– ەلٸمٸزدە «دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلعا دەيٸنگٸ تۇجىرىمداماسى» بەكٸتٸلدٸ جەنە ەلٸمٸزدەگٸ دٸني مەسەلەلەردٸ رەتتەۋدٸ ودان ارىقاراي جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن بٸرقاتار زاڭنامالارعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلۋ ٷستٸندە. مەملەكەت پەن دٸن قاتىناسىن زەرتتەپ جٷرگەن مامان رەتٸندە جاڭا ٶزگەرٸستەر مەن باستامالارعا قاتىستى نە ايتاسىز?
– بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸز اتازاڭىمىزدا كٶرسەتٸلگەندەي, دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدە زايىرلىلىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الادى. الايدا, زايىرلىلىقتىڭ قاتىپ-سەمٸپ قالعان ابسوليۋتتٸ دوگما ەمەس ەكەنٸن دۇرىس تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ناعىندا, زايىرلىلىق دەپ – حالىقتىڭ دٸني-رۋحاني مۇڭ-مۇقتاجدىقتارى مەن تالاپ-تٸلەكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋدا مەملەكەت مٷددەسٸ ەسكەرٸلگەن ساياسي-قۇقىقتىق شەشٸمدەردٸڭ جٷزەگە اسۋىن ايتامىز. ياعني, زايىرلىلىق – ۇدايى قوزعالىستا بولاتىن تٸرٸ ورگانيزم, سوعان سەيكەس ول قاجەت كەزدە مودەرنيزاتسييالانادى. وسى تۇرعىدان العاندا, قوعامدا جاڭا اسپەكتٸلەردٸڭ تۋىنداۋىنا بايلانىستى 2011 جىلى قابىلدانعان «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭ مەن ٶزگەدە زاڭنامالارعا تىڭ ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ زامانا تالابى ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
جالپى, بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇۇ-نا مٷشە سۋبەكتٸلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ زايىرلى مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلٸنەدٸ. وسىعان قاراپ-اق دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدە زايىرلىلىقتىڭ ۇتىمدى ٷلگٸ ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. دەسە دە, جاھاندا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان زايىرلى مەملەكەتتەر تاريحتاعى ٶز دٸني تەجٸريبەلەرٸن ەسكەرە كەلە دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدٸڭ بٸرنەشە قالىپىن قالىپتاستىرعان. سونىڭ بٸرٸ – زايىرلىلىقتىڭ كونتاميناتسييالىق قالىپىندا دٸني ەركٸندٸكتٸڭ كٷش-قۋاتى مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكا مەن قارجى جٷيەسٸنە, تٸپتٸ قىلمىستىق سانكتسييا تاعايىنداۋعا ىقپال ەتە الاتىن ەلەۋەتكە يە بولىپ كەلەدٸ. بٸراق, كونتاميناتسييالىق قالىپتا مەملەكەت پەن دٸننٸڭ ٶزارا بايلانىسى بٸر-بٸرٸمەن شىرماۋىقشا ماتاسىپ كەتكەندٸكتەن, ول كەيدە ەكٸ ينستيتۋتتٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن جوعالتىپ, شەتٸن مەسەلەلەردٸڭ تۋىنداۋىنا جول اشادى. وعان مىسال رەتٸندە كونتاميناتسييالىق زايىرلىلىقتى ۇستاناتىن يندونەزييا, بانگلادەش, اۋعانستان جەنە ت.ب. مەملەكەتتەردە جيٸ ورىن الاتىن وقىس وقيعالاردى اتاپ كٶرسەتۋگە بولادى.
