مۇقاعالي مۇراسىنىڭ ٸشٸندەگٸ جۇرت نازارىن ەرەكشە اۋدارعان دٷنيەسٸ – «كٷندەلٸكتەرٸ». اقىن وندا ٶزٸ ەسەرلەنگەن سەتتەردٸ اق قاعازعا تٷسٸرٸپ وتىرعان. مەن مىنانداي كٶزقاراس تٷيٸندەرٸن جازىپ جاتىرمىن دەپ ەشكٸمگە ايتپاعان. ياعني, ٶزٸمەن ٶزٸ سىرلاسقان, ٶزٸمەن ٶزٸ مۇڭداسقان. قازٸر سول «كٷندەلٸكتەرگە» كٶز سالىپ وتىرساڭىز, سونداعى زاماننىڭ دا, سونداعى ادامنىڭ دا سان الۋان بەينەلەرٸن كٶرەسٸز. اقىننىڭ جابىرقاعان جانىن, كٷيزەلٸپ شىققان جٷرەگٸنٸڭ ەنٸن تىڭدايسىز. ال «كٷندەلٸكتەر» وقىرمانعا قالاي جارييا بولعان ەدٸ. ول ٶزٸنشە ەڭگٸمە. سونىڭ جاۋابىن قالامگەر نۇرلىتاي ٷركٸمبايدىڭ ەستەلٸگٸنەن وقىپ, قانىعاسىزدار دەپ ويلايمىز.
بٸر كٷنٸ بٶلٸمگە مەنٸ ٸزدەپ كينورەجيسسەر سەرٸك ايتباەۆ كەلدٸ. دەرەكتٸ فيلمدەر بويىنشا مامان ەكەن.
– مۇقاعالي اقىن جايلى دەرەكتٸ دٷنيە تٷسٸرسەم دەگەن ويىم بار. ستسەناريي اۆتورلىعىنا سٸزدٸ تاڭداپ وتىرمىن, – دەيدٸ جاڭا عانا تانىسقان قوناعىم.
– نەگە? – دەيمٸن تاڭعالىسىمدى جاسىرا الماي.
– مۇقاڭنىڭ پوەزيياسى جٶنٸندە بٸراز رەتسەنزييالارىڭىزدى وقىدىم.
– تاقىرىپتى سٸز جاقسى تٷسٸنٸپ, اشا الاتىن سيياقتىسىز, – دەدٸ رەجيسسەر.
– ول بار بولعانى مۇقاعالي اعا پوەزيياسىن مەنٸڭ جەكە قابىلداۋىم عانا عوي. ال دەرەكتٸ فيلم ٷشٸن ماعان ناقتى دٷنيەلەر كەرەك ەمەس پە? – دەپ قاشقاقتاۋدامىن.
ول جاعىنان قام جەمەڭٸز. مەنٸڭ قولىمدا كەرەمەت بٸر نەرسە بار. سونى دۇرىس ٸسكە اسىرا بٸلسەڭٸز بولعانى.
سٶيتتٸ دە سەرٸك ايتباەۆ قاپشىعىنان بٸر قالىڭ دەپتەردٸ شىعاردى.
– مۇقاڭنىڭ كٷندەلٸگٸ!!! – دەدٸ ول اسا سالتاناتتى ٷنمەن.
قولىما الىپ پاراقتاي باستادىم. ٶز كٶزٸمە ٶزٸم سەنەر ەمەسپٸن. ۇلى اقىننىڭ ٶز قولتاڭباسى. كەسەك تە تٷيدەك-تٷيدەك ويلار… بٸرتٷرلٸ كٶڭٸلٸم الابۇرتىپ, ەرەكشە تولعانىستى كٷيگە تٷستٸم.
– بۇل ناعىز شەدەۆر عوي. قولىڭىزعا قايدان, قالاي تٷسٸپ جٷر?!
– لاشىن اپايدان الدىم. كينو تٷسٸرمەك ويىمدى ايتقان ەدٸم…
– سٸز بٸلەسٸز بە, مەندە مىنانداي ۇسىنىس بار. ەۋەلٸ بۇل دٷنيەلەردٸ بٸزدٸڭ گازەتٸمٸزگە جارييالايىق. ياعني حالىققا ورتاق دٷنيەگە اينالسىن. سودان ارى قاراي ستسەناريي ەڭگٸمەسٸن كەلٸسە جاتارمىز.
