قازاقستاندا دٸني بٸلٸم بەرەتٸن بٸردەن-بٸر وقۋ ورنى نۇر-مٷباراك ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى, پروفەسسور, دوكتور مۋحامماد اش-شاححات ابدۋلحاميد مۋحامماد ەل-جينديدٸڭ وسى قىزمەتكە تاعايىندالعانىنا دا بٸرنەشە جىل بولدى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا شەتەلدٸك مامان قازاق ەلٸنە كەلگەندەگٸ ماقساتىن قالاي جٷزەگە اسىرىپ جاتىر, دٸن سالاسىنداعى مامانداردى دايارلاۋدا ٶزٸنٸڭ تەجٸريبەسٸن قانشالىقتى سٸڭٸرٸپ جاتىر دەگەن ساۋالداردىڭ تۋىندايتىنى انىق.
«ۇلت» پورتالى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورى, بەلگٸلٸ دٸن مامانىمەن سۇحباتتاسىپ, ماڭىزدى ساۋالدارعا جاۋاپ الدى.
– رەكتور مىرزا, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنا قانداي ماقسات-جوسپارلاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كەلدٸڭٸز? نەگٸزگٸ ماقساتتارىڭىزدى ورىنداۋ جولىندا قادام جاسالا باستادى ما?
– ەۋەلٸ بارلىقتارىڭىزعا امانشىلىق تٸلەي وتىرىپ سٶزٸمدٸ باستايىن. ەرينە, ماقسات-جوسپار ٶتە كٶپ. بٸرٸنشٸدەن, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ وقىتۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرٸپ, عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنداعى جۇمىستارىن ودان ەرٸ قاراي دامىتۋ. نۇر-مٷباراك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تەك قازاقستان ٷشٸن عانا ەمەس, كٷللٸ ورتالىق ازييا ٷشٸن يسلامي ۋنيۆەرسيتەت رەتٸندە ماڭىزى ەرەكشە ەكەندٸگٸ اقيقات. سوندىقتان بٸلٸم وشاعى قازاقستان جەنە ورتا ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن «دۇرىس» يسلامدى ٷيرەتٸپ قانا قويماي, قوعامعا يسلام دٸنٸنٸڭ بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋدٸ, ٶزارا كەلٸسٸمدە بولۋدى, ٶزگەلەردٸ جاقسى كٶرۋدٸ, باسقالارمەن تٷزۋ قارىم-قاتىناس ورناتۋدى ناسيحاتتايتىنىن تٷسٸندٸرەدٸ. وسى مٸندەتتەردٸ العا قويا وتىرىپ, شامامىز كەلگەنشە بٸلٸم بەرۋ ٷردٸسٸن «دۇرىس» يسلامدى ٷيرەتۋگە نەگٸزدەدٸك. بٸز ستۋدەنتتەرٸمٸزگە يسلامنىڭ نە ەكەندٸگٸن, دٸننٸڭ ٶزەگٸ, ياكي تامىرى قايدا جاتقانىن ۇقتىرىپ, كٶپ ماڭىزدى مەسەلەنٸ كٶكەيلەرٸنە قۇيۋدى ماقسات تۇتتىق.
ەكٸنشٸدەن, ستۋدەنتتەرگە ٶزدەرٸنٸڭ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قوعامىن, ەلەمٸن تانىپ-بٸلۋٸنە قولدان كەلگەنشە جاعداي جاساپ, ولاردى مۇسىلماندىق مەدەنيەتكە سەيكەس ەلٸن-جەرٸن جاقسى كٶرەتٸن ۇلتجاندى, ٷلگٸلٸ, ۇلتىنا, دٸنٸنە قاراماستان ٶزگە جۇرتپەن جاقسى مەمٸلە جاسايتىن مامان دايىنداۋ - مىزعىماس ماقساتتىڭ بٸرٸ.