وسىنداي شيەلەنٸستەر ورىن الماسى ٷشٸن قازٸرگٸ كەزدە دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ مەملەكەت پەن دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدٸڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋعا جۇمىس جاساۋدا. شىنتۋايتىندا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز 2011 جىلى «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر» تۋرالى زاڭدى قابىلداۋمەن زايىرلىلىقتىڭ قازاقستاندىق تٶل ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋعا بەت-بۇرىس جاسادى. اتالمىش زاڭنامادا حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ سەنٸمٸن قۇرايتىن «حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ جەنە پراۆوسلاۆيەلٸك حريستياندىقتىڭ حالىقتىڭ مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋى مەن رۋحاني ٶمٸرٸندەگٸ تاريحي رٶلٸ» ەرەكشە اتاپ ٶتٸلدٸ. سونداي-اق, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸ تٸركەۋ – جەرگٸلٸكتٸ, ٶڭٸرلٸك, رەسپۋبليكالىق مەرتەبەلەرگە بٶلٸنٸپ, قايتا تٸركەۋ بارىسىندا قمدب مەن «ورىس پروۆاسلاۆ شٸركەۋٸ» عانا ەل اۋماعىندا تولىق دٸني قىزمەت ەتە الاتىن جوعارى ستاتۋسقا يە بولدى. پرەفەرەنتسييالىق زايىرلىلىق قالىپىنا جاتاتىن وسى تٶل تۋما قازاقستاندىق ٷلگٸنٸ تاقاۋدا توماعاسى سىپىرىلعان «دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا» جەنە ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگەلٸ وتىرعان ٶزگە دە زاڭنامالاردا ودان ارىقاراي جەتٸلدٸرۋ كٶزدەلۋدە.
– ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرسىز, زايىرلىلىق دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدە وزىق ٷلگٸ سانالعانىمەن, كەيدە ودان دا شەتٸن مەسەلە تۋىندايتىنىن. ەندەشە, بٷگٸنگٸ دٸن قاتىناستارى ٷدەرٸسٸندەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ نوبايى قانداي بولۋعا تيٸستٸ?
– بٸز مىنا جەيتتٸ دۇرىس ۇعىپ الۋعا تيٸستٸمٸز. مەملەكەت زايىرلىلىق قاعيداتتارىن اۋادان الىپ, وعان حالىقتى كٷشتەپ مويىنسۇندىرمايدى. كەرٸسٸنشە, ازاماتتاردىڭ تالاپ-تٸلەگٸ مەن قوعام مٷددەسٸ ەسكەرٸلە وتىرىپ, زايىرلىلىق ۇستانىم ايقىندالادى. ياعني, دٸن قاتىناستارىندا تٷيٸندٸ مەسەلەلەر تۋىنداماس ٷشٸن حالىقتىڭ نانىم-سەنٸمٸ مەن دٸني تەجٸريبەسٸ جەنە مەملەكەتتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن تۇتاستىعى قاپەرگە الىنىپ, دٸني سەنٸم بوستاندىعىنىڭ شەگٸ زاڭمەن ايقىندالۋى تيٸس. مٶلشەمٸنە ساي سالىنعان ۇيىتقى سەكٸلدٸ دٸن قاتىناستارىن رەتتەيتٸن قۇقىقتىق اكتٸلەر دە مەملەكەت پەن دٸني كونفەسسييالار اراقاتىناسىن ۇيىتىپ ۇستاپ, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىققا ازىق, دەستٷرلٸ دٸني قۇندىلىقتاردىڭ كٶگەرۋٸنە تامىزىق بولا بٸلۋٸ كەرەك.
بەينەلەپ ايتقاندا زايىرلىلىق ۇستانىم – بەزبەندٸ بٸر جاعىنا اۋدارىپ الماي, بٸر باسىنا جوعارى ساياسي ينستيتۋتتى, بٸر باسىنا حالىقتىڭ دٸني نانىمى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن تەڭ قويىپ, تارازى باسىن تەڭسەلتپەي ۇستاي بٸلۋٸ شارت. مەملەكەت دٸني مەسەلەلەردٸ قويۋلاتپاي, ىسقاياقتىق تانىتىپ, تۋىنداعان ەربٸر ٸستٸ دەر شاعىندا شەشە بٸلسە, قوي دا امان, قاسقىر دا تىنىش دەگەن سٶز. سوندا, زايىرلىلىق ۇستانىم قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ ساقتالۋىنا ھەم مەملەكەتتٸڭ قالىپتى دامۋىنا ٶز سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن بولادى.
