Qazaqstanda dini bilim beretin birden-bir oqý orny Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń rektory, professor, doktor Mýhammad ash-Shahhat Abdýlhamid Mýhammad ál-Jindidiń osy qyzmetke taǵaiyndalǵanyna da birneshe jyl boldy. Bul ýaqyt aralyǵynda sheteldik maman qazaq eline kelgendegi maqsatyn qalai júzege asyryp jatyr, din salasyndaǵy mamandardy daiarlaýda óziniń tájiribesin qanshalyqty sińirip jatyr degen saýaldardyń týyndaityny anyq.
«Ult» portaly atalǵan ýniversitettiń rektory, belgili din mamanymen suhbattasyp, mańyzdy saýaldarǵa jaýap aldy.
– Rektor myrza, ýniversitet basshylyǵyna qandai maqsat-josparlardy júzege asyrý úshin keldińiz? Negizgi maqsattaryńyzdy oryndaý jolynda qadam jasala bastady ma?
– Áýeli barlyqtaryńyzǵa amanshylyq tilei otyryp sózimdi bastaiyn. Árine, maqsat-jospar óte kóp. Birinshiden, ýniversitettiń oqytý júiesin jetildirip, ǵylymi-zertteý baǵytyndaǵy jumystaryn odan ári qarai damytý. Nur-Múbarak ýniversitetiniń tek Qazaqstan úshin ǵana emes, kúlli ortalyq Aziia úshin islami ýniversitet retinde mańyzy erekshe ekendigi aqiqat. Sondyqtan bilim oshaǵy Qazaqstan jáne orta Aziia elderi úshin «durys» islamdy úiretip qana qoimai, qoǵamǵa islam dininiń beibit ómir súrýdi, ózara kelisimde bolýdy, ózgelerdi jaqsy kórýdi, basqalarmen túzý qarym-qatynas ornatýdy nasihattaitynyn túsindiredi. Osy mindetterdi alǵa qoia otyryp, shamamyz kelgenshe bilim berý úrdisin «durys» islamdy úiretýge negizdedik. Biz stýdentterimizge Islamnyń ne ekendigin, dinniń ózegi, iaki tamyry qaida jatqanyn uqtyryp, kóp mańyzdy máseleni kókeilerine quiýdy maqsat tuttyq.
Ekinshiden, stýdentterge ózderiniń ómir súrip jatqan qoǵamyn, álemin tanyp-bilýine qoldan kelgenshe jaǵdai jasap, olardy musylmandyq mádenietke sáikes elin-jerin jaqsy kóretin ultjandy, úlgili, ultyna, dinine qaramastan ózge jurtpen jaqsy mámile jasaityn maman daiyndaý - myzǵymas maqsattyń biri.
Jasalǵan qadamdar týrasynda aitar bolsaq, men eń alǵash kelgen 2018-2019 oqý jylynan bastap bakalavr, magistratýra jáne doktorantýra boiynsha bilim berý tásilderin jetildire bastadyq. Endeshe, aldaǵy ýaqytta stýdentterdiń deńgeii odan ári joǵarylap, ýniversitetimizdiń de reitingi kóteriledi dep úmittenemiz jáne joǵary kórsetkishterge qol jetkizý bizdiń basty mindetimiz bolyp qala beredi. Ýniversitet ujymynyń osy maqsattarǵa qol jetkizýge qabileti men shamasy keletindigine tolyq senem.
– Orta Aziia men Qazaqstan aqidada - Matýridi, fiqhta - Ábý Hanifa mázhabyn ustanatyny belgili. Al atalǵan oqý ornynda, bilim berý barysynda qazaq halqynda qalyptasqan dástúrli dini baǵyt, ulttyq, tildik ári mádeni hám taǵy da basqa erekshelikter qanshalyqty eskeriledi?
– Durys aitasyz, Orta Aziia men Qazaqstanda aqidada - Matýridi, fiqhta - Ábý Hanifa mazhaby ekendigi barshaǵa aian. Árine, Hanafi mazhabynyń negizin qalaýshy Imam Aǵzam Ábý Hanifanyń basqa mazhab imamdary aldynda orny erekshe ekendigine talas joq. Osy mazhabtyń erekshelikteriniń biri - sonaý erte zamannan osy kúnimizge deiingi kóptegen shariǵi máselelerdiń sheshimin taýyp bergendigi. Hanafi mazhaby dini mátinderdegi dáleldermen birge logikalyq dálelderge de erekshe oryn beredi. Sonyń arqasynda kóptegen zamanaýi máselelerge tushymdy pátýálar da shyǵarylyp jatqany belgili.
Bizdiń elde Hanafi mazhaby erekshe orynǵa ie. Nege deseńiz, bizde otbasy quqyǵy, azamattyq quqyq, saýda-sattyq siiaqty kóptegen shariǵi máselelerde osy hanafi mazhabynyń kózqarastary boiynsha pátýá, úkim berilgen. Qazaqstanǵa eńbek kelisimsharty boiynsha kelgen arab ustazdary úshin qoiylatyn eń birinshi talapta osy hanafi mazhabynyń jolyn ustanýy hám ony jetik meńgergen, zerttegen bolýy kerek.
