1986 jyldyń jeltoqsanyndaǵy qasiretti oqiǵa ótken shaqqa ainalǵaly da on jyl ótti. Ol endigi jerde «Elim-ai» dáýiri… nemese 1916 jyl, 1937 jyl, 1930-32 jyldar siiaqty qazaq halqynyń qasireti de qasieti de jeterlik tarihyna ainaldy.
Tarih - ertegi emes, sál burmalap-bopsalasań, shyryldap jylaityn, obal-saýaby óte aýyr aqiqat. Shyndyq qana emes, aqiqat. Sebebi árbir jumyrbasty pendeniń ózine qolaily nemese óz óresi jetetin shyndyq deńgeii bolady. Buǵan ár kezeńniń óz ideologiiasy belgili bir tarihi oqiǵany ǵana emes, jalpy tarihty ózine yńǵailap, óz bolmysyna jarasatyn boiaý jaǵýǵa tyrysatynyn qosyńyz. Al aqiqat - jalqy esim, onyń ańyzdaǵy Polifemdiki siiaqty jalǵyz ǵana kózi bar.
Jeltoqsannyń aqiqat bolmysy qandai edi? Osy oqiǵa bizderden soń da jalǵasa beretin ǵumyrǵa, ony súretin keler urpaqqa qalai keskindelip jetedi?
Búginderi bizderdi tolǵandyrýǵa tiis nárse - osy. Sebebi burmalanǵan tarih - halyq jadyna, sanasyna dert bailamai tynbaidy. Onyń aiqyn mysaly - keshegi keńes tarihyna kózimizge jas alyp otyryp senetin bizdiń búgingi rýhani ókinishimiz, áli de «kóń qatsa, qalybyna baradynyń» kebin qushqysy keletin, qazirgi izdenis ústindegi, aldan qanshalyqty úmitti bolsa, ótken kúnge sonshalyqty jaltaq tarihi sanamyz ben zerdemiz. Onyń ústine tarih oryndy-orynsyz maqtan úshin ǵana, erlikke úndeý úshin ǵana jazylmaidy. Sebebi halyq tátti berseń - jubanatyn, ańyz shertseń - sene alatyn sábi emes.
Tarih adamdardyń rýhyn asqaqtatý úshin ǵana emes, ótkenniń ókinishke toly sátterin eske alyp, qatal eskertip otyrý úshin de jazylady. Sebebi jalǵan tarih - túbi ólip tynatyn ótirik ertegi, ol ókinishke qaldyrady, urpaq zerdesin úmitsiz pessimizmge uryndyrady. Qazirgi orys halqynyń qasireti - «Álemdi slaviandar bileýge tiis, al slaviandardy orystan ózge eshkim bilemeidi!» dep ketken Shipka qaharmany, general Skobelevtiń shabyttanyp aita salǵan sózine qudaidai senýdiń nátijesinde Birinshi Petr zamanynan beri qalyptasqan uly orystyq shovinizmdi shekten tys qozdyryp alyp, halyqtardyń ezýshisine ainalýy jáne sonyń tarihi esesiniń zaýalyna ushyraýy: jalǵyz ǵana qazaq emes, kúlli Shyǵys Eýropa, burynǵy sotsialistik lager elderi Reseidiń jasaǵan jaqsylyǵyn emes, tek jamandyǵyn ǵana aityp otyr. Bul - orys halqynyń kinási emes. Bul - sol halyqtyń zerdesin qisaityp qalyptastyrǵan jalǵan tarihtyń, ideologiianyń quly bolǵan tarihtyń nátijesi. Mundai halyqty kóteremin dep, talai ǵasyrdan soń orǵa uryndyratyn ospadarsyzdyq tym áriden - qypshaqi Kievtiń (Kúieý nemese Qiia qalasynyń - Deshti Qypshaqtyń batys qaǵanaty astanasynyń, XIV ǵasyrdyń sońǵy shiregine deiin Qodan - oryssha jazbalarda - Koten - bilegen qypshaq eliniń arǵy atajurty astanasynyń!) tarihi shejireleriniń miniatiýralaryn ǵana qaldyryp, qypshaqy tarihty túgeldei ózgertip, orys rýhyna «beiimdep» qaita jazyp shyqqan kniaz Mstislavtan - eń ótirikshi, biraq myqty ideologtan bastalyp, «Igor polky týraly jyrdy» «orystandyrǵan» Mýsin-Pýshkinge, tarihi qýaty kúsheigen Rýstiń «Qaharmandyq ótken shaǵyn» jasaǵan, atasy qyrymdyq, iaǵni bizdiń Dospanbet jyraýdyń qandasy - Qara Myrza bolǵan, áigili «orys tarihynyń ákesi» (tarihta áke bola ma?!)N.I. Karamzinge ulasqan-tyn.
«Aqymaq óz qatesinen, al aqyldy adam ózgeniń qatesinen sabaq alady».
