– Elimizde «Din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń 2017-2020 jylǵa deiingi Tujyrymdamasy» bekitildi jáne elimizdegi dini máselelerdi retteýdi odan aryqarai jetildirý úshin birqatar zańnamalarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilý ústinde. Memleket pen din qatynasyn zerttep júrgen maman retinde jańa ózgerister men bastamalarǵa qatysty ne aitasyz?
– Bizdiń memleketimiz Atazańymyzda kórsetilgendei, din qatynastaryn retteýde zaiyrlylyq qaǵidattaryn basshylyqqa alady. Alaida, zaiyrlylyqtyń qatyp-semip qalǵan absoliýtti dogma emes ekenin durys túsinýimiz kerek. Naǵynda, zaiyrlylyq dep – halyqtyń dini-rýhani muń-muqtajdyqtary men talap-tilekterin qanaǵattandyrýda memleket múddesi eskerilgen saiasi-quqyqtyq sheshimderdiń júzege asýyn aitamyz. Iaǵni, zaiyrlylyq – udaiy qozǵalysta bolatyn tiri organizm, soǵan sáikes ol qajet kezde modernizatsiialanady. Osy turǵydan alǵanda, qoǵamda jańa aspektilerdiń týyndaýyna bailanysty 2011 jyly qabyldanǵan «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» zań men ózgede zańnamalarǵa tyń ózgerister men tolyqtyrýlar engizý zamana talaby ekeni belgili.
Jalpy, búgingi tańda BUU-na múshe sýbektilerdiń basym kópshiligi zaiyrly memleket bolyp eseptelinedi. Osyǵan qarap-aq din qatynastaryn retteýde zaiyrlylyqtyń utymdy úlgi ekenin ańǵarýǵa bolady. Dese de, jahanda ómir súrip otyrǵan zaiyrly memleketter tarihtaǵy óz dini tájiribelerin eskere kele din qatynastaryn retteýdiń birneshe qalypyn qalyptastyrǵan. Sonyń biri – zaiyrlylyqtyń kontaminatsiialyq qalypynda dini erkindiktiń kúsh-qýaty memlekettiń ekonomika men qarjy júiesine, tipti qylmystyq sanktsiia taǵaiyndaýǵa yqpal ete alatyn áleýetke ie bolyp keledi. Biraq, kontaminatsiialyq qalypta memleket pen dinniń ózara bailanysy bir-birimen shyrmaýyqsha matasyp ketkendikten, ol keide eki institýttiń tepe-teńdigin joǵaltyp, shetin máselelerdiń týyndaýyna jol ashady. Oǵan mysal retinde kontaminatsiialyq zaiyrlylyqty ustanatyn Indoneziia, Bangladesh, Aýǵanstan jáne t.b. memleketterde jii oryn alatyn oqys oqiǵalardy atap kórsetýge bolady.
Osyndai shielenister oryn almasy úshin qazirgi kezde Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi memleket pen din qatynastaryn retteýdiń basym baǵyttaryn aiqyndaýǵa jumys jasaýda. Shyntýaitynda, bizdiń elimiz 2011 jyly «Dini qyzmet jáne dini birlestikter» týraly zańdy qabyldaýmen zaiyrlylyqtyń qazaqstandyq tól úlgisin qalyptastyrýǵa bet-burys jasady. Atalmysh zańnamada halyqtyń basym bóliginiń senimin quraityn «hanafi baǵytyndaǵy islamnyń jáne pravoslavielik hristiandyqtyń halyqtyń mádenietiniń damýy men rýhani ómirindegi tarihi róli» erekshe atap ótildi. Sondai-aq, dini birlestikterdi tirkeý – jergilikti, óńirlik, respýblikalyq mártebelerge bólinip, qaita tirkeý barysynda QMDB men «Orys provaslav shirkeýi» ǵana el aýmaǵynda tolyq dini qyzmet ete alatyn joǵary statýsqa ie boldy. Preferentsiialyq zaiyrlylyq qalypyna jatatyn osy tól týma qazaqstandyq úlgini taqaýda tomaǵasy sypyrylǵan «Din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdamasynda» jáne ózgertýler men tolyqtyrýlar engeli otyrǵan ózge de zańnamalarda odan aryqarai jetildirý kózdelýde.
