Muqaǵali murasynyń ishindegi jurt nazaryn erekshe aýdarǵan dúniesi – «Kúndelikteri». Aqyn onda ózi áserlengen sátterdi aq qaǵazǵa túsirip otyrǵan. Men mynandai kózqaras túiinderin jazyp jatyrmyn dep eshkimge aitpaǵan. Iaǵni, ózimen ózi syrlasqan, ózimen ózi muńdasqan. Qazir sol «Kúndelikterge» kóz salyp otyrsańyz, sondaǵy zamannyń da, sondaǵy adamnyń da san alýan beinelerin kóresiz. Aqynnyń jabyrqaǵan janyn, kúizelip shyqqan júreginiń ánin tyńdaisyz. Al «Kúndelikter» oqyrmanǵa qalai jariia bolǵan edi. Ol ózinshe áńgime. Sonyń jaýabyn qalamger Nurlytai Úrkimbaidyń esteliginen oqyp, qanyǵasyzdar dep oilaimyz.
Bir kúni bólimge meni izdep kinorejisser Serik Aitbaev keldi. Derekti filmder boiynsha maman eken.
– Muqaǵali aqyn jaily derekti dúnie túsirsem degen oiym bar. Stsenarii avtorlyǵyna sizdi tańdap otyrmyn, – deidi jańa ǵana tanysqan qonaǵym.
– Nege? – deimin tańǵalysymdy jasyra almai.
– Muqańnyń poeziiasy jóninde biraz retsenziialaryńyzdy oqydym.
– Taqyrypty siz jaqsy túsinip, asha alatyn siiaqtysyz, – dedi rejisser.
– Ol bar bolǵany Muqaǵali aǵa poeziiasyn meniń jeke qabyldaýym ǵana ǵoi. Al derekti film úshin maǵan naqty dúnieler kerek emes pe? – dep qashqaqtaýdamyn.
Ol jaǵynan qam jemeńiz. Meniń qolymda keremet bir nárse bar. Sony durys iske asyra bilseńiz bolǵany.
Sóitti de Serik Aitbaev qapshyǵynan bir qalyń dápterdi shyǵardy.
– Muqańnyń kúndeligi!!! – dedi ol asa saltanatty únmen.
Qolyma alyp paraqtai bastadym. Óz kózime ózim sener emespin. Uly aqynnyń óz qoltańbasy. Kesek te túidek-túidek oilar… Birtúrli kóńilim alaburtyp, erekshe tolǵanysty kúige tústim.
– Bul naǵyz shedevr ǵoi. Qolyńyzǵa qaidan, qalai túsip júr?!
– Lashyn apaidan aldym. Kino túsirmek oiymdy aitqan edim…
– Siz bilesiz be, mende mynandai usynys bar. Áýeli bul dúnielerdi bizdiń gazetimizge jariialaiyq. Iaǵni halyqqa ortaq dúniege ainalsyn. Sodan ary qarai stsenarii áńgimesin kelise jatarmyz.
– Siz keshirińiz, men bul dápterderdi sizge dál qazir ustatyp kete almaimyn. Lashyn apaimen kelisimim bar edi. Óz qolyna tapsyraiyn. Keshiktirmeýge tyrysamyn. Aparyp bergen kúni sizge habarlap, aitarmyn.
Rejissermen qosh aitysa salysymen Ýákeńniń, «Leninshil jastyń» sol kezdegi redaktory Ýálihan Qalijannyń kabinetine qarai qustai ushtym.
– Osylai da osylai…
– Jaqsy, eger sen shynymen ol dúnieni qolyńa túsirer bolsań, toqtatpastan birneshe nómirge bereiik. Alysymen tike maǵan kelersiń.
Sodan arada árqaisysy aptaǵa, tipti aiǵa bergisiz birneshe kún ótti-aý zaryqtyryp. Rejisser sózinde turdy. Lashyn jeńgeidiń qolyna tabys ete salysymen telefon shalyp turǵanyn jetkizdi. Kelesi kúnniń, iaǵni jeksenbiniń keshinde Lashyn jeńgeidiń úiinde, Muqaǵali aqynnyń qarashańyraǵynda otyrdym.
Kúndelik dápterdi jeńgei maǵan tabystap jatqan kezde ol kisiniń qasynda jumsaq jymiyp qoiyp, Muqańnyń súiikti perzenti Sholpan otyrdy.