Halyqtar da solai bolsa kerek…
Jeltoqsan oqiǵasy az jazylyp, az aitylǵan joq. Kóptegen maqala, kitap jaryq kórdi… aqyry, «jartylai dokýmentti» «Allajar» filmi dúniege keldi. Asa sátti bolmasa da, kórkem film (T.Temenov), kórkem roman (D. Dosjanov) jaryq kórdi.
Munyń bári, árine, qýanarlyq, quptarlyq nárseler. Iri eńbektiń, yqylas-umtylystyń nátijeleri. Bir qyzyǵy, osynyń barlyǵy - qasiretten qasiettilik sapaǵa kóshken Jeltoqsan oqiǵalarynyń azaly hronikalary. Sebebi sonyń barlyǵynan «Elim-ai» áýeni estiledi: qarshadai bolyp búginge (iaǵni 1986 jylǵa) aman jetken ulttyq rýhtyń, ulttyq namystyń simvolyna ainalǵan aiaýly jas qazaq - ainalaiyn Qairat Rysqulbekovtiń, basqa qurbandardyń, jazyqsyz tepkige túsip, qan jutqan, sottalǵan, qýdalanǵan jastar men qadaý-qadaý azamattardyń kórgen azap, kóngen tozaǵy… qazaq halqyna taǵylǵan qaraýlyq aiyp pen onyń ar-namysyna túsken laǵnet tańbasy, saiasattyń júzi jylynýynyń aýanyna qarai Jeltoqsan oqiǵasy aqiqattyń (hronikalyq, faktologiialyq shyndyǵynyń) ashylýy úshin jasalǵan qimyldar týraly aitýdai-aq aityldy.
Biz Jeltoqsan oqiǵasyn tarihi turǵyda, baiyppen zerdelep úlgerdik pe? Naqtyraq aitsaq, 2050 jyldary qazaqsha tarihi oqýlyqqa jazylatyn aqiqat naqtylandy ma? Menińshe, «Ár molda bilgen aiatyn oqidynyń» kebimen júrgen bizder osyny ázir eskermegen sekildimiz.
Dúniede meiirimsiz nárseler barshylyq kórinedi. Meniń ázirge biletinim - Jazmysh (rok, «sýdba emes»!), Tarih («tarihi shyndyq» emes, aqiqat), sodan soń - Aina. Tarih ta, «eshkimniń kóńiline qaramasa» ǵana, ideologiiaǵa baǵynbasa - Aina. Túzý Aina. Ajaryńnyń qandailyǵyn kóńilińe qaramai kórsetetin Aina.
Dál osy turǵydan alǵanda Jeltoqsan tolqýy - «Elim-ai» dáýirinen kóp buryn jylaýdy bastap, «Qairan Edilin…» (Aqtamberdi), «Adyra qalǵan úsh qiianyn…» (Murat) jurtqa tastap, sharasyz kóshken, «Oiyl kózdiń jasy edi…» dep, ókinýmen teperishtiń bárin kóre-kóre kelip, «patshasy qyzarǵanmen» «Qazaqtardy amerika úndisterinshe joiyp jiberý kerek!» degen (Ekinshi Nikolai patshanyń dosy, pikirlesi, Memlekettik Dýmanyń depýtaty, keiin Soljenitsinniń «Krasnoe koleso» romanynyń jaǵymdy keiipkeri bolǵan Markov-Vtoroidyń Á.Bókeihanov qatysqan Dýma májilisinde, 1905 jyly aitqan «usynysy»), piǵyly eshqandai ózgermegen Uly Resei, uly orys shovinizminiń shyndyqtaryn jalǵai túsken Uly Rýstiń (KSRO gimninde dál osylai: «Soiýz nerýshimyh respýblik svobodnyh splotila naveki Velikaia Rýs») adamnyń atyn umyttyryp jiberýge qudyreti jetken ústemdiginiń nátijesinde tili men dininen, rýhani, mádeni bolmysynan múlde ajyrap qalýdyń az-aq aldynda otyrǵan, genetikalyq úrei ábden tityqtatqan qazaq halqynyń qandai kúide ekenin aiqyn kórsetip bergen qazaqtyń 1986 jylǵy ulttyq portretin jasaǵan Aina edi. Túzý Aina-tyn…
AINA NENI KÓRSETTI?
Birinshiden, qazaq halqynyń rýhynyń tiriligin, qansha bas izegish kúń-qanaǵat, qul-tobaǵa úiretilip, silesi qatqanmen, tuiaq serperge jararlyǵyn kórsetti. Onda da Jeltoqsanǵa qatysýshylar asa artyq talap qoiǵan joq. Ózderi senetin «Lenindik ult saiasatynyń» burmalanýyna óte kishik bolmysty narazylyq bildirdi. «Qazaqstandy qazaq basqarsyn, tym qurysa, qazaqstandyq orys basqarsyn!» - olardyń urany osy edi. «Qazaqstan - qazaqtarǵa!» degen eshkim bolǵan joq (Bolmaidy da - qazaqtar óte keńpeiil halyq, ári ózine tiisti nárseni batyl suraýdy da umytqanyna bir ǵasyrdai - Mahambet, Eset, Janqoja, Jolaman, Kenesary qozǵalystarynyń shýy basylǵannan keiin - bolǵan-dy).
