Belgili quqyqtanýshy, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi, Eýropalyq quqyq jáne adam quqyqtary institýtynyń direktory Marat Báshimov Facebook paraqshasynda Senatqa joldanǵan «Beibit jiyndardy uiymdastyrý men ótkizý týraly» zań jobasyna jasalǵan taldaýyn jariia etti, dep habarlaidy QazAqparat.
Marat Báshimovtyń sala-salaǵa bóle júrgizilgen taldaýyn sózbe-sóz aýdaryp usynamyz.
1. Zań jobasy adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq kelisimderge, atap aitqanda, BUU Azamattyq jáne saiasi quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń 21-babyna sáikes keledi. Sebebi eń bastysy «beibit jinalystar ótkizýge qaqy bar» degen erik bildirý quqyǵy bekitilgen. Bul quqyqty paidalaný tártibi zańǵa sáikes belgilengen jáne demokratiialyq qoǵamda memleket pen qoǵamdyq qaýipsizdik, qoǵamdyq tártip, halyqtyń densaýlyǵy men moralyn qorǵaý nemese basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý múddelerinde qajet bolatyn jaǵdailardy qospaǵanda, eshqandai shekteýge ushyramaidy». Bári de osy negizgi quqyqtyq normany ustanýǵa tyrysty. Halyqaralyq paktiniń osy normasyn qaitalaityn Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 32, 39 baptary da baryn eskerý kerek. Bul, tutastai alǵanda, adam quqyqtary men negizgi bostandyǵyn qorǵaý týraly Eýropalyq konventsiianyń qaǵidalaryna jáne EQYU nusqaýlaryna sáikes keledi.
2. Zań jobasynda baiandalǵan beibit jinalystardy ótkizý týraly prezýmptsiia - EQYU Beibit jiyn bostandyǵy týraly nusqaýlarynda aitylǵan negizgi qaǵidalardyń biri. Sonymen qatar «tyiym salynbaǵannyń bárine ruqsat etiledi» degen taǵy bir qaǵida kórinis tapty. Zań jobasy postkeńestik keńistiktegi eń liberaldy zańdardyń biri. Mitingiler týraly habarlama qaǵidatynyń merzimi – 5 jumys kúni. Resei Federatsiiasynda da habarlama qaǵidaty bar. Biraq ol jaqta kópshilik is-shara ótetin kúnge deiin 10 kúnnen keshiktirmei habarlaý kerek. Qyrǵyzstanda - 12 kúntizbelik kún bolsa, bul tártip Ózbekstanda - 30 kún.
3. Sonymen qatar mysaly, kórshimiz Resei Federatsiiasynyń miting uiymdastyrýshylaryna qatań talaptar legi qoiylǵan. Reseide Ákimshilik quqyq buzý týraly kodekstiń baptarynda kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyqtar úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan adam belgili bir ýaqyt boiy miting uiymdastyra almaidy. Bul rette 5.38 (Jinalystar, mitingiler, demonstratsiialar, sherýler men piketter týraly zańnamany buzý), 19.3 (Politsiia qyzmetkeriniń, áskeri qyzmetshiniń, federaldy qaýipsizdik qyzmetteriniń qyzmetkeriniń, memlekettik kúzet organdarynyń qyzmetkeriniń, kóshi-qon salasyndaǵy federaldy memlekettik baqylaýdy (qadaǵalaýdy) júzege asyratyn organdardyń qyzmetkeriniń nemese qylmystyq-atqarý júiesi organynyń nemese mekemesiniń qyzmetkeriniń, Resei Federatsiiasynyń ulttyq ulanynyń ofitseriniń zańdy buiryǵyna baǵynbaý), 20.1 (Usaq buzaqylyq), 20.18 (Kólik kommýnikatsiialaryn buǵattaý jáne t.b. Basqa elderde keibir shekteýler bar) baptaryna sai jaýapkershilikke tartylǵan azamattar týraly sóz bolyp otyr.
4. Bizde olai emes. Basynda azamattardyń erik-jigerin tolyq qamtamasyz etý úshin úkimettik nusqany jasaýshylardyń ózi bul normany zań jobasyna kirgizbedi. Bul norma enip ketse, kóp adamǵa beibit jiindardy uiymdastyrýǵa tyiym salynar edi.
5. Kópshilik mitingti tek saiasi jiyn dep oilaidy. Joq! Bul azamattardyń konstitýtsiialyq quqyqtaryn qorǵaýdyń kez kelgen spektrin - ekonomikalyq, áleýmettik, mádeni, bilim berý salalaryn da qamtýy múmkin.