Tysqa shyqtym. Qýanashym qoinyma siiar emes. Kúndelik salynǵan qapshyǵymnyń syrtynan álsin-álsin sipalap qoiamyn. «Joǵaltyp almasam eken» degen qaýip te joq emes. Úiime jetisimen bas almastan oqyp, jaqsylap tanysyp shyqtym. Shamamen 80-90 paiyzdaiy orys tilinde jazylǵan eken. Keibir betteri joqqa uqsaidy. Biraq barynyń ózi keremet! «Kúndelikti» mindetti túrde Sholpannyń atynan jariialaýymyz kerek. Maǵan amanatqa tabystaǵandai boldy ǵoi. Ult rýhyn biiktetetin osyndai iske atsalysqanymnyń ózi úlken baqyt emes pe! Óz atymdy esh jerde kórsetpei-aq qoiaiyn» degen ishki oiyma á degennen-aq bekinip alǵanmyn. Al kelesi kúni tańerteń ol jádigerdi Ýákeń paraqtap shyqty da:
– Daiyndap úlgerseń, tezdetip bereiik. Búgin apta basy ǵoi, – deidi oilana.
– Bul jerde aýdarmashynyń sheberligi men jyldamdyǵyna kóp nárse bailanysty bolǵaly tur, – dedim men kúndeliktiń til ereksheligin ańǵartyp.
Ekeýara aqyldasa kelip, sol tusta kezekti kitabyn jazbaqqa, shyǵarmashylyq demalysqa shyqqan jazýshy Beksultan aǵa Nurjekege kúndelik aýdarmasy týraly qolqa salýdy jón kórdik. Jeke shyǵarmashylyq jazýynan ol kisiniń qoly ońailyqpen bosamaityny ańǵarylyp turdy. Alaida Muqańnyń jazbasyn attap kete almasy da belgili edi.
Jádiger tym kólemdi bolǵandyqtan, tek tańdaýly tustaryn ǵana aýdaryp, gazetimizdiń ári ketkende úsh nómirine kólemdi etip jariialaýdy uiǵarystyq. Arasyn úzbei, qatar nómirlerge bermekshimiz.
Ýaǵdalasqan dúisenbi kúni-aq Beksultan aǵa aýdarmaǵa kirisip ketti. Buryn oilaýshy edim «Jumysy kúiip-janyp jatatyn gazet jýrnalisteri ǵana shapshań jazýǵa kóndikken bolar» dep. Onym beker eken.
Kúnde tańerteń ózi qyzmetke kelisimen Ýákeń redaktor kóligin maǵan beredi. Salyp-uryp Bekeńniń úiine jetemin. Ol kisi bir nómirlik aýdarmany qolyma ustata qoiady. Shala uiqyly bop aýdarǵany júzinen kórinip turatyn. Sodan Aizash jeńgeidiń usynǵan tańǵy shaiyna moiyn bura almastan, nan aýyz tie salyp, redaktsiiaǵa qaita shapqylaimyn.
Jaýapty hatshy Erǵali Saǵat eń júirik degen mashinkashy qyzdy osy jumysqa arnaiy bosatyp qoiǵan bolatyn. Dereý «diktovkaǵa» otyramyn. Sabazdyń shapshańdyǵy sonsha, jazý mashinkasynyń túimeshikterine qaramastan zyryldatyp basa beretin. Áiteýir, teksti úlgerip oqyp otyrsań bolǵany. «Ái, zyryldatýyna qaraǵanda, talai qate ketti-aý, shirkin. Qaita jóndep, áýrelenetin boldym-aý» degen oimen bólimime kirisimen sý jańa teksti oqi bastadym. Birli-jarym bolmasa, qate joq. Riza bolmasqa amalyń qalmaidy eken.
Al jaýapty hatshy bastaǵan sekretariattyń jigitteri bolsa, maketterin ázirlep, Muqaǵali aqynnyń sony sýretterin izdestirip, zyr qaǵyp júrgenderi.
– Teksińiz ázir bolsa, «dosylmen» jibereiik, – deidi maǵan «maketshi» jigitter pysyqtai túsip. Redaktordyń orynbasary Erjuman Smaiyl bolsa baspahana terimshisimen aldyn ala kelisip qoiady. «Shuǵyl material barady. Qinalmai basa qoiyńdar» dep.
Bir nárseni eskergen jón, ol gazetti qazirgidei kompiýtermen teretin zaman emes. Terimniń bári kádimgi baspahanalyq qara temir arqyly atqarylatyn. Iaǵni, jumys aýyr da kúrdeli edi. Biraq súttei uiyǵan shyǵarmashylyq ujym qyzmetkerleri onyń bárin ońailatyp jiberdi.
Osynshalyqty aýqymdy is, bir qarasańyz, ózinen ózi op-ońai-aq bitip jatqan siiaqty. Sebebi, ol isti atqaryp júrgender birin biri jarty aýyz sózben túsinisip, birine biri kómektesýge umtylyp turatyn shyǵarmashylyq ujym músheleri edi.
Men sol joly anyq túsindim, tabysqa jetkisi keletin ujymnyń «vahterynan» bastap birinshi basshysyna deiin isker, talantty ári keremet uiymshyl bolýy shart.