جاسالعان قادامدار تۋراسىندا ايتار بولساق, مەن ەڭ العاش كەلگەن 2018-2019 وقۋ جىلىنان باستاپ باكالاۆر, ماگيستراتۋرا جەنە دوكتورانتۋرا بويىنشا بٸلٸم بەرۋ تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرە باستادىق. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا ستۋدەنتتەردٸڭ دەڭگەيٸ ودان ەرٸ جوعارىلاپ, ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ دە رەيتينگٸ كٶتەرٸلەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸز جەنە جوعارى كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزۋ بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز بولىپ قالا بەرەدٸ. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ وسى ماقساتتارعا قول جەتكٸزۋگە قابٸلەتٸ مەن شاماسى كەلەتٸندٸگٸنە تولىق سەنەم.
– ورتا ازييا مەن قازاقستان اقيدادا - ماتۋريدي, فيقھتا - ەبۋ حانيفا مەزحابىن ۇستاناتىنى بەلگٸلٸ. ال اتالعان وقۋ ورنىندا, بٸلٸم بەرۋ بارىسىندا قازاق حالقىندا قالىپتاسقان دەستٷرلٸ دٸني باعىت, ۇلتتىق, تٸلدٸك ەرٸ مەدەني ھەم تاعى دا باسقا ەرەكشەلٸكتەر قانشالىقتى ەسكەرٸلەدٸ?
– دۇرىس ايتاسىز, ورتا ازييا مەن قازاقستاندا اقيدادا - ماتۋريدي, فيقھتا - ەبۋ حانيفا مازحابى ەكەندٸگٸ بارشاعا ايان. ەرينە, حانافي مازحابىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى يمام اعزام ەبۋ حانيفانىڭ باسقا مازحاب يمامدارى الدىندا ورنى ەرەكشە ەكەندٸگٸنە تالاس جوق. وسى مازحابتىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ - سوناۋ ەرتە زاماننان وسى كٷنٸمٸزگە دەيٸنگٸ كٶپتەگەن شاريعي مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تاۋىپ بەرگەندٸگٸ. حانافي مازحابى دٸني مەتٸندەردەگٸ دەلەلدەرمەن بٸرگە لوگيكالىق دەلەلدەرگە دە ەرەكشە ورىن بەرەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا كٶپتەگەن زاماناۋي مەسەلەلەرگە تۇشىمدى پەتۋەلار دا شىعارىلىپ جاتقانى بەلگٸلٸ.
بٸزدٸڭ ەلدە حانافي مازحابى ەرەكشە ورىنعا يە. نەگە دەسەڭٸز, بٸزدە وتباسى قۇقىعى, ازاماتتىق قۇقىق, ساۋدا-ساتتىق سيياقتى كٶپتەگەن شاريعي مەسەلەلەردە وسى حانافي مازحابىنىڭ كٶزقاراستارى بويىنشا پەتۋە, ٷكٸم بەرٸلگەن. قازاقستانعا ەڭبەك كەلٸسٸمشارتى بويىنشا كەلگەن اراب ۇستازدارى ٷشٸن قويىلاتىن ەڭ بٸرٸنشٸ تالاپتا وسى حانافي مازحابىنىڭ جولىن ۇستانۋى ھەم ونى جەتٸك مەڭگەرگەن, زەرتتەگەن بولۋى كەرەك.
حانافي مازحابى دەگەندە تەك تار ماعىناداعى عيبادات مەسەلەلەرٸ دەپ تٷسٸنبەگەن جٶن. سەبەبٸ, كٶپشٸلٸكتە يسلام, مازحاب دەگەندە ناماز وقۋ, دۇعا جاساۋ, اس بەرۋ سيياقتى تٷسٸنٸكتەر عانا قالىپتاسقان. جوق, ولاي ەمەس! دٸن نەمەسە مازحابتىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسى بٸر جٷيەگە كەلتٸرۋ جەنە بٸرلٸك پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ ورناتۋ.
– مامانداردى دايارلاۋدا ستۋدەنتتەردٸ شەتەلگە جٸبەرۋ نەمەسە شەتەلدٸك ستۋدەنتتەردٸ وسى ۋنيۆەرسيتەتكە تارتۋ جۇمىستارى قالاي جٷرەدٸ?
– مەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى رەتٸندە وسىندا وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر تەك قازاقستان ازاماتتارى ەمەس ەكەندٸگٸن ايتا كەتكٸم كەلەدٸ. دەگەنمەن دە باسىم كٶپشٸلٸگٸ - ەرينە وسى ەلدٸڭ ازاماتتارى. ونىمەن قوسا, از دا بولسا كٶرشٸلەس ەلدەردەن كەلگەن ستۋدەنتتەردە بار. مەسەلەن, قىرعىزستاننان, ٶزبەكستاننان, تٷركٸمەنستاننان كەلگەن ستۋدەنتەر جەنە ت.ب. 2019-2020 وقۋ جىلىندا بٸرنەشە ستۋدەنت افريكا ەلدەرٸنەن كەلدٸ. ەرينە, ولار قازٸرگٸ تاڭدا نۇر-مٷباراك ۋنيۆەرسيتەتٸنە قاراستى دايىندىق كۋرستارىندا قازاق, اراب تٸلدٸرٸن ٷيرەنۋدە.
بٸزدٸڭ ستۋدەنتتەرٸمٸز دە اكادەمييالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى بويىنشا بٸرنەشە شەتەلدٸك ەرٸپتەس ۋنيۆەرسيتەتتەردە بٸلٸمدەرٸن جەتٸلدٸرۋدە. سول سيياقتى دوكتورانتۋرا بٶلٸمٸندە بٸلٸم الۋشىلار شەتەلدٸك وقۋ ورىندارى مەن عالىمداردان تاعىلىمدامادان ٶتٸپ وتىرادى. الداعى ۋاقىتتا باسقا دا ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اكادەمييالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى نەگٸزٸندە ستۋدەنتتەر جٸبەرەمٸز دەگەن ٷمٸتتەمٸز.
– ۋنيۆەرسيتەت نەگٸزٸنەن قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى ٷشٸن كادر دايىندايتىندىقتان مٷفتيياتپەن بايلانىستارىڭىز قانداي? دٸن سالاسىندا قىزمەت ەتەتٸن مامانداردىڭ دەڭگەيٸن قالاي باعالايسىز?
– ۋنيۆەرسيتەت تٷلەكتەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قمدب-عا كادر رەتٸندە باراتىندىعى بەلگٸلٸ. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەت پەن دٸني باسقارما اراسىنداعى بايلانىس ٶتە جاقسى. قمدب-دا قىزمەتتە جٷرگەن يمامدار, مەشٸت قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ - نۇر-مٷباراك تٷلەكتەرٸ. دٸن سالاسىندا قىزمەت ەتەتٸن مامانداردىڭ قازٸرگٸ دەڭگەيٸ ايتارلىقتاي جاقسارىپ قالعاندىعىن كٶپ ەستٸدٸم. جالپى ٶزٸم دەپ بايقاپ جٷرمٸن, سوندىقتان دٸني مامانداردىڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن جاقسى دەڭگەيدە دەپ باعالاعان بولار ەدٸم. ەرينە, الداعى ۋاقىتتا دٸن ماماندارىنىڭ بٸلٸم كٶرسەتكٸشٸنٸڭ بۇدان دا جوعارى دەڭگەيگە جەتۋٸ ٷشٸن ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ايانباي ەڭبەك ەتەتٸن بولادى.
– نۇر-مٷباراك ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەن ماماندار دٸني سالادان بٶلەك جەرلەردە قىزمەت ەتە الا ما? ولاردىڭ بولاشاقتارى قالاي قۇرىلادى?
– جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, بٸتٸرۋشٸ تٷلەكتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ دٸني سالادا قىزمەت ەتەتٸندٸگٸ بەلگٸلٸ. وسىعان وراي, حالىقتىڭ تٷسٸنٸگٸندە نۇر-مٷباراك ۋنيۆەرسيتەتٸ تەك يمامداردى عانا دايىندايدى دەگەن قاتە پٸكٸر قالىپتاسقان. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸلٸم بەرۋ ٷردٸسٸ جەتٸلۋ ٷستٸندە. بيىلدان باستاپ بٸزدە يسلامتانۋ ماماندىعىن اعىلشىن تٸلٸندە وقىتاتىن ارنايى توپ اشىلدى. الداعى ۋاقىتتا يسلامتانۋدىڭ ماگيستراتۋرا بٶلٸمٸندە «يسلام ەكونوميكاسى» باعىتىن ەنگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, باسقا دا قىزمەتتەرگە جول اشاتىن بولادى.