Demek, biz qalai desek te, qan arqyly kelgen genetikalyq signal óz degenin istedi - shyn máninde sana astarynda (podsoznanie) júrgen «ekinshi sortty ult bolýǵa narazylyq» syrtqa tepti! Tek onyń «syltaýy» sóz júzinde ózgeshe bolyp shyqty - áitpese, Qazaqstandy qazaq basqaryp otyrǵanda da qazaqtar ózin tolyq erkindigi bar ult retinde sezine alǵan joq - halyqtyń 85 protsentten astamy áleýmettik jaǵynan keminde jarty ǵasyrǵa keiin qalǵan aýyldarda, «shekarasy kartada syzylmaityn rezervatsiialarda» turdy, ǵylymi-tehnikalyq progresten aýlaqtap qaldy, rýhani, mádeni, aqparattyq jaǵynan shekteýli boldy, qazaq ádebieti men mádenieti «bes-alty million qazaqty aldarqata alatyn» shekaradan attai almaityn dárejege qoiyldy (kommýnistik ideologiia shekteýin eseptemegende!), óndiriske, progressivti ǵylymdarǵa, ǵylymi-tehnikalyq progreske tek orys tilin jetik meńgergender ǵana qatystyryldy, onda da olardyń kvotasy shekteýli boldy. Keńes armiiasynyń quramyndaǵy ofitserlerdiń 0,51 protsenti ǵana qazaqtar - orystanyp bolǵan qazaqtar! - edi.
Memlekettik saiasi tetikter arqyly qazaqtar sol toq zamannyń ózinde ekinshi sortty ultqa ainalyp edi. Qysqasy, qazaq tilinde sóileitin qazaqtar orystyń ulttyq qundylyqtaryna táý etetin, óziniń qaladan kelgen, oryssha sóileitin nemese az-muz qyzmeti bar baýyry aldynda ózin qor sanaityn, qorǵansyz halyqqa ainalyp bara jatty. 1950 jyldary qalada bolmashy ǵana qazaq tursa, 1960-70 jyldary, jalpy progress zańdylyǵynyń arqasynda ǵana, qaladaǵy qazaqtar sany óse bastady. Onda da olardyń deni ústem orys úrdisine táý etetin, balasyn qazaqsha erkeletýge qýystanatyn qazaqtar edi. Jáne bir mańyzdy nárse - qalaǵa qonystanǵan qazaqtar óte az ári áleýmettik, rýhani, mádeni salmaǵy múlde joq top boldy.
Aýyldaǵy qazaq úshin ideal sanalatyn qala qazaǵy óz ultynyń bolashaǵyna senimsiz, sol sebepti aýylǵa barǵanda bas jeýge uialmaǵanymen, aýyldy saǵynyp, idilliialyq óleń, áńgime, povest jazǵanymen, aýyldy shyn saǵynyp, demalysyn sonda ótkizýge tyrysqanymen, ishtei «alǵa basý, qatardan ozý, igilikke jetý tek oryssha ómir súrýge ǵana bailanysty» ekenin uqty. Ózgesi ózge, orystar «ádeii qazaqtar enshisine qaldyrǵan salalardyń» - ádebiet pen mádeniettiń, gýmanitarlyq ǵylymdardyń ókilderiniń barlyǵynyń balalaryn oryssha oqytyp qana qoimai, ul-qyzymen óz otbasynda otyryp oryssha sóilesýge kóshkendiginiń, túsinip jarytpasa da, Bahty, Motsartty, iaǵni dalalyqqa túsiniksizdeý evropalyq uly klassikany bilgensip sóileýi, qazaq poeziiasy men prozasynda orys halqyn qudai tutatyn, Lenin men partiiany jyrlaityn shyǵarmalardyń sany orys ádebietindegiden de asyp túskendigi, taǵy basqa tolyp jatqan «ulttyq qylyqtar» - sonyń aiǵaǵy.