Hanafi mazhaby degende tek tar maǵynadaǵy ǵibadat máseleleri dep túsinbegen jón. Sebebi, kópshilikte Islam, mazhab degende namaz oqý, duǵa jasaý, as berý siiaqty túsinikter ǵana qalyptasqan. Joq, olai emes! Din nemese mazhabtyń negizgi maqsaty – adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaqsy bir júiege keltirý jáne birlik pen beibitshilikti ornatý.
– Mamandardy daiarlaýda stýdentterdi shetelge jiberý nemese sheteldik stýdentterdi osy ýniversitetke tartý jumystary qalai júredi?
– Men ýniversitet rektory retinde osynda oqyp jatqan stýdentter tek Qazaqstan azamattary emes ekendigin aita ketkim keledi. Degenmen de basym kópshiligi - árine osy eldiń azamattary. Onymen qosa, az da bolsa kórshiles elderden kelgen stýdentterde bar. Máselen, Qyrǵyzstannan, Ózbekstannan, Túrkimenstannan kelgen stýdenter jáne t.b. 2019-2020 oqý jylynda birneshe stýdent Afrika elderinen keldi. Árine, olar qazirgi tańda Nur-Múbarak ýniversitetine qarasty daiyndyq kýrstarynda qazaq, arab tildirin úirenýde.
Bizdiń stýdentterimiz de akademiialyq utqyrlyq baǵdarlamasy boiynsha birneshe sheteldik áriptes ýniversitetterde bilimderin jetildirýde. Sol siiaqty doktorantýra bóliminde bilim alýshylar sheteldik oqý oryndary men ǵalymdardan taǵylymdamadan ótip otyrady. Aldaǵy ýaqytta basqa da ýniversitetterge akademiialyq utqyrlyq baǵdarlamasy negizinde stýdentter jiberemiz degen úmittemiz.
– Ýniversitet negizinen Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy úshin kadr daiyndaityndyqtan múftiiatpen bailanystaryńyz qandai? Din salasynda qyzmet etetin mamandardyń deńgeiin qalai baǵalaisyz?
– Ýniversitet túlekteriniń basym kópshiligi QMDB-ǵa kadr retinde baratyndyǵy belgili. Sondyqtan ýniversitet pen dini basqarma arasyndaǵy bailanys óte jaqsy. QMDB-da qyzmette júrgen imamdar, meshit qyzmetkerleriniń kópshiligi - Nur-Múbarak túlekteri. Din salasynda qyzmet etetin mamandardyń qazirgi deńgeii aitarlyqtai jaqsaryp qalǵandyǵyn kóp estidim. Jalpy ózim dep baiqap júrmin, sondyqtan dini mamandardyń bilimi men biliktiligin jaqsy deńgeide dep baǵalaǵan bolar edim. Árine, aldaǵy ýaqytta din mamandarynyń bilim kórsetkishiniń budan da joǵary deńgeige jetýi úshin ýniversitet ujymy aianbai eńbek etetin bolady.
– Nur-Múbarak ýniversitetin bitirgen mamandar dini saladan bólek jerlerde qyzmet ete ala ma? Olardyń bolashaqtary qalai qurylady?
– Joǵaryda aityp ótkenimdei, bitirýshi túlekterdiń basym bóligi dini salada qyzmet etetindigi belgili. Osyǵan orai, halyqtyń túsiniginde Nur-Múbarak ýniversiteti tek imamdardy ǵana daiyndaidy degen qate pikir qalyptasqan. Ýniversitettiń bilim berý úrdisi jetilý ústinde. Biyldan bastap bizde islamtaný mamandyǵyn aǵylshyn tilinde oqytatyn arnaiy top ashyldy. Aldaǵy ýaqytta islamtanýdyń magistratýra bóliminde «Islam ekonomikasy» baǵytyn engizýdi josparlap otyrmyz. Bul, óz kezeginde, basqa da qyzmetterge jol ashatyn bolady.
– Keibir musylman elderde qyz balaǵa basqasha kózqaras qalyptasqan. Máselen, jumys istetpeý, bilim bermeý siiaqty... buǵan kózqarasyńyz qandai?
