1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى قاسٸرەتتٸ وقيعا ٶتكەن شاققا اينالعالى دا ون جىل ٶتتٸ. ول ەندٸگٸ جەردە «ەلٸم-اي» دەۋٸرٸ… نەمەسە 1916 جىل, 1937 جىل, 1930-32 جىلدار سيياقتى قازاق حالقىنىڭ قاسٸرەتٸ دە قاسيەتٸ دە جەتەرلٸك تاريحىنا اينالدى.
تاريح - ەرتەگٸ ەمەس, سەل بۇرمالاپ-بوپسالاساڭ, شىرىلداپ جىلايتىن, وبال-ساۋابى ٶتە اۋىر اقيقات. شىندىق قانا ەمەس, اقيقات. سەبەبٸ ەربٸر جۇمىرباستى پەندەنٸڭ ٶزٸنە قولايلى نەمەسە ٶز ٶرەسٸ جەتەتٸن شىندىق دەڭگەيٸ بولادى. بۇعان ەر كەزەڭنٸڭ ٶز يدەولوگيياسى بەلگٸلٸ بٸر تاريحي وقيعانى عانا ەمەس, جالپى تاريحتى ٶزٸنە ىڭعايلاپ, ٶز بولمىسىنا جاراساتىن بوياۋ جاعۋعا تىرىساتىنىن قوسىڭىز. ال اقيقات - جالقى ەسٸم, ونىڭ اڭىزداعى پوليفەمدٸكٸ سيياقتى جالعىز عانا كٶزٸ بار.
جەلتوقساننىڭ اقيقات بولمىسى قانداي ەدٸ? وسى وقيعا بٸزدەردەن سوڭ دا جالعاسا بەرەتٸن عۇمىرعا, ونى سٷرەتٸن كەلەر ۇرپاققا قالاي كەسكٸندەلٸپ جەتەدٸ?
بٷگٸندەرٸ بٸزدەردٸ تولعاندىرۋعا تيٸس نەرسە - وسى. سەبەبٸ بۇرمالانعان تاريح - حالىق جادىنا, ساناسىنا دەرت بايلاماي تىنبايدى. ونىڭ ايقىن مىسالى - كەشەگٸ كەڭەس تاريحىنا كٶزٸمٸزگە جاس الىپ وتىرىپ سەنەتٸن بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ رۋحاني ٶكٸنٸشٸمٸز, ەلٸ دە «كٶڭ قاتسا, قالىبىنا بارادىنىڭ» كەبٸن قۇشقىسى كەلەتٸن, قازٸرگٸ ٸزدەنٸس ٷستٸندەگٸ, الدان قانشالىقتى ٷمٸتتٸ بولسا, ٶتكەن كٷنگە سونشالىقتى جالتاق تاريحي سانامىز بەن زەردەمٸز. ونىڭ ٷستٸنە تاريح ورىندى-ورىنسىز ماقتان ٷشٸن عانا, ەرلٸككە ٷندەۋ ٷشٸن عانا جازىلمايدى. سەبەبٸ حالىق تەتتٸ بەرسەڭ - جۇباناتىن, اڭىز شەرتسەڭ - سەنە الاتىن سەبي ەمەس.
