بەلگٸلٸ قۇقىقتانۋشى, ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, ەۋروپالىق قۇقىق جەنە ادام قۇقىقتارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مارات بەشٸموۆ Facebook پاراقشاسىندا سەناتقا جولدانعان «بەيبٸت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا جاسالعان تالداۋىن جارييا ەتتٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
مارات بەشٸموۆتىڭ سالا-سالاعا بٶلە جٷرگٸزٸلگەن تالداۋىن سٶزبە-سٶز اۋدارىپ ۇسىنامىز.
1. زاڭ جوباسى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق كەلٸسٸمدەرگە, اتاپ ايتقاندا, بۇۇ ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸنٸڭ 21-بابىنا سەيكەس كەلەدٸ. سەبەبٸ ەڭ باستىسى «بەيبٸت جينالىستار ٶتكٸزۋگە قاقى بار» دەگەن ەرٸك بٸلدٸرۋ قۇقىعى بەكٸتٸلگەن. بۇل قۇقىقتى پايدالانۋ تەرتٸبٸ زاڭعا سەيكەس بەلگٸلەنگەن جەنە دەموكراتييالىق قوعامدا مەملەكەت پەن قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸك, قوعامدىق تەرتٸپ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن مورالىن قورعاۋ نەمەسە باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ مٷددەلەرٸندە قاجەت بولاتىن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, ەشقانداي شەكتەۋگە ۇشىرامايدى». بەرٸ دە وسى نەگٸزگٸ قۇقىقتىق نورمانى ۇستانۋعا تىرىستى. حالىقارالىق پاكتٸنٸڭ وسى نورماسىن قايتالايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 32, 39 باپتارى دا بارىن ەسكەرۋ كەرەك. بۇل, تۇتاستاي العاندا, ادام قۇقىقتارى مەن نەگٸزگٸ بوستاندىعىن قورعاۋ تۋرالى ەۋروپالىق كونۆەنتسييانىڭ قاعيدالارىنا جەنە ەقىۇ نۇسقاۋلارىنا سەيكەس كەلەدٸ.
2. زاڭ جوباسىندا باياندالعان بەيبٸت جينالىستاردى ٶتكٸزۋ تۋرالى پرەزۋمپتسييا - ەقىۇ بەيبٸت جيىن بوستاندىعى تۋرالى نۇسقاۋلارىندا ايتىلعان نەگٸزگٸ قاعيدالاردىڭ بٸرٸ. سونىمەن قاتار «تىيىم سالىنباعاننىڭ بەرٸنە رۇقسات ەتٸلەدٸ» دەگەن تاعى بٸر قاعيدا كٶرٸنٸس تاپتى. زاڭ جوباسى پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ەڭ ليبەرالدى زاڭداردىڭ بٸرٸ. ميتينگٸلەر تۋرالى حابارلاما قاعيداتىنىڭ مەرزٸمٸ – 5 جۇمىس كٷنٸ. رەسەي فەدەراتسيياسىندا دا حابارلاما قاعيداتى بار. بٸراق ول جاقتا كٶپشٸلٸك ٸس-شارا ٶتەتٸن كٷنگە دەيٸن 10 كٷننەن كەشٸكتٸرمەي حابارلاۋ كەرەك. قىرعىزستاندا - 12 كٷنتٸزبەلٸك كٷن بولسا, بۇل تەرتٸپ ٶزبەكستاندا - 30 كٷن.
3. سونىمەن قاتار مىسالى, كٶرشٸمٸز رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ميتينگ ۇيىمداستىرۋشىلارىنا قاتاڭ تالاپتار لەگٸ قويىلعان. رەسەيدە ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋ تۋرالى كودەكستٸڭ باپتارىندا كٶزدەلگەن ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان ادام بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت بويى ميتينگ ۇيىمداستىرا المايدى. بۇل رەتتە 5.38 (جينالىستار, ميتينگٸلەر, دەمونستراتسييالار, شەرۋلەر مەن پيكەتتەر تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋ), 19.3 (پوليتسييا قىزمەتكەرٸنٸڭ, ەسكەري قىزمەتشٸنٸڭ, فەدەرالدى قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتتەرٸنٸڭ قىزمەتكەرٸنٸڭ, مەملەكەتتٸك كٷزەت ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرٸنٸڭ, كٶشٸ-قون سالاسىنداعى فەدەرالدى مەملەكەتتٸك باقىلاۋدى (قاداعالاۋدى) جٷزەگە اسىراتىن ورگانداردىڭ قىزمەتكەرٸنٸڭ نەمەسە قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸ ورگانىنىڭ نەمەسە مەكەمەسٸنٸڭ قىزمەتكەرٸنٸڭ, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ۇلتتىق ۇلانىنىڭ وفيتسەرٸنٸڭ زاڭدى بۇيرىعىنا باعىنباۋ), 20.1 (ۇساق بۇزاقىلىق), 20.18 (كٶلٸك كوممۋنيكاتسييالارىن بۇعاتتاۋ جەنە ت.ب. باسقا ەلدەردە كەيبٸر شەكتەۋلەر بار) باپتارىنا ساي جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان ازاماتتار تۋرالى سٶز بولىپ وتىر.