Qazaq balasy «qystyń - orystiki» ekenin, Lenin - atasy ekenin bastaýysh klastan bastap «bilip ósti». Qalany - «qudai», qalalyqty - «paiǵambar» sanaityn, beinetten kóz ashýdy bilmeitin, sharasyzdyqtan balasyn 12–13 jastan katorgalyq eńbekke jegetin, «kóp bolsa, tráktir aidar» dep, bala bolashaǵyna mán bermeitin, túshkirip qalsa, dárigerge júgirip, «kaloriialy tamaq jep», zamanǵa beiimdelgen qalalyq qandasyna qyzyǵa qaraǵany bolmasa, meditsinamen, profilaktikalyq-sanitarlyq sharalarmen kem qamtylatyn, onyń ústine túgeldei ekologiialyq eksperiment aimaǵyna ainalǵan aimaqtarda turatyn… aýyl qazaǵynyń sanasy ekige jaryldy (razdvoennost soznaniia), sharasyz kúige túsip, sana astarynda «ekinshi sorttylyqty» moiyndaý - quldyq psihologiia qalyptasty. Árine, bul - halyqtyń basym bóliginiń anyqtamasy. Ózgeshe oilap, ózgeshe qimyl jasaýshylar halyq ishinde de, intelligentsiia arasynda da, ulttyq biýrokratiia (jaqsy maǵynasynda) qatarynda da boldy. Biraq olardyń úles salmaǵy az edi – «kópke topyraq shasha almai, únsizdikpen ǵana» jan saqtady.
Osyndai haldegi ulttyń boiynda burynǵy tarihi sumdyqtar - 1916, 1928, 1931-33, 1937-38 jyldar qaldyrǵan genetikalyq úrei ǵana emes, odan áridegi Abai ashyna aitqan dertter de («Máz bolady bolysyń…», «Bolys boldym, mineki…», «Aldamshy bolmai ataq joq, arsyz bolmai, dańq qaida?», «Internatta oqyp júr…», t.t.) burynǵydan beter asqynǵan-dy (S.Apyrymovtyń «Sońǵy aialdamasy» - sonyń az ǵana kórinisi).
Qarapaiym mysal: táýligine 20 saǵat jumys istese de, demalystyń ne ekenin bilmeitin shopan men dál sondai traktorshy qazaq mańdai terimen tapqan jalaqysyn «bere qoiǵan» sovhoz kassirine (!) alǵysyn jaýdyratyn da, al «ǵaiyptan taiyp» sondai eńbek jasap júrgen «ózimizdiń Vania» sońǵy tiynyna deiin daýlap jatsa, oǵan sovhoz direktory - qazaq ta tóbesinen jol beretin. Mundaidy kózi ashyq kisiler «sindrom krys v banke» - «bankige qamalǵan kórtyshqandar sindromy» dep ataidy: álgi maqulyqtardy qamap qoisa, áldisi álsizin jep kún kóredi eken. Bizdiń halyqtyń atqaminerleriniń kópshiligi ózgege áli jetpeitin bolǵandyqtan, ózdi-ózin talaityn naýqasqa shaldyǵýy Abai zamanynda-aq bastalyp, kommýnister kelgennen keiin múlde asqynǵany ótirik emes. 1937-degi qazaq ziialylarynyń bir-birin jaý dep kórsetip, jappai qyrylýynyń sebebi de osy edi. Bul da, ainalyp kelgende, sharasyz jaǵdaiǵa qýylyp tyǵylǵan halyqtyń kinási emes, onyń rýhynyń teperish kórýiniń, erteńge degen, ádildikke degen seniminiń álsireýi - ulttyq dilinen ajyrai bastaýynyń belgisi bolatyn…
Dál osyndai sharasyz jaǵdaiǵa túsken baladai ańǵal, jetimdei qorǵansyz halyqtyń eń adal, ómirge, ádildikke degen qushtarlyǵyna syzat túspegen, áli de it-tirliktiń noqtasyna moiynsuna qoimaǵan bóligi - jastar! - álemniń jartysyna ámirin júrgizip otyrǵan Máskeý Kremline qyr kórsetip, Alańǵa shyqty!
Bul, rasynda, tańdanarlyq nárse. Halyq rýhynyń ajalsyzdyǵynyń kórinisi. Sol sebepti qalǵan jurtshylyqty tańdandyryp qana emes, «halyq dep júrgeniń ras bolsa, osylai etpeimisiń?» degendei ónege kórsetip, ishtei uialýǵa, namysty oiatýǵa májbúr etip ketken qarshadai Qairat Rysqulbekovtiń qaisarlyǵyn ǵana emes, sol kúni alańǵa shyǵyp, bes qarýy sai áskerlerden, «aitaqqa qatty úirengen» repressiialyq organdardan yqpaǵan árbir jas qazaq jigiti men qyzynyń isi - urpaqqa ónege, qazaqy patriotizmge bastaý ispettes qubylys!
Bul - qiyn tarihi jaǵdaida qalǵan ulttyń túgel joiyla qoimaǵan ulttyq tárbiesimen, úlkenderdiń «sybyrlap aitqan syrlarymen», qursaýda otyrǵanyna qaramastan, halyqqa aitaryn tuspalmen jetkizýden tanbaǵan ádebiet pen mádeniettiń yqpalymen, halyqtyń aýzynda júrgen erler ónegesimen, aýyzsha ǵana aitylyp, jartykeshtenip qaǵazǵa túsetin tarihi tájiribeniń ashy sabaqtarymen jas urpaqqa jetken ulttyq namystyń jasampaz ushqyny edi!