– سٸز كەشٸرٸڭٸز, مەن بۇل دەپتەردەردٸ سٸزگە دەل قازٸر ۇستاتىپ كەتە المايمىن. لاشىن اپايمەن كەلٸسٸمٸم بار ەدٸ. ٶز قولىنا تاپسىرايىن. كەشٸكتٸرمەۋگە تىرىسامىن. اپارىپ بەرگەن كٷنٸ سٸزگە حابارلاپ, ايتارمىن.
رەجيسسەرمەن قوش ايتىسا سالىسىمەن ۋەكەڭنٸڭ, «لەنينشٸل جاستىڭ» سول كەزدەگٸ رەداكتورى ۋەليحان قاليجاننىڭ كابينەتٸنە قاراي قۇستاي ۇشتىم.
– وسىلاي دا وسىلاي…
– جاقسى, ەگەر سەن شىنىمەن ول دٷنيەنٸ قولىڭا تٷسٸرەر بولساڭ, توقتاتپاستان بٸرنەشە نٶمٸرگە بەرەيٸك. الىسىمەن تٸكە ماعان كەلەرسٸڭ.
سودان ارادا ەرقايسىسى اپتاعا, تٸپتٸ ايعا بەرگٸسٸز بٸرنەشە كٷن ٶتتٸ-اۋ زارىقتىرىپ. رەجيسسەر سٶزٸندە تۇردى. لاشىن جەڭگەيدٸڭ قولىنا تابىس ەتە سالىسىمەن تەلەفون شالىپ تۇرعانىن جەتكٸزدٸ. كەلەسٸ كٷننٸڭ, ياعني جەكسەنبٸنٸڭ كەشٸندە لاشىن جەڭگەيدٸڭ ٷيٸندە, مۇقاعالي اقىننىڭ قاراشاڭىراعىندا وتىردىم.
كٷندەلٸك دەپتەردٸ جەڭگەي ماعان تابىستاپ جاتقان كەزدە ول كٸسٸنٸڭ قاسىندا جۇمساق جىميىپ قويىپ, مۇقاڭنىڭ سٷيٸكتٸ پەرزەنتٸ شولپان وتىردى.
تىسقا شىقتىم. قۋاناشىم قوينىما سييار ەمەس. كٷندەلٸك سالىنعان قاپشىعىمنىڭ سىرتىنان ەلسٸن-ەلسٸن سيپالاپ قويامىن. «جوعالتىپ الماسام ەكەن» دەگەن قاۋٸپ تە جوق ەمەس. ٷيٸمە جەتٸسٸمەن باس الماستان وقىپ, جاقسىلاپ تانىسىپ شىقتىم. شامامەن 80-90 پايىزدايى ورىس تٸلٸندە جازىلعان ەكەن. كەيبٸر بەتتەرٸ جوققا ۇقسايدى. بٸراق بارىنىڭ ٶزٸ كەرەمەت! «كٷندەلٸكتٸ» مٸندەتتٸ تٷردە شولپاننىڭ اتىنان جارييالاۋىمىز كەرەك. ماعان اماناتقا تابىستاعانداي بولدى عوي. ۇلت رۋحىن بيٸكتەتەتٸن وسىنداي ٸسكە اتسالىسقانىمنىڭ ٶزٸ ٷلكەن باقىت ەمەس پە! ٶز اتىمدى ەش جەردە كٶرسەتپەي-اق قويايىن» دەگەن ٸشكٸ ويىما ە دەگەننەن-اق بەكٸنٸپ العانمىن. ال كەلەسٸ كٷنٸ تاڭەرتەڭ ول جەدٸگەردٸ ۋەكەڭ پاراقتاپ شىقتى دا:
– دايىنداپ ٷلگەرسەڭ, تەزدەتٸپ بەرەيٸك. بٷگٸن اپتا باسى عوي, – دەيدٸ ويلانا.
– بۇل جەردە اۋدارماشىنىڭ شەبەرلٸگٸ مەن جىلدامدىعىنا كٶپ نەرسە بايلانىستى بولعالى تۇر, – دەدٸم مەن كٷندەلٸكتٸڭ تٸل ەرەكشەلٸگٸن اڭعارتىپ.