4. بٸزدە ولاي ەمەس. باسىندا ازاماتتاردىڭ ەرٸك-جٸگەرٸن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ٷكٸمەتتٸك نۇسقانى جاساۋشىلاردىڭ ٶزٸ بۇل نورمانى زاڭ جوباسىنا كٸرگٸزبەدٸ. بۇل نورما ەنٸپ كەتسە, كٶپ ادامعا بەيبٸت جيينداردى ۇيىمداستىرۋعا تىيىم سالىنار ەدٸ.
5. كٶپشٸلٸك ميتينگتٸ تەك ساياسي جيىن دەپ ويلايدى. جوق! بۇل ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ كەز كەلگەن سپەكترٸن - ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني, بٸلٸم بەرۋ سالالارىن دا قامتۋى مٷمكٸن.
6. ۇيىمداستىرۋدىڭ ىڭعايلىلىعىن, ينفراقۇرىلىمدى پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸن, سانيتارلىق نورمالار مەن ەرەجەلەردٸ ساقتاۋدى, ۇيىمداستىرۋشىلار مەن جينالىستارعا قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن مامانداندىرىلعان ورىندار - قالالاردىڭ ورتالىق بٶلٸگٸندە ورنالاسۋى كەرەك. سونىمەن قاتار مامانداندىرىلعان ورىندار تۋرالى اقپاراتتىڭ اشىقتىعى مەن وبەكتيۆتٸلٸگٸ ٷشٸن ەكٸمدٸك ٶز ينتەرنەت-رەسۋرسىندا ولاردىڭ تٸزٸمٸن جارييالاۋعا مٸندەتتٸ.
7. زاڭمەن تىيىم سالىنباعان جەرلەردە پيكەت ٶتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن زاڭداستىرۋ ۇسىنىلدى. مۇنداي تىيىم سالىنعان ورىنداردىڭ تٸزٸمٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى بار نىساندارمەن, سونداي-اق پايدالانۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ەرەجەلەرٸن ساقتاۋدى قاجەت ەتەتٸن ورىندارمەن شەكتەلەدٸ. مىسالى, بۇل تەمٸرجول, سۋ, ەۋە جەنە اۆتوموبيل كٶلٸگٸ, ماگيسترالدىق قۇبىرلار, بايلانىس جەلٸلەرٸ جەنە باسقا نىساندار بولۋى مٷمكٸن.
8. جۋرناليستەردٸڭ قىزمەتٸن رەتتەيتٸن ەرەجەنٸڭ تٷگەل دەرلٸگٸ الىنىپ تاستالدى.
9. بەيبٸت جينالىستاردى توقتاتۋدىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە, مىسالى ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنا, قوعامدىق تەرتٸپ پەن قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸككە ناقتى قاۋٸپ تۋعىزۋ, مٷلٸككە, ونىڭ ٸشٸندە مامانداندىرىلعان ورىننىڭ ەڭ كٶپ شەكتٸ دەڭگەيٸنٸڭ اسىپ كەتۋٸ سالدارىنان كەلتٸرٸلگەن زالال سيياقتى جاعدايلار كەلتٸرٸلگەن. ەندٸ ول ايقىن ەرٸ دەموكراتييالىق سيپاتقا يە. ەڭ الدىمەن, قوعامدىق باقىلاۋ قامتاماسىز ەتٸلۋٸ كەرەك.