– كەيبٸر مۇسىلمان ەلدەردە قىز بالاعا باسقاشا كٶزقاراس قالىپتاسقان. مەسەلەن, جۇمىس ٸستەتپەۋ, بٸلٸم بەرمەۋ سيياقتى... بۇعان كٶزقاراسىڭىز قانداي?
– بۇل دۇرىس ەمەس اقپارات دەپ سانايمىن. مەن ٶزٸم كٶرگەن مىسىر, ليۆييا, سيرييا, ماروككو, الجير جەنە باسقا دا مۇسىلمان ەلدەرٸندە ەيەلدەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىندىعىن سەنٸمدٸ تٷردە ايتا الامىن. ولارعا بٸلٸم الۋعا, جۇمىس ٸستەۋگە رۇقسات بەرەدٸ. مەسەلە ەيەل نەمەسە ەركەك بولۋدا ەمەس, مەسەلە بەلگٸلٸ بٸر قىزمەتكە قايسىسى لايىقتى, قابٸلەتتٸ, يكەمدٸ ەكەندٸگٸندە. ەكەۋٸنٸڭ قايسىسى قابٸلەتتٸ بولسا, سول قىزمەتكە الىنادى. مەنٸڭ ويىمشا, يسلامي ٶلشەم وسى بولىپ تابىلادى. قۇراندا «مەيلٸ ەر بولسىن, ەيەل بولسىن, كٸمدە-كٸم مٷمٸن رەتٸندە ساۋاپتى دا يگٸلٸكتٸ ٸستەر اتقارسا, بٸز وعان مٸندەتتٸ تٷردە پەك ەرٸ جاقسى ٶمٸر سىيلايمىز» دەپ ايتىپ ٶتكەن. يسلام دٸنٸ ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, تەحنولوگييالىق باسقا دا سالالار جاعىنان مىقتى, دامىعان قوعام, ٶركەنيەتتٸ ەل قۇرۋعا شاقىرادى. ەرينە, بۇلاردىڭ بارلىعى - بٸلٸم الۋ, ەڭبەك ەتۋ ارقىلى ورنايتىندىعى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان يسلام دٸنٸندە ەيەل ادامنىڭ ورنى ەرەكشە, ولارعا تەڭ دەرەجەدە قارىم-قاتىناس جاسالعان. بەلكٸم, ەرتەرەكتە ەيەل ادامدى تٶمەن ساناۋ پٸكٸرٸ بولعان شىعار. بٸراق, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ونداي ەمەس. تٸپتەن, كٶپتەگەن كونستيتۋتسييا مەتٸنٸندە ەركەك پەن ەيەل اراسىنداعى تەڭدٸك حاقىندا, ياكي كەز-كەلگەن ازامات جىنىسىنا قاراماستان تەڭ قۇقىلى ەكەندٸگٸ جازىلعان.
مەن ٶز باسىم مىسىردىڭ 2014 جىلعى كونسيتۋتسيياسىنا تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ بويىنشا كوميسسييا مٷشەسٸ رەتٸندە قاتىستىم. ونىڭ بٸر تارماعى بىلاي دەلٸنگەن: «زاڭ الدىندا ازاماتتار (ەركەك بولسىن ەيەل بولسىن) جىنىسىنا, تٸلٸنە, دٸنٸنە قاراماستان تەڭ بولىپ تابىلادى». سوندىقتان مەنٸڭ جەكە باس پٸكٸرٸم - قاي ۋاقىتتا دا, ەركەك بولسىن, ەيەل بولسىن, كٸم لايىقتى بولسا, سول قىزمەتكە الىنۋى كەرەك.
– قازاقستانداعى دٸني احۋالدى قالاي باعالايسىز?