Jeltoqsan oqiǵasyn búgingi táýelsizdigimizdiń qozǵaýshy kúshi deýge bolmas, biraq sol Ańsardyń ashy ókinish qana emes, adýyndy úmit qaldyrǵan, ashy armanǵa toly elesi deýge ábden bolady.
Bul - Jeltoqsan oqiǵasynyń qasiettiligi men kiesi. Keler urpaqqa asqaqtata jetkizýge bolarlyq tusy.
Aitpaqshy, sol qasiretti kúnderde jastarmen birge bolǵan, keiin solardy joqtasqan, sózin sóilegen aǵa urpaq ókilderi de az bolǵan joq. Tek olardyń sany tym az edi. Jasyratyny joq, buǵan bola eshkimdi aiyptaýǵa bolmaidy - genetikalyq úrei men quldyq psihologiia degenin istep tynǵan halyqtyń aqiqat bolmysy sondai bolsa, armanda ketken Mahambet, Syrym, Uzaq pen Jámeńke, Bekbolat, Eset, Janqoja, Kenesarylardy, Álihan men Ahmetti, Júsipbek pen… ózgelerdi 1986 jyldyń qazaǵy arasynan izdeý, tabylmaǵanyna ókpeleý orynsyz, qaiyrsyz sharýa bolatyn. Umytpasam, Jeltoqsannan ne buryn, ne sál keiinirek, naǵyz qazaq rýhy men tanymynyń úlgisindei metr Asqar Súleimenov «…Mahambetimiz Oljas Súleimenovke, Aqtamberdimiz Áljappar Ábishevke ainalyp ketken ultpyz» degen-di. Jo-oq, atalmysh eki irini tómendetý úshin emes, ulttyń qiyn halin bildirý úshin aitqan…
Ekinshiden, Jeltoqsan oqiǵasy arydan kele jatqan, ábden asqynǵan piǵyldy - Rýstiń qazaqtardy qazaqtardy halyq dep sanamaityn saiasatynyń ǵana emes, qaharly Ivan tutas eldi ekige bólip tastaǵannan keiin - ejelgi Deshti Qypshaqtyń ydyraý ústindegi halqynyń usaq-usaq halyqtarǵa bólinip «rýymen ý ishe bastaǵan», álsiregen kezin paidalanyp, áýeli Qazandy (senbeseńiz oqyńyz - Qazandy qorǵaýdaǵy erligi úshin halyq batyry atanǵan Shora Naryqov, keiin aýyz ádebietinde aitylyp júrgen «Náriktiń uly Shora bar…» deitin Shora - qazaqtyń iri taipasy - Tabynnyń alqarakógi bolatyn!), keiin Qajy-Tarhandy alyp (Noǵaily eliniń jurtyn joiyp) bolǵannan keiin - belgi bere bastaǵan, odan soń buryn Dalalyqtarǵa (Altyn Ordaǵa, sál árirekte, polovetsterge) arqa súiep qana emes, aǵaiyn bolyp otyrǵan Rýske Birinshi Petrmen kelgen evrotsentrizmniń búginge deiin jalǵasqan piǵyly men ideologiiasynyń bolmysyn aiqyn kórsetken tarihi sabaq.
Eýropaǵa din túzigin, mádeniet ozyǵyn aparǵan Edil patshanyń - Atillanyń - mańdaiy qisaiǵan halqyn kemsitý, onyń ótkenin de, búginin de joqqa shyǵaryp, mesheý násil, kembaǵal halyqtar jiyntyǵy etip kórsetý, sóitip olarǵa óziniń degenin istetý úshin óz qundylyqtaryn tańý, «Álemniń jalǵyz ustazy (demek, qojasy) Eýropa jáne eýropalyqtar» ekenin barlyq aila-tásilmen dáleldeý - evropotsentrizm - Rim shirkeýi kanondaryn ózgertip, orystardy da «jabaiy» dei bastaǵan, sóitip olardyń da dinine túzetý engizgen VII-IX ǵasyrlarda-aq bastalǵan-dy. Sonyń yqpalymen orys ziialylarynyń arasynda qalyptasyp, saiasatshylardyń qimyl-piǵylynyń erejesine ainalǵan aziattarǵa, ásirese qazaqtarǵa kemsite qaraý - Jeltoqsan oqiǵasynyń tusynda aiqyn kórindi. Kreml endi oblystar men iri óndiris oryndaryn ǵana emes, Qazaqstandy da Iýdeiadaǵy Rim prokýratory siiaqty orys kniazi basqarǵany durys dep sheshti. Qazaqstan Iýdeia emes-ti, onyń Iisýsi de, Iegýdasy da, tipti «talantty satqyn» Iýdasy da joq bolatyn.
