶيدٸ سونادايدان تانيدى. قىسقاسى, مىقتى يت. بٸراق, سوعان قازاقتىڭ قاستەرلٸ اتىن قويۋ قانشالىقتى قيسىندى? ولار بٸزدٸڭ مۇحتارلاردىڭ بەرٸن بٸلەدٸ ەمەس پە?! بٸلمەسە, بٸر سەرٸ. ەلدە, وسىنداي قادامعا سانالى تٷردە بارىپ, تۇتاس بٸر ۇلتتىڭ ماقتانىشى سانالاتىن مۇحتار ەسٸمٸن قاساقانا مانسۇقتاپ وتىر ما?
ٸلگەرٸدە باعدات جاندوساي دەگەن شال ٶتكەن. كٶزٸن اشقاننان قيىنشىلىقپەن ٶمٸر سٷرٸپتٸ. گولوششەكيننٸڭ قىرعىنىن كٶزبەن كٶرگەن. سول تۋرالى «شوشقانىڭ قۇمى» دەگەن دە كٸتابى بار. كەزٸندەگٸ «لەنينشٸل جاستا» قىزمەت ٸستەپتٸ. سول كٸسٸ يت اسىراپتى بٸردە. الماتىداعى ساياباققا كٷن سايىن كٷشٸگٸن قىدىرتىپ, سەرۋەندەيدٸ ەكەن. قازاقتىڭ ساياباققا باراتىنى سيرەك قوي. مەيرام كٷندەرٸ بولماسا. ٶزٸمەن بٸرگە ورىستىڭ شال-كەمپٸرلەرٸ جٷرەدٸ ەكەن. سولاردى كٶرگەندە يتٸن «يۆان, يۆان» دەپ شاقىراتىن كٶرٸنەدٸ. يتتٸ «يۆان» دەپ جاتقان سوڭ ورىستار قاراپ تۇرسىن با? «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەگەن قازاقى قاعيداتقا سالىپ ورىس اعايىن نامىستان شارت بۋلىعادى. شالعا كەلٸپ سوقتىعىسادى. «ورىستىڭ ەڭ اتاقتى اتىن نەگە يتكە قويعانسىڭ?» دەپ سالعىلاسادى. كەڭەستٸڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزٸ عوي. ٶز ٷيٸڭ بولسا دا, قوجايىننىڭ كٸم ەكەنٸ بەلگٸلٸ. يتتٸڭ اتىن ٶزگەرتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سوندا بٸزدٸڭ قيقار شال قيسايىپ الىپ سٶز باستايدى ەكەن. «سەندەر قازاقتىڭ قاستەرلٸ ەسٸمٸ, بٷكٸل ۇلتتىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن جۇلدىزى مۇحتاردىڭ اتىن يتكە قويىپ, سول تۋرالى كينو تٷسٸرەسٸڭدەر. ال ورىستا ەكٸنٸڭ بٸرٸ يۆان. كٶپ يۆاننىڭ اتىن مەن نەگە يتٸمە قويمايمىن?». باعدات اقساقالدىڭ دەلەلدٸ سٶزٸ مەن ۋەجٸنە دىم دەي الماعاندار ەكٸ يىعى سالبىراپ, دٸڭكەسٸ قۇرىپ كەتە بارادى دەيدٸ كٶز كٶرگەندەر. ۇلتتى ٷندەمەي سٷيۋ دەگەن وسىنداي-اق بولار.
قوش, سونىمەن «ۆوزۆراششەنيە مۋحتارا» دەگەن كينو كٶرسەتٸلٸپ جاتىر. بٸراق, باعدات جاندوساي سيياقتى, بۇعان قارسىلىق بٸلدٸرٸپ جاتقان ەشكٸم جوق. ٷيٸنٸڭ تٶبەسٸنە تاباقشا قويعان ەربٸر قازاق «مۋحتاردىڭ» تٸرلٸگٸنە قول سوعادى. مەز بولىپ كٶرەدٸ. بٸراق, الاشتىڭ اياۋلى ەسٸمٸنٸڭ اياقاستى بولىپ جاتقانى تۋرالى ويلانبايدى. نەگە?
ەگەرەكي, ٶزگە ۇلتتىڭ اتاقتى ەسٸمٸن يتكە بەرٸپ جاتسا, ولار قارسىلىق بٸلدٸرەتٸندەي بولىپ كٶرٸنەدٸ. قام-قاراكەتسٸز جاتپايتىنداي بولىپ ەلەستەيدٸ. ارىعا بارماي-اق, الاتاۋدىڭ ارعى بەتٸندە جاتقان قىرعىز اعايىننىڭ ٶزٸ نامىسىن تاپتاتتىرماس ەدٸ. رەسەيلٸك كينوكومپانييا يتتەرٸنە نە «ماناس», نە «شىڭعىس» دەپ ات بەرسٸنشٸ, نامىستان جارىلارداي بولسىن. بىلايعى كەزدە بەرٸمٸزدٸڭ ۇلتشىل, ەلشٸل, مەملەكەتشٸل بولىپ كٶرٸنگٸمٸز كەلەدٸ. قابىرعامىز قايىسىپ قازاقتىڭ مۇڭىن ايتقان بولىپ, قاباعىمىزدى تٷيٸپ ٷستەل توقپاقتاپ ۇلتتىڭ سٶزٸن سٶيلەگەن كەيٸپ تانىتامىز. بٸراق, تۇتاس ۇلتتىڭ ماقتانىشى مەن ابىرويىنا اينالعان ازاماتتاردىڭ اتى اياققا تاپتالعاندا لەم-ميم دەمەيمٸز. بۇل قايدان شىققان دەرمەنسٸزدٸك?..
ەرجان بايتٸلەس,
قىزىلوردا وبلىسى
.jpg)