Sodan ne kerek, mysaly seisenbiniń tańynda ǵana qalammen jazylǵan qoljazbasyn qolymyzǵa ustatyp jibergen Beksultan Nurjeke kelesi kúngi tańerteńgi gazetimizden kórnekti jazýshy Ábish Kekilbaidyń «Altyn qalamdy ardaq aqyn» degen alǵysózimen ashylǵan álgi aýdarmasyn oqyp otyrdy. Kúndeliktiń taqyrybyn «Mahabbatan – parasatqa» dep qoidyq. Muqańnyń óz sózi edi…
Al asa qurmetti oqyrmandarymyzdyń qýanyshynda shek bolmady. Kúndeliktiń alǵashqy bólimi shyqqan kúnnen bastap telefondarymyzdan maza ketti. «Taǵy qansha nómirge shyǵarmaqshysyzdar? Kelesi bólimderi qashan jaryq kóredi? Kúndelikti tutas beresizder me? Muqańnyń mundai kúndeliginiń bar ekenin buryn qalai bilmegenbiz?» degen saýaldar qarsha borap ketken bolatyn.
Kelesi kúni tańerteń Beksultan aǵanyń qolynan jańa ǵana núktesi qoiylǵan kezekti aýdarmany alyp, redaktsiiamyzǵa jetisimen mashinkashy qyzǵa qarai taǵy da asyǵyp bara jatamyn. Jazýshy aǵanyń úii men redaktsiia arasy kishigirim súrleý jolǵa ainaldy dese bolǵandai. Óstip 4-5 kún jantalastyq-aý. Osynaý jádiger dúnieden úzindini «Leninshil jastyń» 1988 jylǵy 20, 21, 22 qańtar kúngi sandarynda jariialadyq. Túiin sózimizdi jazyp, kúndelikpen tolyq tanystyrý aldaǵy jyldardyń enshisinde ekenin aityp, qalyń oqyrmandarymyzǵa súiinshilei jar salǵan bul sharýamyzdy da osylaisha aiaqtap shyqqan bolatynbyz.
«Leninshil jasta» jariialanǵan sol mátinderdiń negizinde aqyn kúndeligi keiinirek jeke kitap bolyp, birneshe márte basylyp shyqty. Alaida, aýdarma mátininiń «Leninshil jastan» alynǵany kórsetilmedi. Bálkim álemdik baspa isinde sondai mádeniettiń bar ekenin bizdiń baspagerler bilmegen de bolar? Aitý qiyn… Al jyldar óte kele kúndeliktiń tolyq mátini de jinaqtalyp shyqqan bolatyn.
Aitpaqshy, táýekelshildik demekshi… Aýdarý barysynda Beksultan aǵa tarapynan mynandai usynys aityldy.
– Muqań bul dúniesin erikkennen oryssha jazbaǵan bolar. Oi qandai, oryssha til qandai! Osy qyryn oqyrmany tanysyn. Biraz oryssha oi oralymdaryn belgilep qoidym. Kúndeliktiń kei tustaryn sol oryssha kúiinde bereiik.
Dereý aqyldasýdamyz. «Qalai bolar eken? Respýblikalyq qazaqtildi úlken gazetten arakidik bolsa da orys tilinde mátin basqany qandai bolmaq? Qos TsK ne deidi? Eń bastysy, oqyrman qalai qabyldamaq?» Oilar tolastar emes…
– Nesi bar, táýekel etip kóreiik. Mátin myqty. Sondyqtan ózin ózi aqtaidy ǵoi dep oilaimyn, – dedi Ýákeń. Qalai bolǵanda da sheshýshi sóz – redaktorda. «Táýekeldi óz moinyna alyp otyr ǵoi. Oryssha barsa, barsyn, bálkim oqylar» degen oiǵa qaldyq. Kelesi kúni bizdiń bas sarapshylarymyz – oqyrmandarymyz «Muqaǵali aqyn orysshaǵa osynshama júirik bolǵan eken ǵoi. Qandai keremet oilar. Tipti, oryssha jazylǵany da bilinbeidi!» dep qońyraý shalysty.
Keiin jyldar óte kele oiǵa qalatynmyn. «Qolymyzǵa tier-timesten, kúndelikti shuǵyl túrde jariialaýǵa nege sonsha asyqtyq eken? Tolyq aýdartyp alyp, asyqpai shetinen nege bere bermedik. Sondai jaýapty istiń tizginin qoryqpastan qolyma qalai alǵam?» dep. Meniń oiymsha, onyń eń basty sebebi, aqiyq aqynnyń osynaý qaitalanbas jádiger murasyn oqyrmanǵa meilinshe tezdetip jetkizýge umtylys bolsa kerek. Iaǵni úlken táýekelge bel býǵan ekenbiz. Ekinshiden, kásibi túisik-daǵdynyń yryq bermes tabiǵaty bolar? Naqtylai aitqanda «Basqa basylymdarǵa málim bolmai turǵanynda, mundai shedevr dúnieni alǵashqy bop biz jariialaýymyz kerek» degen.
«Jas Alash» gazetinen, 27 shilde 2010 jyl
«Muqaǵali» jýrnaly №1, 2011 jyl