تاريح ادامداردىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋ ٷشٸن عانا ەمەس, ٶتكەننٸڭ ٶكٸنٸشكە تولى سەتتەرٸن ەسكە الىپ, قاتال ەسكەرتٸپ وتىرۋ ٷشٸن دە جازىلادى. سەبەبٸ جالعان تاريح - تٷبٸ ٶلٸپ تىناتىن ٶتٸرٸك ەرتەگٸ, ول ٶكٸنٸشكە قالدىرادى, ۇرپاق زەردەسٸن ٷمٸتسٸز پەسسيميزمگە ۇرىندىرادى. قازٸرگٸ ورىس حالقىنىڭ قاسٸرەتٸ - «ەلەمدٸ سلاۆياندار بيلەۋگە تيٸس, ال سلاۆيانداردى ورىستان ٶزگە ەشكٸم بيلەمەيدٸ!» دەپ كەتكەن شيپكا قاھارمانى, گەنەرال سكوبەلەۆتٸڭ شابىتتانىپ ايتا سالعان سٶزٸنە قۇدايداي سەنۋدٸڭ نەتيجەسٸندە بٸرٸنشٸ پەتر زامانىنان بەرٸ قالىپتاسقان ۇلى ورىستىق شوۆينيزمدٸ شەكتەن تىس قوزدىرىپ الىپ, حالىقتاردىڭ ەزۋشٸسٸنە اينالۋى جەنە سونىڭ تاريحي ەسەسٸنٸڭ زاۋالىنا ۇشىراۋى: جالعىز عانا قازاق ەمەس, كٷللٸ شىعىس ەۋروپا, بۇرىنعى سوتسياليستٸك لاگەر ەلدەرٸ رەسەيدٸڭ جاساعان جاقسىلىعىن ەمەس, تەك جاماندىعىن عانا ايتىپ وتىر. بۇل - ورىس حالقىنىڭ كٸنەسٸ ەمەس. بۇل - سول حالىقتىڭ زەردەسٸن قيسايتىپ قالىپتاستىرعان جالعان تاريحتىڭ, يدەولوگييانىڭ قۇلى بولعان تاريحتىڭ نەتيجەسٸ. مۇنداي حالىقتى كٶتەرەمٸن دەپ, تالاي عاسىردان سوڭ ورعا ۇرىندىراتىن وسپادارسىزدىق تىم ەرٸدەن - قىپشاقي كيەۆتٸڭ (كٷيەۋ نەمەسە قييا قالاسىنىڭ - دەشتٸ قىپشاقتىڭ باتىس قاعاناتى استاناسىنىڭ, XٸV عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸنە دەيٸن قودان - ورىسشا جازبالاردا - كوتەن - بيلەگەن قىپشاق ەلٸنٸڭ ارعى اتاجۇرتى استاناسىنىڭ!) تاريحي شەجٸرەلەرٸنٸڭ مينياتيۋرالارىن عانا قالدىرىپ, قىپشاقى تاريحتى تٷگەلدەي ٶزگەرتٸپ, ورىس رۋحىنا «بەيٸمدەپ» قايتا جازىپ شىققان كنياز مستيسلاۆتان - ەڭ ٶتٸرٸكشٸ, بٸراق مىقتى يدەولوگتان باستالىپ, «يگور پولكى تۋرالى جىردى» «ورىستاندىرعان» مۋسين-پۋشكينگە, تاريحي قۋاتى كٷشەيگەن رۋستٸڭ «قاھارماندىق ٶتكەن شاعىن» جاساعان, اتاسى قىرىمدىق, ياعني بٸزدٸڭ دوسپانبەت جىراۋدىڭ قانداسى - قارا مىرزا بولعان, ەيگٸلٸ «ورىس تاريحىنىڭ ەكەسٸ» (تاريحتا ەكە بولا ما?!)ن.ي. كارامزينگە ۇلاسقان-تىن.
«اقىماق ٶز قاتەسٸنەن, ال اقىلدى ادام ٶزگەنٸڭ قاتەسٸنەن ساباق الادى».
حالىقتار دا سولاي بولسا كەرەك…
جەلتوقسان وقيعاسى از جازىلىپ, از ايتىلعان جوق. كٶپتەگەن ماقالا, كٸتاپ جارىق كٶردٸ… اقىرى, «جارتىلاي دوكۋمەنتتٸ» «اللاجار» فيلمٸ دٷنيەگە كەلدٸ. اسا سەتتٸ بولماسا دا, كٶركەم فيلم (ت.تەمەنوۆ), كٶركەم رومان (د. دوسجانوۆ) جارىق كٶردٸ.