Eger álemdik saiasi-ekonomikalyq protsesterge dem bergen iri kúshterdiń yqpalymen «qyzyl imperiia» irgesi shaiqala bastamaǵanda, zamanyna qarai amaly ózgergen «jańa Shaia Itskovich» qazaq halqyn jedel orystandyrý missiiasyn túgel oryndaýy da múmkin edi. Tarih múmkindik bermedi - alys saiasi maqsattar úshin qajet bolǵan «saiasattaǵy aýa raiynyń ózgerýi» bul maqsatty ózgertip jiberdi. Biraq álgi kózqaras - evropotsentrizm ózgermedi: Jeltoqsan oqiǵasynan kóp keiin Grýziiadaǵy tolqýda 7 adam ólip edi, kúrjinder sol kúni qaraly gimn shyǵaryp, úsh kún boiy aza tutty, al kináli generaldy KSRO Joǵarǵy Keńesiniń sezinde jep qoia jazdady. Bul «Shahanov batyldyǵynan» kóp buryn boldy. Muhtar aqyn Joǵarǵy Keńestegi (KSRO) «qyzyl imperiianyń kórin qazýshylar» atanǵan áigili «depýtattardyń aimaqaralyq tobynyń» quramynda edi, múmkin, sol sátke deiin úndemei kelgen, Kolbinmen súiisip júrip, odan Naýryz toiyn ótkizýdi syiǵa alǵan onyń «úsh minýttyq málimdemesi» jalpy saiasi maqsat úshin - SOKP (kompartiia) pozitsiiasyn álsiretý úshin «qajetti kózir» bolǵan shyǵar? Áitpese… Jeltoqsanda jastar qyrylyp jatqanda eshkim daýys kótermegen. Jeltoqsan týraly eki jyl boiy eshteńe aitylǵan joq - qazaqtarda eshkimniń sharýasy joq-ty: olar aziattar ǵoi!
Jeltoqsannyń sońǵy «Kolbin naýqandary» - evrotsentristik ideologiianyń aiqyn kórinisi: ol qazaqty ultqa sanaǵan joq, chýkchalarsha qaiyryp, óz degenin istetti… Muny baiandap jatýdyń ózi artyq.
Úshinshiden, Jeltoqsan qazaqy elita men qazaqy ziialy qaýymnyń dármensizdigin aiqyn kórsetken Aina boldy.
Alańǵa shyqqan jastarǵa «aqylǵa kelińder, úige qaityńdar - munyń sońy qiyn bolady» degennen aryǵa bara almaǵan ult qaimaqtarynyń beinesi Esenǵali Raýshanovtyń «Bizdiń jastyq» atty óleńinde aiqyn kórinis tapty: «Aǵanyń kórdik alqasyn - aqyldan basqa túgi joq».
Ult aǵalarynyń arasynda sanaýly adamdar ǵana - qazaqtyń jazyqsyz ul-qyzdaryn evreilerdi qorlaǵan nemisterdiń ónegesimen qorlap jatqan kezde! - daýys kótere bildi. Sonyń eń aiqyny, marqum Juban aqyn - «Men qazaqpyn!»-nyń avtory, Juban Moldaǵaliev edi. Qazaqty qoisha qyrýǵa kelgen Kolbin Jazýshylar odaǵyna kezdesý ótkizgende jastardy aiyptai sóilep, Kolbinniń betinen súiýge ruqsat suraýshylar kóbeiip jatqanda, zalda lyq tolyp otyrǵan, bálkim, ózinen daryndylaý kóp qalamdastarynyń sharasyz únsizdigin buzyp, Kolbinge qazaq atynan tuńǵysh narazylyq aitqan da, Jeltoqsan qasiretiniń anyq keskinin batyl ashyp bergen de sol edi. Óz óleńine - shyndyǵyna! - qarsy shyǵyp, óz sezimine satqyndyq jasai almaǵan sol boldy. Árine, qazaqqa degen mahabbat, elge ultqa degen adaldyq týraly nebir tamasha sózder aitylǵan shyǵarmalardyń avtorlary da sol zalda otyrǵan-dy. Olardyń toqsan bes protsenti, tym qurysa, kúńkildeýge de jaraǵan joq. Kerisinshe, keibireýleri aitqanǵa kóngish, aidaǵanǵa júrgish ulttyq biýrokratiianyń ózara kúresiniń soiylyn soǵysyp, jańadan kelgen orys kniaziniń mańaiyn jaǵalady, jalǵan uran salyp, jap-jaqsy upai jiyp aldy.
Belgili qairatker M.Esenaliev, 86-shy mekteptiń direktory Maqsut Orazaev, «Jalyn» baspasynyń direktory Seidahmet Berdiqulov, jazýshylar S. Shaimerdenov, Á.Nurshaiyqov siiaqty narazylyǵyn jasyra almaǵandar, árine, boldy. Menińshe, muny erekshe dáripteýdiń de qajeti joq, ultty qorǵaý, namysty qorǵaý - durys kisiniń qarapaiym paryzy. Sol paryzǵa adaldyq «qyzdyrmanyń qyzyl tilinde» emes, syn saǵatta kórinedi.