– Ózińiz aityp otyrsyz, zaiyrlylyq din qatynastaryn retteýde ozyq úlgi sanalǵanymen, keide odan da shetin másele týyndaitynyn. Endeshe, búgingi din qatynastary úderisindegi elimizdiń zaiyrlylyq ustanymynyń nobaiy qandai bolýǵa tiisti?
– Biz myna jáitti durys uǵyp alýǵa tiistimiz. Memleket zaiyrlylyq qaǵidattaryn aýadan alyp, oǵan halyqty kúshtep moiynsundyrmaidy. Kerisinshe, azamattardyń talap-tilegi men qoǵam múddesi eskerile otyryp, zaiyrlylyq ustanym aiqyndalady. Iaǵni, din qatynastarynda túiindi máseleler týyndamas úshin halyqtyń nanym-senimi men dini tájiribesi jáne memlekettiń táýelsizdigi men tutastyǵy qaperge alynyp, dini senim bostandyǵynyń shegi zańmen aiqyndalýy tiis. Mólshemine sai salynǵan uiytqy sekildi din qatynastaryn retteitin quqyqtyq aktiler de memleket pen dini konfessiialar araqatynasyn uiytyp ustap, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen tatýlyqqa azyq, dástúrli dini qundylyqtardyń kógerýine tamyzyq bola bilýi kerek.
Beinelep aitqanda zaiyrlylyq ustanym – bezbendi bir jaǵyna aýdaryp almai, bir basyna joǵary saiasi institýtty, bir basyna halyqtyń dini nanymy men rýhani qundylyqtaryn teń qoiyp, tarazy basyn teńseltpei ustai bilýi shart. Memleket dini máselelerdi qoiýlatpai, ysqaiaqtyq tanytyp, týyndaǵan árbir isti der shaǵynda sheshe bilse, qoi da aman, qasqyr da tynysh degen sóz. Sonda, zaiyrlylyq ustanym qoǵam turaqtylyǵynyń saqtalýyna hám memlekettiń qalypty damýyna óz septigin tigizetin bolady.
– Áitse de, qoǵamdaǵy dinniń yqpaly azaitylyp, zaiyrlylyq qaǵidattarynyń nyǵaiýa túsýine tek memlekettik organdar múddeli siiaqty. Qabyldanǵan tujyrymdama jáne zańnamalardaǵy ózgertýler men tolyqtyrýlar osyny kókseitindei bolyp kórinedi. Osyǵan qatysty ne aitasyz?
– Memlekettiń qoǵamdaǵy dinniń yqpalyn kúshpen tómendetýi zaiyrlylyqtyń ekvipotentsiialyq qalypyna jatady. QHR, Soltústik Koreia, Ózbekstan, Tájikstan jáne t.b. elderdiń tájiribesinde din qatynastaryn retteýde memlekettiń ámirshildik fýnktsiiasy paidalanyldy. Bul ekvipotentsiialyq qalypta memleket basym ústemdikke ie bolǵanymen, esesine azamattardyń dini-senim men ar-ujdan bostandyǵy jáne ózge de demokratiialyq qundyldyqtar aiaq asty bolýy múmkin. Biraq, qazirgi Qazaqstannyń din qatynastaryn retteýdegi bet-alysy ámirshil-ákimshil júiege baǵyttalyp otyr dei almaimyz. Sebebi, dini senimge erkindik bere otyryp, halyqtyń basym kópshiligi ustanatyn dindi tarihi-mádeni qundylyq retinde baǵalap, quzyrly organdardyń eldegi iri dini birlestiktermen memorandým jasaýy jáne din qatynastaryndaǵy keibir názik máselelerdi melekettiń baqylaýdy ustaýy zaiyrlylyqtyń identifikatsiialyq qalypynyń belgisine jatady.