مۇنىڭ بەرٸ, ەرينە, قۋانارلىق, قۇپتارلىق نەرسەلەر. ٸرٸ ەڭبەكتٸڭ, ىقىلاس-ۇمتىلىستىڭ نەتيجەلەرٸ. بٸر قىزىعى, وسىنىڭ بارلىعى - قاسٸرەتتەن قاسيەتتٸلٸك ساپاعا كٶشكەن جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ ازالى حرونيكالارى. سەبەبٸ سونىڭ بارلىعىنان «ەلٸم-اي» ەۋەنٸ ەستٸلەدٸ: قارشاداي بولىپ بٷگٸنگە (ياعني 1986 جىلعا) امان جەتكەن ۇلتتىق رۋحتىڭ, ۇلتتىق نامىستىڭ سيمۆولىنا اينالعان اياۋلى جاس قازاق - اينالايىن قايرات رىسقۇلبەكوۆتٸڭ, باسقا قۇربانداردىڭ, جازىقسىز تەپكٸگە تٷسٸپ, قان جۇتقان, سوتتالعان, قۋدالانعان جاستار مەن قاداۋ-قاداۋ ازاماتتاردىڭ كٶرگەن ازاپ, كٶنگەن توزاعى… قازاق حالقىنا تاعىلعان قاراۋلىق ايىپ پەن ونىڭ ار-نامىسىنا تٷسكەن لاعنەت تاڭباسى, ساياساتتىڭ جٷزٸ جىلىنۋىنىڭ اۋانىنا قاراي جەلتوقسان وقيعاسى اقيقاتتىڭ (حرونيكالىق, فاكتولوگييالىق شىندىعىنىڭ) اشىلۋى ٷشٸن جاسالعان قيمىلدار تۋرالى ايتۋداي-اق ايتىلدى.
بٸز جەلتوقسان وقيعاسىن تاريحي تۇرعىدا, بايىپپەن زەردەلەپ ٷلگەردٸك پە? ناقتىراق ايتساق, 2050 جىلدارى قازاقشا تاريحي وقۋلىققا جازىلاتىن اقيقات ناقتىلاندى ما? مەنٸڭشە, «ەر مولدا بٸلگەن اياتىن وقيدىنىڭ» كەبٸمەن جٷرگەن بٸزدەر وسىنى ەزٸر ەسكەرمەگەن سەكٸلدٸمٸز.
دٷنيەدە مەيٸرٸمسٸز نەرسەلەر بارشىلىق كٶرٸنەدٸ. مەنٸڭ ەزٸرگە بٸلەتٸنٸم - جازمىش (روك, «سۋدبا ەمەس»!), تاريح («تاريحي شىندىق» ەمەس, اقيقات), سودان سوڭ - اينا. تاريح تا, «ەشكٸمنٸڭ كٶڭٸلٸنە قاراماسا» عانا, يدەولوگيياعا باعىنباسا - اينا. تٷزۋ اينا. اجارىڭنىڭ قاندايلىعىن كٶڭٸلٸڭە قاراماي كٶرسەتەتٸن اينا.
دەل وسى تۇرعىدان العاندا جەلتوقسان تولقۋى - «ەلٸم-اي» دەۋٸرٸنەن كٶپ بۇرىن جىلاۋدى باستاپ, «قايران ەدٸلٸن…» (اقتامبەردٸ), «ادىرا قالعان ٷش قييانىن…» (مۇرات) جۇرتقا تاستاپ, شاراسىز كٶشكەن, «ويىل كٶزدٸڭ جاسى ەدٸ…» دەپ, ٶكٸنۋمەن تەپەرٸشتٸڭ بەرٸن كٶرە-كٶرە كەلٸپ, «پاتشاسى قىزارعانمەن» «قازاقتاردى امەريكا ٷندٸستەرٸنشە جويىپ جٸبەرۋ كەرەك!» دەگەن (ەكٸنشٸ نيكولاي پاتشانىڭ دوسى, پٸكٸرلەسٸ, مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ دەپۋتاتى, كەيٸن سولجەنيتسيننٸڭ «كراسنوە كولەسو» رومانىنىڭ جاعىمدى كەيٸپكەرٸ بولعان ماركوۆ-ۆتورويدىڭ ە.بٶكەيحانوۆ قاتىسقان دۋما مەجٸلٸسٸندە, 1905 جىلى ايتقان «ۇسىنىسى»), پيعىلى ەشقانداي ٶزگەرمەگەن ۇلى رەسەي, ۇلى ورىس شوۆينيزمٸنٸڭ شىندىقتارىن جالعاي تٷسكەن ۇلى رۋستٸڭ (كسرو گيمنٸندە دەل وسىلاي: «سويۋز نەرۋشيمىح رەسپۋبليك سۆوبودنىح سپلوتيلا ناۆەكي ۆەليكايا رۋس») ادامنىڭ اتىن ۇمىتتىرىپ جٸبەرۋگە قۇدىرەتٸ جەتكەن ٷستەمدٸگٸنٸڭ نەتيجەسٸندە تٸلٸ مەن دٸنٸنەن, رۋحاني, مەدەني بولمىسىنان مٷلدە اجىراپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا وتىرعان, گەنەتيكالىق ٷرەي ەبدەن تيتىقتاتقان قازاق حالقىنىڭ قانداي كٷيدە ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتٸپ بەرگەن قازاقتىڭ 1986 جىلعى ۇلتتىق پورترەتٸن جاساعان اينا ەدٸ. تٷزۋ اينا-تىن…
اينا نەنٸ كٶرسەتتٸ?