– ەيتسە دە, قوعامداعى دٸننٸڭ ىقپالى ازايتىلىپ, زايىرلىلىق قاعيداتتارىنىڭ نىعايۋا تٷسۋٸنە تەك مەملەكەتتٸك ورگاندار مٷددەلٸ سيياقتى. قابىلدانعان تۇجىرىمداما جەنە زاڭنامالارداعى ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار وسىنى كٶكسەيتٸندەي بولىپ كٶرٸنەدٸ. وسىعان قاتىستى نە ايتاسىز?
– مەملەكەتتٸڭ قوعامداعى دٸننٸڭ ىقپالىن كٷشپەن تٶمەندەتۋٸ زايىرلىلىقتىڭ ەكۆيپوتەنتسييالىق قالىپىنا جاتادى. قحر, سولتٷستٸك كورەيا, ٶزبەكستان, تەجٸكستان جەنە ت.ب. ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸندە دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدە مەملەكەتتٸڭ ەمٸرشٸلدٸك فۋنكتسيياسى پايدالانىلدى. بۇل ەكۆيپوتەنتسييالىق قالىپتا مەملەكەت باسىم ٷستەمدٸككە يە بولعانىمەن, ەسەسٸنە ازاماتتاردىڭ دٸني-سەنٸم مەن ار-ۇجدان بوستاندىعى جەنە ٶزگە دە دەموكراتييالىق قۇندىلدىقتار اياق استى بولۋى مٷمكٸن. بٸراق, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدەگٸ بەت-الىسى ەمٸرشٸل-ەكٸمشٸل جٷيەگە باعىتتالىپ وتىر دەي المايمىز. سەبەبٸ, دٸني سەنٸمگە ەركٸندٸك بەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ۇستاناتىن دٸندٸ تاريحي-مەدەني قۇندىلىق رەتٸندە باعالاپ, قۇزىرلى ورگانداردىڭ ەلدەگٸ ٸرٸ دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن مەموراندۋم جاساۋى جەنە دٸن قاتىناستارىنداعى كەيبٸر نەزٸك مەسەلەلەردٸ مەلەكەتتٸڭ باقىلاۋدى ۇستاۋى زايىرلىلىقتىڭ يدەنتيفيكاتسييالىق قالىپىنىڭ بەلگٸسٸنە جاتادى.
بٸزبەن قوڭسى رەسەي فەدەراتسيياسى مەن بەلورۋسسييا رەسپۋبليكاسىنىڭ پروۆاسلاۆييانى رۋحاني, تاريحي مۇرا رەتٸندە باعالاپ, وعان مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋٸ, ولاردىڭ وسى يدەنتيفيكاتسييالىق قالىپتىڭ اياسىندا جۇمىس جاساپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. ال, قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ بەت-الىسىنا كەلەر بولساق, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز دە جوعارىدا ايتىلعان پرەفەرەنتسييالىق جەنە وسى يدەنتيفيكاتسييالىق قالىپتاردىڭ قاعيدالارىن ۇشتاستىرىپ, دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدٸ ودان ەرٸقاراي ٸلگەرلەتپەك.
– حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ۇستاناتىن دٸن تاريحي-رۋحاني قۇندىلىق رەتٸندە باعالانادى دەگەن پٸكٸرٸڭٸزگە زاڭنان جەنە تەجٸريبەدەن ناقتى بٸر-ەكٸ مىسال بەرە الاسىز با?