Bizben qońsy Resei federatsiiasy men Belorýssiia respýblikasynyń provaslaviiany rýhani, tarihi mura retinde baǵalap, oǵan memlekettik qoldaý kórsetýi, olardyń osy identifikatsiialyq qalyptyń aiasynda jumys jasap jatqanyn kórsetedi. Al, Qazaqstannyń qazirgi bet-alysyna keler bolsaq, bizdiń elimiz de joǵaryda aitylǵan preferentsiialyq jáne osy identifikatsiialyq qalyptardyń qaǵidalaryn ushtastyryp, din qatynastaryn retteýdi odan áriqarai ilgerletpek.
– Halyqtyń basym kópshiligi ustanatyn din tarihi-rýhani qundylyq retinde baǵalanady degen pikirińizge zańnan jáne tájiribeden naqty bir-eki mysal bere alasyz ba?
– Mysaly, elimizdegi joǵary bilikti islamtanýshylardy daiyndaityn «Nur-Múbarak» ýniversitetiniń memlekettik biýdjetten qarjylandyrylýy jáne imamdardy jalaqymen qamtamasyz etetin «Ýaqyp» qorynyń qurylýy, sondai-aq, Qurban ait pen Rojdestvo merekeleriniń demalys kúnderi bolyp bekitilýi jáne t.b. da memleket qamqorlyǵymen jasalynyp jatqan is-sharalar preferentsiialyq qalypqa saiady. Al, memlekettiń dini radikalizmge qarsy kúreske imamdar men islam teologtaryn tartýy, meshitterdegi jamaǵatpen oryndalatyn dini rásimderde hanafi mázhabynyń erejeleri buzylsa, zań júzinde aiyppuldyń salynýy identifikatsiialyq qalyptyń aiqyn belgisi.
Zańnan mysal ber deseńiz, Din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń 2017-2020 jylǵa deiingi Tujyrymdamasynda «din salasyndaǵy memleket saiasatynyń maqsattaryna sáikes keletin dini birlestikterdiń qoǵamdyq bastamalaryna jan-jaqty qoldaý kórsetý; dinge senýshilerdiń belgili bir bóliginiń kózqarastarynyń radikaldaný deńgeiin azaitý, radikaldy dini aǵymdardyń ideialaryna qarsy is-qimyl, teologiialyq turǵydan olardyń ideologiialarynyń bedelin túsirý maqsatynda dini birlestiktermen kóptegen máseleler boiynsha belsendi túrde ózara is-qimyl jasaý» (2.2.2. 9) jáne osy taqyletti t.b. da quqyqtyq normalar qarastyrylǵan.
– Sonda, memlekettik bilikti «taǵut» dep aiyptap, zaiyrly elden «hijra» jasaýǵa úndep júrgender neni túsinbei júr?
– «Taǵut» dep shariǵat buiryqtarynyń júzege asýyna tosqaýyl bolǵan kedergi-kúshti aitamyz. Ásirese, dini qulshylyqtardyń oryndalýyna tiym salǵan saiasi kúsh «taǵut» dep aiyptalady. Jalpy, musylman quqyǵynda memleket aýmaǵy musylmandarǵa tán emes jáne islam dininiń taralýyna ruqsat bermeitin saiasi júie darýl harb dep tanylady. Kúshtep kúpirlikke jegetin mundai elden musylmandar kóship (hijra) ketýge beiim turady. Alaida, zaiyrlylyqty darýl harbpen (kápirstan) shatastyrýǵa bolmaidy. Sebebi, zaiyrly memlekette musylmandardyń turǵylyqty azamat retinde ómir súrýine, bul keńistikte islam dininiń nasihattalýyna jáne dini ritýaldardyń júzege asýyna zańmen tiym salynbaidy. Aitalyq, zaiyrly memleket bolyp tabylatyn Qazaqstanda musylmandardyń óz dini senimderin ustanýyna hám nasihattaýyna tosqaýyl joq. Tipti, taqaýda qabyldanǵan Din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń 2017-2020 jylǵa deiingi Tujyrymdamasynda da zaiyrlylyqty ateizmmen salystyrýǵa bolmaityndyǵy (1.2.3) aityldy. Endeshe, zaiyrlylyqtyń baǵasyn durys túsinbegender qur bótegesi búlkildep, bilikti negizsiz «taǵut» dep aiyptaýda. Kerisinshe, zerdelep qarasaq, zaiyrlylyqtyń musylman quqyǵyndaǵy «dar ás-salammen» etene jaqyn ekenin bajailai alamyz.