بٸرٸنشٸدەن, قازاق حالقىنىڭ رۋحىنىڭ تٸرٸلٸگٸن, قانشا باس يزەگٸش كٷڭ-قاناعات, قۇل-توباعا ٷيرەتٸلٸپ, سٸلەسٸ قاتقانمەن, تۇياق سەرپەرگە جارارلىعىن كٶرسەتتٸ. وندا دا جەلتوقسانعا قاتىسۋشىلار اسا ارتىق تالاپ قويعان جوق. ٶزدەرٸ سەنەتٸن «لەنيندٸك ۇلت ساياساتىنىڭ» بۇرمالانۋىنا ٶتە كٸشٸك بولمىستى نارازىلىق بٸلدٸردٸ. «قازاقستاندى قازاق باسقارسىن, تىم قۇرىسا, قازاقستاندىق ورىس باسقارسىن!» - ولاردىڭ ۇرانى وسى ەدٸ. «قازاقستان - قازاقتارعا!» دەگەن ەشكٸم بولعان جوق (بولمايدى دا - قازاقتار ٶتە كەڭپەيٸل حالىق, ەرٸ ٶزٸنە تيٸستٸ نەرسەنٸ باتىل سۇراۋدى دا ۇمىتقانىنا بٸر عاسىرداي - ماحامبەت, ەسەت, جانقوجا, جولامان, كەنەسارى قوزعالىستارىنىڭ شۋى باسىلعاننان كەيٸن - بولعان-دى).
دەمەك, بٸز قالاي دەسەك تە, قان ارقىلى كەلگەن گەنەتيكالىق سيگنال ٶز دەگەنٸن ٸستەدٸ - شىن مەنٸندە سانا استارىندا (پودسوزنانيە) جٷرگەن «ەكٸنشٸ سورتتى ۇلت بولۋعا نارازىلىق» سىرتقا تەپتٸ! تەك ونىڭ «سىلتاۋى» سٶز جٷزٸندە ٶزگەشە بولىپ شىقتى - ەيتپەسە, قازاقستاندى قازاق باسقارىپ وتىرعاندا دا قازاقتار ٶزٸن تولىق ەركٸندٸگٸ بار ۇلت رەتٸندە سەزٸنە العان جوق - حالىقتىڭ 85 پروتسەنتتەن استامى ەلەۋمەتتٸك جاعىنان كەمٸندە جارتى عاسىرعا كەيٸن قالعان اۋىلداردا, «شەكاراسى كارتادا سىزىلمايتىن رەزەرۆاتسييالاردا» تۇردى, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستەن اۋلاقتاپ قالدى, رۋحاني, مەدەني, اقپاراتتىق جاعىنان شەكتەۋلٸ بولدى, قازاق ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸ «بەس-التى ميلليون قازاقتى الدارقاتا الاتىن» شەكارادان اتتاي المايتىن دەرەجەگە قويىلدى (كوممۋنيستٸك يدەولوگييا شەكتەۋٸن ەسەپتەمەگەندە!), ٶندٸرٸسكە, پروگرەسسيۆتٸ عىلىمدارعا, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسكە تەك ورىس تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرگەندەر عانا قاتىستىرىلدى, وندا دا ولاردىڭ كۆوتاسى شەكتەۋلٸ بولدى. كەڭەس ارميياسىنىڭ قۇرامىنداعى وفيتسەرلەردٸڭ 0,51 پروتسەنتٸ عانا قازاقتار - ورىستانىپ بولعان قازاقتار! - ەدٸ.