ەكەۋارا اقىلداسا كەلٸپ, سول تۇستا كەزەكتٸ كٸتابىن جازباققا, شىعارماشىلىق دەمالىسقا شىققان جازۋشى بەكسۇلتان اعا نۇرجەكەگە كٷندەلٸك اۋدارماسى تۋرالى قولقا سالۋدى جٶن كٶردٸك. جەكە شىعارماشىلىق جازۋىنان ول كٸسٸنٸڭ قولى وڭايلىقپەن بوسامايتىنى اڭعارىلىپ تۇردى. الايدا مۇقاڭنىڭ جازباسىن اتتاپ كەتە الماسى دا بەلگٸلٸ ەدٸ.
جەدٸگەر تىم كٶلەمدٸ بولعاندىقتان, تەك تاڭداۋلى تۇستارىن عانا اۋدارىپ, گازەتٸمٸزدٸڭ ەرٸ كەتكەندە ٷش نٶمٸرٸنە كٶلەمدٸ ەتٸپ جارييالاۋدى ۇيعارىستىق. اراسىن ٷزبەي, قاتار نٶمٸرلەرگە بەرمەكشٸمٸز.
ۋاعدالاسقان دٷيسەنبٸ كٷنٸ-اق بەكسۇلتان اعا اۋدارماعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ. بۇرىن ويلاۋشى ەدٸم «جۇمىسى كٷيٸپ-جانىپ جاتاتىن گازەت جۋرناليستەرٸ عانا شاپشاڭ جازۋعا كٶندٸككەن بولار» دەپ. ونىم بەكەر ەكەن.
كٷندە تاڭەرتەڭ ٶزٸ قىزمەتكە كەلٸسٸمەن ۋەكەڭ رەداكتور كٶلٸگٸن ماعان بەرەدٸ. سالىپ-ۇرىپ بەكەڭنٸڭ ٷيٸنە جەتەمٸن. ول كٸسٸ بٸر نٶمٸرلٸك اۋدارمانى قولىما ۇستاتا قويادى. شالا ۇيقىلى بوپ اۋدارعانى جٷزٸنەن كٶرٸنٸپ تۇراتىن. سودان ايزاش جەڭگەيدٸڭ ۇسىنعان تاڭعى شايىنا مويىن بۇرا الماستان, نان اۋىز تيە سالىپ, رەداكتسيياعا قايتا شاپقىلايمىن.
جاۋاپتى حاتشى ەرعالي ساعات ەڭ جٷيرٸك دەگەن ماشينكاشى قىزدى وسى جۇمىسقا ارنايى بوساتىپ قويعان بولاتىن. دەرەۋ «ديكتوۆكاعا» وتىرامىن. سابازدىڭ شاپشاڭدىعى سونشا, جازۋ ماشينكاسىنىڭ تٷيمەشٸكتەرٸنە قاراماستان زىرىلداتىپ باسا بەرەتٸن. ەيتەۋٸر, تەكستٸ ٷلگەرٸپ وقىپ وتىرساڭ بولعانى. «ەي, زىرىلداتۋىنا قاراعاندا, تالاي قاتە كەتتٸ-اۋ, شٸركٸن. قايتا جٶندەپ, ەۋرەلەنەتٸن بولدىم-اۋ» دەگەن ويمەن بٶلٸمٸمە كٸرٸسٸمەن سۋ جاڭا تەكستٸ وقي باستادىم. بٸرلٸ-جارىم بولماسا, قاتە جوق. ريزا بولماسقا امالىڭ قالمايدى ەكەن.
ال جاۋاپتى حاتشى باستاعان سەكرەتارياتتىڭ جٸگٸتتەرٸ بولسا, ماكەتتەرٸن ەزٸرلەپ, مۇقاعالي اقىننىڭ سونى سۋرەتتەرٸن ٸزدەستٸرٸپ, زىر قاعىپ جٷرگەندەرٸ.
– تەكسٸڭٸز ەزٸر بولسا, «دوسىلمەن» جٸبەرەيٸك, – دەيدٸ ماعان «ماكەتشٸ» جٸگٸتتەر پىسىقتاي تٷسٸپ. رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىل بولسا باسپاحانا تەرٸمشٸسٸمەن الدىن الا كەلٸسٸپ قويادى. «شۇعىل ماتەريال بارادى. قينالماي باسا قويىڭدار» دەپ.
بٸر نەرسەنٸ ەسكەرگەن جٶن, ول گازەتتٸ قازٸرگٸدەي كومپيۋتەرمەن تەرەتٸن زامان ەمەس. تەرٸمنٸڭ بەرٸ كەدٸمگٸ باسپاحانالىق قارا تەمٸر ارقىلى اتقارىلاتىن. ياعني, جۇمىس اۋىر دا كٷردەلٸ ەدٸ. بٸراق سٷتتەي ۇيىعان شىعارماشىلىق ۇجىم قىزمەتكەرلەرٸ ونىڭ بەرٸن وڭايلاتىپ جٸبەردٸ.