– «Dár ás-salam» degenimiz ne?
– Hanafi mázhabynyń ǵulamasy ás-Sarahsi óziniń «ál-Mabsýd» atty eńbeginde «dar ás-salam» nemese «dárýs-sýlhty» egjei-tegjeili túsindirip ótken. Bul saiasi júiede memleket aýmaǵy musylmandarǵa tiesili bolmaǵanmen, bilik ieleri musylmandardyń óz senim-nanymdary boiynsha ómir súrýine ruqsat berip, islammen beibit mámlede qatynas jasaidy. Mysaly, Paiǵambar (s.a.ý) dáýirinde Efiopiia hristian memleketi bolǵanymen, 615-617 jyldary Mekkeden eki dúrkin aýa kóship kelgen musylmandarǵa pana bolyp, olardyń óz dini nanymy boiynsha ómir súrýine ruqsat berdi. Islam dinine keńshilikpen qaraǵan osy Efiopiia biligin eshbir mýjtahid (ǵulama) kápirstan dep aitpaǵan. Tipti, «ál-Mabsýdta» islam memleketiniń darýs-sýlh ókilderimen saýda qatynastarynda arnaiy jeńildikter jasaityndyǵy sóz bolady. Iaǵni, darýs-sýlhta musylmandardyń óz senim-nanymdary boiynsha ómir súrýine ruqsat bergeni sekildi zaiyrly memleket te islamǵa keńshilikpen qaraidy. Sol úshin de destúriktivti aǵym ókilderiniń zaiyrly júieni «taǵut» dep aiyptaýy negizsiz.
– Zaiyrly memlekettiń darýl islammen qandai aiyrmashylyǵy bar?
– Zaiyrly memleket pen islam memleketiniń uqsastyqtary da, ózindik erekshelikteri de bar. Aldymen, uqsastyqtaryna aitar bolsaq, zaiyrlylyqta da, islam memleketinde de dini-senim bostandyǵy (Baqara, 256) pash etilip, individterdiń dindi tańdaýy óz erikterine qaldyrylady. Sondai-aq, zaiyrly memleket quqyqtarynyń tylsymmen bailanysy bolmaidy. Islamda da ilahi shabyt, tús, aian jáne t.b. mistikalyq hál quqyqtyq úkim berýdiń negizi emes. Mysaly, ázireti Áli (r.a) harijitterdiń ózine qastandyq jasaitynyn sezip, ony sóz etkende, serikteri olardy aldyn-ala jazalaýdy suraǵan. Sol kezde, Áli (r.a): «Bizdiń dinimiz zahirge*, iaǵni bolǵan jaǵdaiǵa ǵana úkim beredi» dep eskertken.
Al, erekshelikterine toqtalar bolsaq, zaiyrly** memleket halyqtyń bul fánidegi máselelerin ǵana sheshýdi maqsat etedi. O dúnieniń máselesimen shuǵyldanýdy azamattardyń óz erkine qaldyrady. Islam memleketi bolsa, musylmandardyń bul dúniemen qatar o dúniede jumaqpen qaýyshyp, máńgilik baqytty bolýyn kóksep, sol úshin shariǵat bekitken normalardyń saqtalýyn qadaǵalaidy. Taǵy bir ereksheligi, zaiyrly memlekette individtiń islam dinin tańdaýyna da, ony qaita tárk etýine de ruqsat etiledi. Biraq, islam memleketinde azamattardyń islamdy tańdaýyna ruqat bergenimen, odan bas tartqan jaǵdai oryn alsa, onda irtidat*** (Buqari, Itisam: 28) jazasy qoldanylady. Sondai-aq, zaiyrly memlekette individ islamdy qabyldaǵanymen, dini qulshylyqtardy oryndamaýǵa erikti. Al, shariǵat qoǵamynda paryz qulshylyqtardy tárk etken musylmanǵa dúre soǵylady. Iaǵni, zaiyrlylyq pen islam bir-birimen tolyǵymen qabysady deý – aǵattyq. Onyń uqsastyqtary da, qaishy tustary da bar.