Jeltoqsannyń 17-si kúni óziniń "keńestik militsiiasynan», «el qorǵany - keńes áskerinen» ońbai taiaq jegen jastar, ádepkide munyń óń men tústiń qaisysy ekenin aiyra almady. Olar óz halqyn qýdalaý, uryp-soǵý tek kapitalistik elderde bolady dep oilaityn, soiyl men kisi boiyndai qalqandy tek telehabarlardan ǵana kóretin. Bul da olardyń riiasyz adal senimi edi. Sol senimdi soiyl men saper kúrekteri byt-shyt qylǵan kezde jastar taiaq jegen balasha «áke» izdedi - Jazýshylar odaǵynyń aldyna baryp, aiǵai salyp, jón silter aǵalaryn - ult uǵymynda «rýhani áke, arqa súier qorǵan» bolyp eseptelip kelgen jazýshylardy, ásirese, «Ia byvaiý Mahambetom, Chokanom, Tagorom!» Deitin «AziIa»-nyń avtoryn aiǵai salyp shaqyrdy. Bul - árkim ákireńdep, «ákeńmin!» dep kelgen jetim halyqtyń áke, basshy izdeýi edi… - jastardyń aldyna shyǵýǵa EShKIMNIŃ TÁÝEKELI JETPEDI: kóp kúrsinip, júrek dárisin jii iship, sharasyz otyrǵan qazaqtyń eń qadirli jazýshylary Jazýshylar odaǵynyń esigin ishinen bekitip aldy. Jalǵyz jazýshylar ǵana emes, kúlli ulttyq elita, ulttyq intelligentsiia «esigin bekitip», áliptiń artyn baǵyp otyrdy.
Bul - aiyptaý emes, tarihi bolmysymyzdyń aqiqat kúiin kórsetý ǵana. Bul - bolashaq úshin qajetti ashy sabaq…
Qysqasy, ulttyq elita kóz aldynda basyp-janshylyp, qorlyq kórip, ajal qushyp, atý jazasyna kesilip jatqan jastarǵa - ulttyń eń namysty, adal bóligine ara túse almady. Tym qurysa, solardyń ketken esesin úkimetten tepsinip turyp surai almady. Bul eski keseldiń - genetikalyq úreidiń, quldyq bolmystyń belgisi edi.
Daý aitýshylar tabylar: M.Shahanovtyń, qazaqy gazet jýrnaldardyń batyldyǵy keiin ǵana bastalǵan. Sebebi «joǵaryda» bolyp jatqan úlken saiasi kúrester men oiyndar nátijesinde KSRO-nyń shańyraǵy ortasyna túseri belgili bola bastap edi. Soǵan orai, túsin jylytqan saiasattyń arqasynda Jeltoqsan jóninde aqyryn ǵana aityla bastady. Mysaly, áýelgi anyqtamasy «ultshyl, buzaqy elementterdiń jappai tártip buzýy» bolyp, barlyq uiymdar men mekemelerdegi jiyndarda aiyptalǵan Jeltoqsan oqiǵasy týraly «ortalyqtyń kadr saiasatyn burmalaýyna narazylyq», odan soń «ámirshildik-ákimshildik júiege qarsylyq», kele-kele «totalitarlyq júiege qarsylyq» degen anyqtamalardy «iemdenýi». Qazir oqiǵany «Táýelsizdik úshin kúrestiń bastaýy», tipti «KSRO-ny demokratiialandyrýdyń tuńǵysh qadamy» deýshiler de bar. Saiasattyń ańysyn ańdai otyryp, Jeltoqsandy soǵan laiyq boiaýǵa salý degenińiz - osy.
Kezinde qorǵaýshysy joq bolǵan Jeltoqsan namystylarynyń qamqorshylary keiin nege kóbeidi? Aral taǵdyry da dál sondai naýqan bolyp edi, qazir sol qorǵaýshylar qaida? Jeltoqsan oqiǵasy - bizdiń rýhani Aralymyz edi. Ony da tek upai jinaýshylar, onda da joǵary jaqtyń iek qaǵýyna qarai qorǵai bastaǵan sekildi. Áitpese, kúlli Almaty qazaǵy, ult qaimaǵy ózine syiymdy turǵyda nege narazylyq bildirmedi? Dál sol qiyn kezeńde grýzinderge uqsap (olar da biz sekildi «teń pravoly» ult edi ǵoi!) nelikten qaraly kún jariialanbady?
Jazyqsyz jastar jasyn jutyp jatqanda arashaǵa túsip, aqiqatty der kezinde aitýǵa ult qaimaǵynyń nelikten táýekeli jetpedi? Menińshe, biz sol «quldyq urýdan» arylý úshin Jeltoqsannyń óńin ózgertpeýimiz, sol synaqtan ulttyń qalai ótkendiginiń aqiqat kórinisin urpaqqa jetkizýimiz kerek. Olar Otanyna, ultyna jany ashysa, ózderin aqtap alýǵa tyryspaityn, jortaqy kúlip, jorta jylamsyramaityn adamdar bolyp qalyptasýǵa tiis.