– مىسالى, ەلٸمٸزدەگٸ جوعارى بٸلٸكتٸ يسلامتانۋشىلاردى دايىندايتىن «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلۋى جەنە يمامداردى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتەتٸن «ۋاقىپ» قورىنىڭ قۇرىلۋى, سونداي-اق, قۇربان ايت پەن روجدەستۆو مەرەكەلەرٸنٸڭ دەمالىس كٷندەرٸ بولىپ بەكٸتٸلۋٸ جەنە ت.ب. دا مەملەكەت قامقورلىعىمەن جاسالىنىپ جاتقان ٸس-شارالار پرەفەرەنتسييالىق قالىپقا سايادى. ال, مەملەكەتتٸڭ دٸني راديكاليزمگە قارسى كٷرەسكە يمامدار مەن يسلام تەولوگتارىن تارتۋى, مەشٸتتەردەگٸ جاماعاتپەن ورىندالاتىن دٸني رەسٸمدەردە حانافي مەزھابىنىڭ ەرەجەلەرٸ بۇزىلسا, زاڭ جٷزٸندە ايىپپۇلدىڭ سالىنۋى يدەنتيفيكاتسييالىق قالىپتىڭ ايقىن بەلگٸسٸ.
زاڭنان مىسال بەر دەسەڭٸز, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلعا دەيٸنگٸ تۇجىرىمداماسىندا «دٸن سالاسىنداعى مەملەكەت ساياساتىنىڭ ماقساتتارىنا سەيكەس كەلەتٸن دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قوعامدىق باستامالارىنا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋ; دٸنگە سەنۋشٸلەردٸڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ كٶزقاراستارىنىڭ راديكالدانۋ دەڭگەيٸن ازايتۋ, راديكالدى دٸني اعىمداردىڭ يدەيالارىنا قارسى ٸس-قيمىل, تەولوگييالىق تۇرعىدان ولاردىڭ يدەولوگييالارىنىڭ بەدەلٸن تٷسٸرۋ ماقساتىندا دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن كٶپتەگەن مەسەلەلەر بويىنشا بەلسەندٸ تٷردە ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋ» (2.2.2. 9) جەنە وسى تاقىلەتتٸ ت.ب. دا قۇقىقتىق نورمالار قاراستىرىلعان.
– سوندا, مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ «تاعۇت» دەپ ايىپتاپ, زايىرلى ەلدەن «حيجرا» جاساۋعا ٷندەپ جٷرگەندەر نەنٸ تٷسٸنبەي جٷر?
– «تاعۇت» دەپ شاريعات بۇيرىقتارىنىڭ جٷزەگە اسۋىنا توسقاۋىل بولعان كەدەرگٸ-كٷشتٸ ايتامىز. ەسٸرەسە, دٸني قۇلشىلىقتاردىڭ ورىندالۋىنا تيىم سالعان ساياسي كٷش «تاعۇت» دەپ ايىپتالادى. جالپى, مۇسىلمان قۇقىعىندا مەملەكەت اۋماعى مۇسىلماندارعا تەن ەمەس جەنە يسلام دٸنٸنٸڭ تارالۋىنا رۇقسات بەرمەيتٸن ساياسي جٷيە دارۋل حارب دەپ تانىلادى. كٷشتەپ كٷپٸرلٸككە جەگەتٸن مۇنداي ەلدەن مۇسىلماندار كٶشٸپ (حيجرا) كەتۋگە بەيٸم تۇرادى. الايدا, زايىرلىلىقتى دارۋل حاربپەن (كەپٸرستان) شاتاستىرۋعا بولمايدى. سەبەبٸ, زايىرلى مەملەكەتتە مۇسىلمانداردىڭ تۇرعىلىقتى ازامات رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋٸنە, بۇل كەڭٸستٸكتە يسلام دٸنٸنٸڭ ناسيحاتتالۋىنا جەنە دٸني ريتۋالداردىڭ جٷزەگە اسۋىنا زاڭمەن تيىم سالىنبايدى. ايتالىق, زايىرلى مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن قازاقستاندا مۇسىلمانداردىڭ ٶز دٸني سەنٸمدەرٸن ۇستانۋىنا ھەم ناسيحاتتاۋىنا توسقاۋىل جوق. تٸپتٸ, تاقاۋدا قابىلدانعان دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلعا دەيٸنگٸ تۇجىرىمداماسىندا دا زايىرلىلىقتى اتەيزممەن سالىستىرۋعا بولمايتىندىعى (1.2.3) ايتىلدى. ەندەشە, زايىرلىلىقتىڭ باعاسىن دۇرىس تٷسٸنبەگەندەر قۇر بٶتەگەسٸ بٷلكٸلدەپ, بيلٸكتٸ نەگٸزسٸز «تاعۇت» دەپ ايىپتاۋدا. كەرٸسٸنشە, زەردەلەپ قاراساق, زايىرلىلىقتىڭ مۇسىلمان قۇقىعىنداعى «دار ەس-سالاممەن» ەتەنە جاقىن ەكەنٸن باجايلاي الامىز.