– Bul durys emes aqparat dep sanaimyn. Men ózim kórgen Mysyr, Liviia, Siriia, Marokko, Aljir jáne basqa da musylman elderinde áielderge erekshe qurmetpen qaraityndyǵyn senimdi túrde aita alamyn. Olarǵa bilim alýǵa, jumys isteýge ruqsat beredi. Másele áiel nemese erkek bolýda emes, másele belgili bir qyzmetke qaisysy laiyqty, qabiletti, ikemdi ekendiginde. Ekeýiniń qaisysy qabiletti bolsa, sol qyzmetke alynady. Meniń oiymsha, islami ólshem osy bolyp tabylady. Quranda «Meili er bolsyn, áiel bolsyn, kimde-kim múmin retinde saýapty da igilikti ister atqarsa, Biz oǵan mindetti túrde pák ári jaqsy ómir syilaimyz» dep aityp ótken. Islam dini áleýmettik, ekonomikalyq, tehnologiialyq basqa da salalar jaǵynan myqty, damyǵan qoǵam, órkenietti el qurýǵa shaqyrady. Árine, bulardyń barlyǵy - bilim alý, eńbek etý arqyly ornaityndyǵy jasyryn emes. Sondyqtan Islam dininde áiel adamnyń orny erekshe, olarǵa teń dárejede qarym-qatynas jasalǵan. Bálkim, erterekte áiel adamdy tómen sanaý pikiri bolǵan shyǵar. Biraq, qazirgi ýaqytta ondai emes. Tipten, kóptegen konstitýtsiia mátininde erkek pen áiel arasyndaǵy teńdik haqynda, iaki kez-kelgen azamat jynysyna qaramastan teń quqyly ekendigi jazylǵan.
Men óz basym Mysyrdyń 2014 jylǵy konsitýtsiiasyna túzetýler engizý boiynsha komissiia múshesi retinde qatystym. Onyń bir tarmaǵy bylai delingen: «Zań aldynda azamattar (erkek bolsyn áiel bolsyn) jynysyna, tiline, dinine qaramastan teń bolyp tabylady». Sondyqtan meniń jeke bas pikirim - qai ýaqytta da, erkek bolsyn, áiel bolsyn, kim laiyqty bolsa, sol qyzmetke alynýy kerek.
– Qazaqstandaǵy dini ahýaldy qalai baǵalaisyz?
– Qazaqstandaǵy dini ahýalǵa keler bolsaq, eń áýeli Qazaqstanda osyndai islami ýniversitettiń bolýynyń ózi kóp suraqtyń jaýaby bolyp tabylady. Buny dinge degen janashyrlyq dep túsinemin. Osynda Ál-Azhar ýniversitetinen kelgen jiyrmaǵa jýyq professor-oqytýshy qyzmet etýde. Biletin bolsańyzdar, Ál-Azhar ýniversiteti álem boiynsha Islami ýniversitetter arasynda birinshi orynda turady.
Jalpy Qazaqstandaǵy dini ahýalǵa jaqsy degen baǵa berer edim. Degenmen de áli de bolsa, budan da jaqsy dárejege kóteriledi degen senimdemin. Sebebi bul topyraqtan kezinde Syǵanaqi, Tarazi, Ál-Farabi siiaqty nebir ǵalym-ǵulamalar shyqqan. Bul jerler - kezinde mádeniet pen órkeniettiń qainar kózi bolǵan jerler. Qazirgi tańda Nur-Sultan qalasynda «Álemdik jáne dástúrli dinder sezi» uiymdastyrylyp, dúnieniń túkpir-túkpirinen kelgen din ókilderi bas qosady. Onda ózekti máseleler sheshimin taýyp, usynystar qaralady. Bul da bolsa úlken bir jetistik dep sanaimyn.
– Eger múmkindik bolsa, jat aǵymnyń jeteginde ketken azamattarmen jumys isteýdiń qandai joldaryn usynar edińiz? Olarmen qalai jumys istegen durys?
Birinshi suraǵyńyzǵa jaýap beretin bolsam, jat aǵymda júrgenderge eń áýeli Islam degenniń ne ekendigin tolyq túsindirer em. Islam sóziniń maǵynasynyń ózi «beibitshilik, amandyq» degendi bildiredi. Sol siiaqty Quranda Alla taǵala paiǵambaryna qarata: «Biz seni álemge meiirim taratý úshin jiberdik» degen bolatyn. Sondyqtan olarǵa Islamnyń kóp qupiia tusyn uǵyndyrý qajet. Jat aǵym jeteginde ketken azamattar - dál siz ben biz siiaqty adamdar. Olardy jaqsy bir dini maman jónge salyp jiberse, railarynan qaitar edi.
Ekinshi suraǵyńyzǵa keler bolsam, nátijeli jumys isteýdiń eń jaqsy joly - olarmen uzaq dialogta bolý. Uzaq ýaqyt sóilese otyryp, olardyń ishki dúnielerine, iaki tereńde jatqan sezim-senimderine áser etý kerek. Olarǵa mazhabpen júrýdiń artyqshylyqtary men erekshelikterin dini maman ǵana túsindirý kerek. Jat aǵymnyń jeteginde ketýdiń bir sebebi de - bilimsizdik. Sondyqtan olardy oqyta otyryp, durys jolǵa baǵyttaý kerek.
Áńgimelesken Aqbota MUSABEK