Taǵy bir naqty mysal keltireiin, tek munyń «qazaqsha kúres» (bireýdi muqatý) emestigin jurttyń uǵýyn ótinemin: «Orys piǵylynyń toqpaǵynan» eki qabyrǵam synyp, bet súiegim jarylyp, sol kezdegi Sovet aýdandyq ishki ister bóliminiń podvalyndaǵy túrmede úsh táýlik tik turyp (kamerada otyratyn oryn joq-ty, ári shiryqqan jastar «uiyqtamadyq… tamaq ishpedik…» degenniń ne ekenin umytqan!), ózimdi óldige sanap otyrǵan úige 21-i kúni kelgenimde Máskeý teledidarynan Evtýshenkomen qushaqtasyp óleń oqyp turǵan Muhtar aǵamnyń baqytty júzin kórip, qorlyqtan jylap edim. Muhtar Máskeýde poeziia keshin ótkizip jatty… Frýnze aýdandyq partiia komitetiniń biýrosy (músheleriniń 70% qazaq) «Ne úshin taiaq jediń? Kim urdy?» dep te suraǵan joq, kerisinshe, KGB-nyń aýdandyq bóliminiń bastyǵy, qapsaǵai, qarasur qazaq (Shákárimdi atqan kisiniń beinesin men qazir sol azamat arqyly elestetem!) eshkim zorlap turmasa da, «erekshe belsendilik» tanytyp, aqyryp-zekirip, jer-jebirime jetken.
Erteńine meniń máselemdi talqylaǵan (kommýnistik jarǵyny aýpartkom buzdy - áýeli partiiadan shyǵaryp, máseleni bastaýysh uiymda talqylaýǵa aýpartkom Kúláihan Shoibekova bastaǵan «belsendi tobyn» jiberdi. Hatshynyń qazir «Qazaqstan Táýelsizdigi úshin!» tost kóterip, jaqsy qyzmet kóligin minip júrgenine esh shúbám joq!) partiia jinynda shynymen qorlandym. Taiaq jegenime emes - bireýler ólip te jatty, qyzdardyń namysy aiaqqa taptaldy, meniki onymen salystyrǵanda túk emes-ti. Qoryqqan da joqpyn - aýyldan kelip jatqan anam «Qudaiǵa táýbe de. Sottalsań, Turar Rysqulovtan janyń artyq emes» degen. Ózi soǵys jyldary tórt ai túrmede otyrǵan, ákesi Yrǵyzdaǵy aqtarmen soǵys kezinde mert bolǵan kisi edi. Sher-aǵanyń kitaptaryn erekshe unatatyn. Jylaý ornyna qairaǵan ananyń sózinen soń pendege tán qorqynysh sap tyiylǵan…
Qorlanǵanym - sol kezde bizdiń basylymdardy basqaryp otyrǵan Tumaǵań Moldaǵaliev, Muzaǵań Álimbaev bastaǵan ziialy qaýymnyń «buzaqy jastardy» laǵnattaǵany, «ultty masqaralady» dep aiyptap, saiasattyń aldyna túsip alyp, eshkim suramai-aq «sar jelgeni»…
Mundai kúi sol kezdegi qazaq ziialylarynyń túgelge jýyǵyna ortaq-tyn…
Al ulttyq elita - úrei bilegen elita - jeltoqsan oqiǵalary tusynda qazaq ultynyń taǵdyryn múlde umytyp, ózara esep aiyrysý oiynymen ainalysyp ketti. Oǵan tek qara bastyń qamy men «mansap úshin esektiń artyn jýý» tán edi.
Mine, Jeltoqsannyń ózimiz asyǵys qana sholǵan sabaqtarynyń keskin-bolmysy osyndai. Jeltoqsan kórsetip ketken «ulttyq portret» te osy boldy.
Muny bilgen durys. Táýelsiz eldiń erkin ulty retinde boiyn túzep, ózgelermen tereze teńestirý úshin, qazaqy patriotizmdi, shynaiy (saýdager emes!) ultjandylyqty qalyptastyrý úshin, kúrdeli, meiirimge sarań Álem qushaǵyna engen, esh jerde eljirep otyrǵan baýyry, Mekkede naǵashysy joq ulttyń ainaǵa qarap, mininen arylý úshin osy aqiqat kerek. Árnárseni atymen atai biletin deńgeige jetken ult qana alys erteńderge aptyqpai jetedi. Tarihi zerdesi shynaiy qalyptasady. Sol sebepti jylamsyraýdy qoiyp, beký, rýhani bekiný, uly Jeltoqsannyń qasiretin de, qasietin de urpaqtar sanasyna meilinshe taza jetkizgen jón bolar.
Meiirhan Aqdáýletuly,
«Qazaq tarihy» jýrnaly, № 6,
1996 jyl.