– «دەر ەس-سالام» دەگەنٸمٸز نە?
– حانافي مەزھابىنىڭ عۇلاماسى ەس-ساراحسي ٶزٸنٸڭ «ەل-مابسۋد» اتتى ەڭبەگٸندە «دار ەس-سالام» نەمەسە «دەرۋس-سۋلحتى» ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرٸپ ٶتكەن. بۇل ساياسي جٷيەدە مەملەكەت اۋماعى مۇسىلماندارعا تيەسٸلٸ بولماعانمەن, بيلٸك يەلەرٸ مۇسىلمانداردىڭ ٶز سەنٸم-نانىمدارى بويىنشا ٶمٸر سٷرۋٸنە رۇقسات بەرٸپ, يسلاممەن بەيبٸت مەملەدە قاتىناس جاسايدى. مىسالى, پايعامبار (س.ا.ۋ) دەۋٸرٸندە ەفيوپييا حريستيان مەملەكەتٸ بولعانىمەن, 615-617 جىلدارى مەككەدەن ەكٸ دٷركٸن اۋا كٶشٸپ كەلگەن مۇسىلماندارعا پانا بولىپ, ولاردىڭ ٶز دٸني نانىمى بويىنشا ٶمٸر سٷرۋٸنە رۇقسات بەردٸ. يسلام دٸنٸنە كەڭشٸلٸكپەن قاراعان وسى ەفيوپييا بيلٸگٸن ەشبٸر مۋجتاحيد (عۇلاما) كەپٸرستان دەپ ايتپاعان. تٸپتٸ, «ەل-مابسۋدتا» يسلام مەملەكەتٸنٸڭ دارۋس-سۋلح ٶكٸلدەرٸمەن ساۋدا قاتىناستارىندا ارنايى جەڭٸلدٸكتەر جاسايتىندىعى سٶز بولادى. ياعني, دارۋس-سۋلحتا مۇسىلمانداردىڭ ٶز سەنٸم-نانىمدارى بويىنشا ٶمٸر سٷرۋٸنە رۇقسات بەرگەنٸ سەكٸلدٸ زايىرلى مەملەكەت تە يسلامعا كەڭشٸلٸكپەن قارايدى. سول ٷشٸن دە دەستٷرٸكتيۆتٸ اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ زايىرلى جٷيەنٸ «تاعۇت» دەپ ايىپتاۋى نەگٸزسٸز.
– زايىرلى مەملەكەتتٸڭ دارۋل يسلاممەن قانداي ايىرماشىلىعى بار?