10. ٶتە اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸلدٸ. ونى تەك كٶرە بٸلۋ كەرەك. زاڭ جوباسى كەدەرگٸلەرگە قاراماستان ناسيحاتتالدى. سوزا بەرسەك ول زاڭ جىلدار بويى ماقۇلداۋلاردىڭ, تٷزەتۋلەر مەن تٷرلٸ كەزەڭنٸڭ شىرماۋىندا قالا بەرەر ەدٸ. زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتتٸ تٷسٸنەتٸن كەز كەلگەن ادام مۇنى ايتادى.
11. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا جەنە ەزٸرلەۋگە قالىڭ جۇرتشىلىق بەلسەندٸ اتسالىستى. كٶپتەگەن سايتتا تالقىلاندى. ازاماتتىق قوعامنىڭ زاڭ جوباسىنا وسىنداي كەڭ قاتىسۋى جەتكٸلٸكتٸ ليبەرالدى جەنە پروگرەسسيۆتٸ قۇجات دايىنداۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ مٷشەلەرٸ - ەرلان سايروۆ, مۇحتار تايجان, اسىلبەك قوجاحمەتوۆ, مۇرات ەبەنوۆ, اسحات سادىرباي دا اتسالىستى. حالىقارالىق ساراپشىلار مەن حالىقارالىق ۇيىم ٶكٸلدەرٸ بۇل زاڭنىڭ بارلىق ۋچاسكەدە ۇزاق جەنە جان-جاقتى تالقىلانعانىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, زاڭ ەزٸرلەۋشٸ ٶز دەگەنٸندە تۇرىپ الماي, ەر تاراپپەن مەسەلەنٸ تالقىلاۋعا تىرىستى. زاڭ جوباسى ٶزگەرتٸلٸپ, ٶتە ليبەرالدى سيپاتقا يە بولدى. جاڭاشىلدىقتار ەنگٸزٸلدٸ. جالپى, ەرتٷرلٸ كٶزقاراس ايتىلدى. بۇل دۇرىس بولدى. مەمٸلەگە كەلدٸ. بۇل مٷددەلەردٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن كٶرسەتتٸ.
12. بەيبٸت جينالىستار تۋرالى زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋدٸ ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاپسىرعان بولاتىن. پرەزيدەنت تاپسىرماعاندا دەموكراتييالىق جاڭا رەتتەۋ تەتٸكتەرٸ تۋرالى سٶز بولماس تا ەدٸ.
13. جاقىندا جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, پروبلەمالىق سۇراقتاردىڭ كٶبٸ كەلمەسكە كەتۋٸ كەرەك. بەرٸ دە قولجەتٸمدٸ, قاۋٸپسٸز ەرٸ ىڭعايلى بولا تٷسپەك. بارشامىز ٷشٸن ميتينگتەر ەدەتتەگٸ ەرٸ قاراپايىم سيپاتقا يە بولارى سٶزسٸز. ۋاقىت كٶرسەتەدٸ.
«كوروناۆيرۋس قاشان ٶلەتٸنٸ بەلگٸسٸز. ەگەر قازٸر زاڭ قابىلدانباسا, وندا ونى تەك 2020 جىلدىڭ كٷزٸندە نەمەسە 2021 جىلى قابىلداۋعا تۋرا كەلەدٸ. وندا سول كەزگە دەيٸن 1995 جىلى قابىلدانعان زاڭ كٶپ ادامنىڭ اشۋىن تۋعىزارى سٶزسٸز. ونداي جاعدايدا تەرتٸپ ساقشىسى بولسىن, پوليتسييا, باسقا دا مەملەكەتتٸك ورگاندار ەسكٸ زاڭنىڭ نورمالارىنا نازار اۋدارۋعا مەجبٷر بولادى. كٷز - ساياسي قوزعالىستىڭ, پارلامەنتتٸك سايلاۋعا دايىندىقتىڭ ۋاقىتى. جاڭا زاڭنىڭ بولۋىن ولار دا قولدايدى. سوندىقتان العا ٸلگەرٸلەۋ بار. بۇل ٶتە جاقسى ٷردٸس. تٶتەنشە جاعدايدان كەيٸن جاڭا قۇقىقتىق رەتتەۋ سٶز بوستاندىعىنا قاتىستى كٶپتەگەن پروبلەمالىق مەسەلەنٸ جەڭٸلدەتەتٸن سيياقتى», - دەپ تٷيدٸ مارات بەشٸموۆ.