وسىنشالىقتى اۋقىمدى ٸس, بٸر قاراساڭىز, ٶزٸنەن ٶزٸ وپ-وڭاي-اق بٸتٸپ جاتقان سيياقتى. سەبەبٸ, ول ٸستٸ اتقارىپ جٷرگەندەر بٸرٸن بٸرٸ جارتى اۋىز سٶزبەن تٷسٸنٸسٸپ, بٸرٸنە بٸرٸ كٶمەكتەسۋگە ۇمتىلىپ تۇراتىن شىعارماشىلىق ۇجىم مٷشەلەرٸ ەدٸ.
مەن سول جولى انىق تٷسٸندٸم, تابىسقا جەتكٸسٸ كەلەتٸن ۇجىمنىڭ «ۆاحتەرىنان» باستاپ بٸرٸنشٸ باسشىسىنا دەيٸن ٸسكەر, تالانتتى ەرٸ كەرەمەت ۇيىمشىل بولۋى شارت.
سودان نە كەرەك, مىسالى سەيسەنبٸنٸڭ تاڭىندا عانا قالاممەن جازىلعان قولجازباسىن قولىمىزعا ۇستاتىپ جٸبەرگەن بەكسۇلتان نۇرجەكە كەلەسٸ كٷنگٸ تاڭەرتەڭگٸ گازەتٸمٸزدەن كٶرنەكتٸ جازۋشى ەبٸش كەكٸلبايدىڭ «التىن قالامدى ارداق اقىن» دەگەن العىسٶزٸمەن اشىلعان ەلگٸ اۋدارماسىن وقىپ وتىردى. كٷندەلٸكتٸڭ تاقىرىبىن «ماحابباتان – پاراساتقا» دەپ قويدىق. مۇقاڭنىڭ ٶز سٶزٸ ەدٸ…
ال اسا قۇرمەتتٸ وقىرماندارىمىزدىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. كٷندەلٸكتٸڭ العاشقى بٶلٸمٸ شىققان كٷننەن باستاپ تەلەفوندارىمىزدان مازا كەتتٸ. «تاعى قانشا نٶمٸرگە شىعارماقشىسىزدار? كەلەسٸ بٶلٸمدەرٸ قاشان جارىق كٶرەدٸ? كٷندەلٸكتٸ تۇتاس بەرەسٸزدەر مە? مۇقاڭنىڭ مۇنداي كٷندەلٸگٸنٸڭ بار ەكەنٸن بۇرىن قالاي بٸلمەگەنبٸز?» دەگەن ساۋالدار قارشا بوراپ كەتكەن بولاتىن.
كەلەسٸ كٷنٸ تاڭەرتەڭ بەكسۇلتان اعانىڭ قولىنان جاڭا عانا نٷكتەسٸ قويىلعان كەزەكتٸ اۋدارمانى الىپ, رەداكتسييامىزعا جەتٸسٸمەن ماشينكاشى قىزعا قاراي تاعى دا اسىعىپ بارا جاتامىن. جازۋشى اعانىڭ ٷيٸ مەن رەداكتسييا اراسى كٸشٸگٸرٸم سٷرلەۋ جولعا اينالدى دەسە بولعانداي. ٶستٸپ 4-5 كٷن جانتالاستىق-اۋ. وسىناۋ جەدٸگەر دٷنيەدەن ٷزٸندٸنٸ «لەنينشٸل جاستىڭ» 1988 جىلعى 20, 21, 22 قاڭتار كٷنگٸ ساندارىندا جارييالادىق. تٷيٸن سٶزٸمٸزدٸ جازىپ, كٷندەلٸكپەن تولىق تانىستىرۋ الداعى جىلداردىڭ ەنشٸسٸندە ەكەنٸن ايتىپ, قالىڭ وقىرماندارىمىزعا سٷيٸنشٸلەي جار سالعان بۇل شارۋامىزدى دا وسىلايشا اياقتاپ شىققان بولاتىنبىز.