– زايىرلى مەملەكەت پەن يسلام مەملەكەتٸنٸڭ ۇقساستىقتارى دا, ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ دە بار. الدىمەن, ۇقساستىقتارىنا ايتار بولساق, زايىرلىلىقتا دا, يسلام مەملەكەتٸندە دە دٸني-سەنٸم بوستاندىعى (باقارا, 256) پاش ەتٸلٸپ, ينديۆيدتەردٸڭ دٸندٸ تاڭداۋى ٶز ەرٸكتەرٸنە قالدىرىلادى. سونداي-اق, زايىرلى مەملەكەت قۇقىقتارىنىڭ تىلسىممەن بايلانىسى بولمايدى. يسلامدا دا يلاھي شابىت, تٷس, ايان جەنە ت.ب. ميستيكالىق حەل قۇقىقتىق ٷكٸم بەرۋدٸڭ نەگٸزٸ ەمەس. مىسالى, ەزٸرەتٸ ەلي (ر.ا) حاريجيتتەردٸڭ ٶزٸنە قاستاندىق جاسايتىنىن سەزٸپ, ونى سٶز ەتكەندە, سەرٸكتەرٸ ولاردى الدىن-الا جازالاۋدى سۇراعان. سول كەزدە, ەلي (ر.ا): «بٸزدٸڭ دٸنٸمٸز زاحيرگە*, ياعني بولعان جاعدايعا عانا ٷكٸم بەرەدٸ» دەپ ەسكەرتكەن.
ال, ەرەكشەلٸكتەرٸنە توقتالار بولساق, زايىرلى** مەملەكەت حالىقتىڭ بۇل فەنيدەگٸ مەسەلەلەرٸن عانا شەشۋدٸ ماقسات ەتەدٸ. و دٷنيەنٸڭ مەسەلەسٸمەن شۇعىلدانۋدى ازاماتتاردىڭ ٶز ەركٸنە قالدىرادى. يسلام مەملەكەتٸ بولسا, مۇسىلمانداردىڭ بۇل دٷنيەمەن قاتار و دٷنيەدە جۇماقپەن قاۋىشىپ, مەڭگٸلٸك باقىتتى بولۋىن كٶكسەپ, سول ٷشٸن شاريعات بەكٸتكەن نورمالاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالايدى. تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ, زايىرلى مەملەكەتتە ينديۆيدتٸڭ يسلام دٸنٸن تاڭداۋىنا دا, ونى قايتا تەرك ەتۋٸنە دە رۇقسات ەتٸلەدٸ. بٸراق, يسلام مەملەكەتٸندە ازاماتتاردىڭ يسلامدى تاڭداۋىنا رۇقات بەرگەنٸمەن, ودان باس تارتقان جاعداي ورىن السا, وندا يرتيدات*** (بۇقاري, يتيسام: 28) جازاسى قولدانىلادى. سونداي-اق, زايىرلى مەملەكەتتە ينديۆيد يسلامدى قابىلداعانىمەن, دٸني قۇلشىلىقتاردى ورىنداماۋعا ەرٸكتٸ. ال, شاريعات قوعامىندا پارىز قۇلشىلىقتاردى تەرك ەتكەن مۇسىلمانعا دٷرە سوعىلادى. ياعني, زايىرلىلىق پەن يسلام بٸر-بٸرٸمەن تولىعىمەن قابىسادى دەۋ – اعاتتىق. ونىڭ ۇقساستىقتارى دا, قايشى تۇستارى دا بار.
– قازاق حالقىنىڭ يسلام دٸنٸن ۇستانىپ كەلە جاتقانىنا بٸرنەشە عاسىر بولدى عوي. تٶل تاريحىمىزدا دارۋل يسلام جٷيەسٸ بولعان با?
– قاراقان مەملەكەتٸندە – سٷلەيمەن ارسلان حان مەن احمەت توعان حان, التىن وردا مەملەكەتٸندە – ٶزبەك حان مەن جەنٸبەك حان, قازاق حاندىعىندا – ارىنعازى حان مەن كەنەسارى حان بيلٸك قۇرعان دەۋٸرلەردە شاريعات قۇقىعى بٸرشاما ٷستەمدٸككە يە بولدى. بٸراق, بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا تولىق دەرۋل يسلام جٷيەسٸ بولعان ەمەس. قازاق حالقى عيباداتتا حانافي مەزھابىنىڭ ەرەجەلەرٸنە مويىنسۇنعانىمەن, قوعامدىق قاتىناستاردى (مۋامالات پەن ۋقۋدات) كٶشپەلٸلەردٸڭ بايىرعى ەدەت-عۇرىپ زاڭدارىمەن رەتتەپ وتىرعان. جالپى, قازاق حالقى يسلام دٸنٸن قابىلداعاننان كەيٸن كٶبٸنە-كٶپ ساياسات-ۋل شارييامەن باسقارىلدى.