– قازاقستانداعى دٸني احۋالعا كەلەر بولساق, ەڭ ەۋەلٸ قازاقستاندا وسىنداي يسلامي ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بولۋىنىڭ ٶزٸ كٶپ سۇراقتىڭ جاۋابى بولىپ تابىلادى. بۇنى دٸنگە دەگەن جاناشىرلىق دەپ تٷسٸنەمٸن. وسىندا ەل-ازحار ۋنيۆەرسيتەتٸنەن كەلگەن جيىرماعا جۋىق پروفەسسور-وقىتۋشى قىزمەت ەتۋدە. بٸلەتٸن بولساڭىزدار, ەل-ازحار ۋنيۆەرسيتەتٸ ەلەم بويىنشا يسلامي ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرادى.
جالپى قازاقستانداعى دٸني احۋالعا جاقسى دەگەن باعا بەرەر ەدٸم. دەگەنمەن دە ەلٸ دە بولسا, بۇدان دا جاقسى دەرەجەگە كٶتەرٸلەدٸ دەگەن سەنٸمدەمٸن. سەبەبٸ بۇل توپىراقتان كەزٸندە سىعاناقي, تارازي, ەل-فارابي سيياقتى نەبٸر عالىم-عۇلامالار شىققان. بۇل جەرلەر - كەزٸندە مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتٸڭ قاينار كٶزٸ بولعان جەرلەر. قازٸرگٸ تاڭدا نۇر-سۇلتان قالاسىندا «ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر سەزٸ» ۇيىمداستىرىلىپ, دٷنيەنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن دٸن ٶكٸلدەرٸ باس قوسادى. وندا ٶزەكتٸ مەسەلەلەر شەشٸمٸن تاۋىپ, ۇسىنىستار قارالادى. بۇل دا بولسا ٷلكەن بٸر جەتٸستٸك دەپ سانايمىن.
– ەگەر مٷمكٸندٸك بولسا, جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن ازاماتتارمەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ قانداي جولدارىن ۇسىنار ەدٸڭٸز? ولارمەن قالاي جۇمىس ٸستەگەن دۇرىس?
بٸرٸنشٸ سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرەتٸن بولسام, جات اعىمدا جٷرگەندەرگە ەڭ ەۋەلٸ يسلام دەگەننٸڭ نە ەكەندٸگٸن تولىق تٷسٸندٸرەر ەم. يسلام سٶزٸنٸڭ ماعىناسىنىڭ ٶزٸ «بەيبٸتشٸلٸك, اماندىق» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. سول سيياقتى قۇراندا اللا تاعالا پايعامبارىنا قاراتا: «بٸز سەنٸ ەلەمگە مەيٸرٸم تاراتۋ ٷشٸن جٸبەردٸك» دەگەن بولاتىن. سوندىقتان ولارعا يسلامنىڭ كٶپ قۇپييا تۇسىن ۇعىندىرۋ قاجەت. جات اعىم جەتەگٸندە كەتكەن ازاماتتار - دەل سٸز بەن بٸز سيياقتى ادامدار. ولاردى جاقسى بٸر دٸني مامان جٶنگە سالىپ جٸبەرسە, رايلارىنان قايتار ەدٸ.
ەكٸنشٸ سۇراعىڭىزعا كەلەر بولسام, نەتيجەلٸ جۇمىس ٸستەۋدٸڭ ەڭ جاقسى جولى - ولارمەن ۇزاق ديالوگتا بولۋ. ۇزاق ۋاقىت سٶيلەسە وتىرىپ, ولاردىڭ ٸشكٸ دٷنيەلەرٸنە, ياكي تەرەڭدە جاتقان سەزٸم-سەنٸمدەرٸنە ەسەر ەتۋ كەرەك. ولارعا مازحابپەن جٷرۋدٸڭ ارتىقشىلىقتارى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸن دٸني مامان عانا تٷسٸندٸرۋ كەرەك. جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتۋدٸڭ بٸر سەبەبٸ دە - بٸلٸمسٸزدٸك. سوندىقتان ولاردى وقىتا وتىرىپ, دۇرىس جولعا باعىتتاۋ كەرەك.
ەڭگٸمەلەسكەن اقبوتا مۇسابەك