«لەنينشٸل جاستا» جارييالانعان سول مەتٸندەردٸڭ نەگٸزٸندە اقىن كٷندەلٸگٸ كەيٸنٸرەك جەكە كٸتاپ بولىپ, بٸرنەشە مەرتە باسىلىپ شىقتى. الايدا, اۋدارما مەتٸنٸنٸڭ «لەنينشٸل جاستان» الىنعانى كٶرسەتٸلمەدٸ. بەلكٸم ەلەمدٸك باسپا ٸسٸندە سونداي مەدەنيەتتٸڭ بار ەكەنٸن بٸزدٸڭ باسپاگەرلەر بٸلمەگەن دە بولار? ايتۋ قيىن… ال جىلدار ٶتە كەلە كٷندەلٸكتٸڭ تولىق مەتٸنٸ دە جيناقتالىپ شىققان بولاتىن.
ايتپاقشى, تەۋەكەلشٸلدٸك دەمەكشٸ… اۋدارۋ بارىسىندا بەكسۇلتان اعا تاراپىنان مىنانداي ۇسىنىس ايتىلدى.
– مۇقاڭ بۇل دٷنيەسٸن ەرٸككەننەن ورىسشا جازباعان بولار. وي قانداي, ورىسشا تٸل قانداي! وسى قىرىن وقىرمانى تانىسىن. بٸراز ورىسشا وي ورالىمدارىن بەلگٸلەپ قويدىم. كٷندەلٸكتٸڭ كەي تۇستارىن سول ورىسشا كٷيٸندە بەرەيٸك.
دەرەۋ اقىلداسۋدامىز. «قالاي بولار ەكەن? رەسپۋبليكالىق قازاقتٸلدٸ ٷلكەن گازەتتەن اراكٸدٸك بولسا دا ورىس تٸلٸندە مەتٸن باسقانى قانداي بولماق? قوس تسك نە دەيدٸ? ەڭ باستىسى, وقىرمان قالاي قابىلداماق?» ويلار تولاستار ەمەس…
– نەسٸ بار, تەۋەكەل ەتٸپ كٶرەيٸك. مەتٸن مىقتى. سوندىقتان ٶزٸن ٶزٸ اقتايدى عوي دەپ ويلايمىن, – دەدٸ ۋەكەڭ. قالاي بولعاندا دا شەشۋشٸ سٶز – رەداكتوردا. «تەۋەكەلدٸ ٶز موينىنا الىپ وتىر عوي. ورىسشا بارسا, بارسىن, بەلكٸم وقىلار» دەگەن ويعا قالدىق. كەلەسٸ كٷنٸ بٸزدٸڭ باس ساراپشىلارىمىز – وقىرماندارىمىز «مۇقاعالي اقىن ورىسشاعا وسىنشاما جٷيرٸك بولعان ەكەن عوي. قانداي كەرەمەت ويلار. تٸپتٸ, ورىسشا جازىلعانى دا بٸلٸنبەيدٸ!» دەپ قوڭىراۋ شالىستى.
كەيٸن جىلدار ٶتە كەلە ويعا قالاتىنمىن. «قولىمىزعا تيەر-تيمەستەن, كٷندەلٸكتٸ شۇعىل تٷردە جارييالاۋعا نەگە سونشا اسىقتىق ەكەن? تولىق اۋدارتىپ الىپ, اسىقپاي شەتٸنەن نەگە بەرە بەرمەدٸك. سونداي جاۋاپتى ٸستٸڭ تٸزگٸنٸن قورىقپاستان قولىما قالاي العام?» دەپ. مەنٸڭ ويىمشا, ونىڭ ەڭ باستى سەبەبٸ, اقيىق اقىننىڭ وسىناۋ قايتالانباس جەدٸگەر مۇراسىن وقىرمانعا مەيلٸنشە تەزدەتٸپ جەتكٸزۋگە ۇمتىلىس بولسا كەرەك. ياعني ٷلكەن تەۋەكەلگە بەل بۋعان ەكەنبٸز. ەكٸنشٸدەن, كەسٸبي تٷيسٸك-داعدىنىڭ ىرىق بەرمەس تابيعاتى بولار? ناقتىلاي ايتقاندا «باسقا باسىلىمدارعا مەلٸم بولماي تۇرعانىندا, مۇنداي شەدەۆر دٷنيەنٸ العاشقى بوپ بٸز جارييالاۋىمىز كەرەك» دەگەن.
«جاس الاش» گازەتٸنەن, 27 شٸلدە 2010 جىل
«مۇقاعالي» جۋرنالى №1, 2011 جىل