– ساياسات-ۋل شارييانىڭ دا ماعىناسىن كەڭٸرەك اشىپ بەرسەڭٸز?
– «ساياسات-ۋل شارييانىڭ» جىرى بٸر سۇقباتتىڭ اۋقىمىنا سيمايدى. ول ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە. دەسە دە, قىسقا-نۇسقا انىقتاماسىن ايتار بولساق, ساياسات-ۋل شارييا دەپ – دٸن نەگٸزدەرٸنە نۇقسان كەلتٸرمەي, قوعام مٷددەسٸنە ساي ەرەجەلەر بەكٸتۋدٸ ايتامىز. بۇل شاريعاتتىڭ تەورييا-مەتودولوگيياسىندا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار قۇقىقتىق ەدٸسناما. شىعۋ تەگٸنە كەلەر بولساق, يبن تاعىربەردي جەنە تاقۋيددين ماقريزي سەكٸلدٸ عۇلامالار ساياسات-ۋل شارييانىڭ شىڭعىسحاننىڭ «ۇلى ياساسىنان» باستاۋ الاتىنىن ايتادى. ال, شىڭعىس تۇقىمى تٶرەلەر بٸزدٸڭ قازاق قوعامىن ەزەلدەن بيلەپ-تٶستەدٸ. كٶشپەلٸلەردٸڭ ازاماتتىق ھەم قىلمىستىق ٸستەرٸ «ۇلى ياساعا» نەگٸزدەلگەن ەدەت-عۇرىپ نورمالارىمەن ٶز شەشٸمٸن تاپتى. بابالارىمىز يسلامدى قابىلداعاننان سوڭ «ۇلى ياسا» نورمالارى ەر عاسىردا شاريعات سىن-تەزٸنەن ٶتكٸزٸلٸپ, قوعام مٷددەسٸنە ساي قايتا بٷر جارىپ وتىردى. ياعني, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى», ەز-تەۋكەنٸڭ «جەتٸ جارعىسى» سەكٸلدٸ زاڭدارىمىز وسى «ۇلى ياسانىڭ» كەيٸنگٸ عاسىرلارداعى سٸلەمدەرٸ سانالادى. سايىپ كەلگەندە, ايتپاعىم حاندىق دەۋٸرلەردە مۇسىلماندىق بيلٸك ورناماسا دا, دٸن مٷددەسٸنە تەرٸس كەلمەيتٸن ساياسي-قۇقىقتىق جٷيە قالىپتاستى. ٶز كەزەگٸندە بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ دٸن قاتىناستارىن رەتتەۋدەگٸ ۇستانىمى وسىعان ساياتىنىن ايىرىقشا اتاپ ٶتۋگە بولادى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
* بۇل جەردە ەزٸرەتٸ ەلي: «بٸزدٸڭ دٸنٸمٸز زايىرلى دٸن» دەگەن ەمەس. بازبٸر ەرٸپتەستەر قاتە تٷسٸنٸپ جٷر.
** زايىرلىقتىڭ بالاماسى بولعان «لايتسيزم», «سەكۋليار», «سۆەتسكيي» تەرميندەرٸ بۇل دٷنيەلٸك دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ.
*** يسلامدى قابىلداپ, سوڭىنان ودان باس تارتقان ادامعا شاريعات ٶلٸم جازاسىن كەسەدٸ.
تولىعىراق: http://kazislam.kz/interview/item/16131-m-khan-isakhan-kazakstanny-zajyrlylyk-stanymynda-babalar-zholyny-zha-yruy-bar
ماتەريالدى كٶشٸرٸپ باسۋ ٷشٸن Kazislam.kz سايتىنا سٸلتەمە كٶرسەتۋ تالاپ ەتٸلەدٸ.