6. Uiymdastyrýdyń yńǵailylyǵyn, infraqurylymdy paidalaný múmkindigin, sanitarlyq normalar men erejelerdi saqtaýdy, uiymdastyrýshylar men jinalystarǵa qatysýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin mamandandyrylǵan oryndar - qalalardyń ortalyq bóliginde ornalasýy kerek. Sonymen qatar mamandandyrylǵan oryndar týraly aqparattyń ashyqtyǵy men obektivtiligi úshin ákimdik óz internet-resýrsynda olardyń tizimin jariialaýǵa mindetti.
7. Zańmen tyiym salynbaǵan jerlerde piket ótkizý múmkindigin zańdastyrý usynyldy. Mundai tyiym salynǵan oryndardyń tizimi strategiialyq mańyzy bar nysandarmen, sondai-aq paidalaný qaýipsizdigi erejelerin saqtaýdy qajet etetin oryndarmen shekteledi. Mysaly, bul temirjol, sý, áýe jáne avtomobil kóligi, magistraldyq qubyrlar, bailanys jelileri jáne basqa nysandar bolýy múmkin.
8. Jýrnalisterdiń qyzmetin retteitin erejeniń túgel derligi alynyp tastaldy.
9. Beibit jinalystardy toqtatýdyń negizi retinde, mysaly azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna, qoǵamdyq tártip pen qoǵamdyq qaýipsizdikke naqty qaýip týǵyzý, múlikke, onyń ishinde mamandandyrylǵan orynnyń eń kóp shekti deńgeiiniń asyp ketýi saldarynan keltirilgen zalal siiaqty jaǵdailar keltirilgen. Endi ol aiqyn ári demokratiialyq sipatqa ie. Eń aldymen, qoǵamdyq baqylaý qamtamasyz etilýi kerek.
10. Óte aýqymdy jumys júrgizildi. Ony tek kóre bilý kerek. Zań jobasy kedergilerge qaramastan nasihattaldy. Soza bersek ol zań jyldar boiy maquldaýlardyń, túzetýler men túrli kezeńniń shyrmaýynda qala berer edi. Zań shyǵarýshylyq qyzmetti túsinetin kez kelgen adam muny aitady.
11. Zań jobasyn talqylaýǵa jáne ázirleýge qalyń jurtshylyq belsendi atsalysty. Kóptegen saitta talqylandy. Azamattyq qoǵamnyń zań jobasyna osyndai keń qatysýy jetkilikti liberaldy jáne progressivti qujat daiyndaýǵa múmkindik berdi. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń músheleri - Erlan Sairov, Muhtar Taijan, Asylbek Qojahmetov, Murat Ábenov, Ashat Sadyrbai da atsalysty. Halyqaralyq sarapshylar men halyqaralyq uiym ókilderi bul zańnyń barlyq ýchaskede uzaq jáne jan-jaqty talqylanǵanyn atap ótti. Onyń ústine, zań ázirleýshi óz degeninde turyp almai, ár tarappen máseleni talqylaýǵa tyrysty. Zań jobasy ózgertilip, óte liberaldy sipatqa ie boldy. Jańashyldyqtar engizildi. Jalpy, ártúrli kózqaras aityldy. Bul durys boldy. Mámilege keldi. Bul múddelerdiń tepe-teńdigin kórsetti.
12. Beibit jinalystar týraly zań jobasyn ázirleýdi Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tapsyrǵan bolatyn. Prezident tapsyrmaǵanda demokratiialyq jańa retteý tetikteri týraly sóz bolmas ta edi.
13. Jaqynda jańa zań qabyldanyp, problemalyq suraqtardyń kóbi kelmeske ketýi kerek. Bári de qoljetimdi, qaýipsiz ári yńǵaily bola túspek. Barshamyz úshin mitingter ádettegi ári qarapaiym sipatqa ie bolary sózsiz. Ýaqyt kórsetedi.
«Koronavirýs qashan óletini belgisiz. Eger qazir zań qabyldanbasa, onda ony tek 2020 jyldyń kúzinde nemese 2021 jyly qabyldaýǵa týra keledi. Onda sol kezge deiin 1995 jyly qabyldanǵan zań kóp adamnyń ashýyn týǵyzary sózsiz. Ondai jaǵdaida tártip saqshysy bolsyn, politsiia, basqa da memlekettik organdar eski zańnyń normalaryna nazar aýdarýǵa májbúr bolady. Kúz - saiasi qozǵalystyń, parlamenttik sailaýǵa daiyndyqtyń ýaqyty. Jańa zańnyń bolýyn olar da qoldaidy. Sondyqtan alǵa ilgerileý bar. Bul óte jaqsy úrdis. Tótenshe jaǵdaidan keiin jańa quqyqtyq retteý sóz bostandyǵyna qatysty kóptegen problemalyq máseleni jeńildetetin siiaqty», - dep túidi Marat Báshimov.