– Qazaq halqynyń islam dinin ustanyp kele jatqanyna birneshe ǵasyr boldy ǵoi. Tól tarihymyzda darýl islam júiesi bolǵan ba?
– Qaraqan memleketinde – Súleimen Arslan han men Ahmet Toǵan han, Altyn Orda memleketinde – Ózbek han men Jánibek han, Qazaq handyǵynda – Arynǵazy han men Kenesary han bilik qurǵan dáýirlerde shariǵat quqyǵy birshama ústemdikke ie boldy. Biraq, bizdiń tarihymyzda tolyq dárýl islam júiesi bolǵan emes. Qazaq halqy ǵibadatta hanafi mázhabynyń erejelerine moiynsunǵanymen, qoǵamdyq qatynastardy (mýamalat pen ýqýdat) kóshpelilerdiń baiyrǵy ádet-ǵuryp zańdarymen rettep otyrǵan. Jalpy, qazaq halqy islam dinin qabyldaǵannan keiin kóbine-kóp saiasat-ýl shariiamen basqaryldy.
– Saiasat-ýl shariianyń da maǵynasyn keńirek ashyp berseńiz?
– «Saiasat-ýl shariianyń» jyry bir suqbattyń aýqymyna simaidy. Ol óz aldyna bólek áńgime. Dese de, qysqa-nusqa anyqtamasyn aitar bolsaq, saiasat-ýl shariia dep – din negizderine nuqsan keltirmei, qoǵam múddesine sai erejeler bekitýdi aitamyz. Bul shariǵattyń teoriia-metodologiiasynda ózindik ereksheligi bar quqyqtyq ádisnama. Shyǵý tegine keler bolsaq, ibn Taǵyrberdi jáne Taqýiddin Maqrizi sekildi ǵulamalar saiasat-ýl shariianyń Shyńǵyshannyń «Uly Iasasynan» bastaý alatynyn aitady. Al, Shyńǵys tuqymy tóreler bizdiń qazaq qoǵamyn ázelden bilep-tóstedi. Kóshpelilerdiń azamattyq hám qylmystyq isteri «Uly Iasaǵa» negizdelgen ádet-ǵuryp normalarymen óz sheshimin tapty. Babalarymyz islamdy qabyldaǵannan soń «Uly Iasa» normalary ár ǵasyrda shariǵat syn-tezinen ótkizilip, qoǵam múddesine sai qaita búr jaryp otyrdy. Iaǵni, «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Áz-Táýkeniń «Jeti jarǵysy» sekildi zańdarymyz osy «Uly Iasanyń» keiingi ǵasyrlardaǵy silemderi sanalady. Saiyp kelgende, aitpaǵym handyq dáýirlerde musylmandyq bilik ornamasa da, din múddesine teris kelmeitin saiasi-quqyqtyq júie qalyptasty. Óz kezeginde búgingi Qazaqstannyń din qatynastaryn retteýdegi ustanymy osyǵan saiatynyn aiyryqsha atap ótýge bolady.
– Áńgimeńizge rahmet!
* Bul jerde ázireti Áli: «Bizdiń dinimiz zaiyrly din» degen emes. Bazbir áriptester qate túsinip júr.
** zaiyrlyqtyń balamasy bolǵan «laitsizm», «sekýliar», «svetskii» terminderi bul dúnielik degen maǵynany bildiredi.
*** islamdy qabyldap, sońynan odan bas tartqan adamǵa shariǵat ólim jazasyn kesedi.
Tolyǵyraq: http://kazislam.kz/interview/item/16131-m-khan-isakhan-kazakstanny-zajyrlylyk-stanymynda-babalar-zholyny-zha-yruy-bar
Materialdy kóshirip basý úshin Kazislam.kz saityna silteme kórsetý talap etiledi.