مەملەكەتتٸك ساياسي تەتٸكتەر ارقىلى قازاقتار سول توق زاماننىڭ ٶزٸندە ەكٸنشٸ سورتتى ۇلتقا اينالىپ ەدٸ. قىسقاسى, قازاق تٸلٸندە سٶيلەيتٸن قازاقتار ورىستىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا تەۋ ەتەتٸن, ٶزٸنٸڭ قالادان كەلگەن, ورىسشا سٶيلەيتٸن نەمەسە از-مۇز قىزمەتٸ بار باۋىرى الدىندا ٶزٸن قور سانايتىن, قورعانسىز حالىققا اينالىپ بارا جاتتى. 1950 جىلدارى قالادا بولماشى عانا قازاق تۇرسا, 1960-70 جىلدارى, جالپى پروگرەسس زاڭدىلىعىنىڭ ارقاسىندا عانا, قالاداعى قازاقتار سانى ٶسە باستادى. وندا دا ولاردىڭ دەنٸ ٷستەم ورىس ٷردٸسٸنە تەۋ ەتەتٸن, بالاسىن قازاقشا ەركەلەتۋگە قۋىستاناتىن قازاقتار ەدٸ. جەنە بٸر ماڭىزدى نەرسە - قالاعا قونىستانعان قازاقتار ٶتە از ەرٸ ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني, مەدەني سالماعى مٷلدە جوق توپ بولدى.
اۋىلداعى قازاق ٷشٸن يدەال سانالاتىن قالا قازاعى ٶز ۇلتىنىڭ بولاشاعىنا سەنٸمسٸز, سول سەبەپتٸ اۋىلعا بارعاندا باس جەۋگە ۇيالماعانىمەن, اۋىلدى ساعىنىپ, يديللييالىق ٶلەڭ, ەڭگٸمە, پوۆەست جازعانىمەن, اۋىلدى شىن ساعىنىپ, دەمالىسىن سوندا ٶتكٸزۋگە تىرىسقانىمەن, ٸشتەي «العا باسۋ, قاتاردان وزۋ, يگٸلٸككە جەتۋ تەك ورىسشا ٶمٸر سٷرۋگە عانا بايلانىستى» ەكەنٸن ۇقتى. ٶزگەسٸ ٶزگە, ورىستار «ەدەيٸ قازاقتار ەنشٸسٸنە قالدىرعان سالالاردىڭ» - ەدەبيەت پەن مەدەنيەتتٸڭ, گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بارلىعىنىڭ بالالارىن ورىسشا وقىتىپ قانا قويماي, ۇل-قىزىمەن ٶز وتباسىندا وتىرىپ ورىسشا سٶيلەسۋگە كٶشكەندٸگٸنٸڭ, تٷسٸنٸپ جارىتپاسا دا, باحتى, موتسارتتى, ياعني دالالىققا تٷسٸنٸكسٸزدەۋ ەۆروپالىق ۇلى كلاسسيكانى بٸلگەنسٸپ سٶيلەۋٸ, قازاق پوەزيياسى مەن پروزاسىندا ورىس حالقىن قۇداي تۇتاتىن, لەنين مەن پارتييانى جىرلايتىن شىعارمالاردىڭ سانى ورىس ەدەبيەتٸندەگٸدەن دە اسىپ تٷسكەندٸگٸ, تاعى باسقا تولىپ جاتقان «ۇلتتىق قىلىقتار» - سونىڭ ايعاعى.
قازاق بالاسى «قىستىڭ - ورىستٸكٸ» ەكەنٸن, لەنين - اتاسى ەكەنٸن باستاۋىش كلاستان باستاپ «بٸلٸپ ٶستٸ». قالانى - «قۇداي», قالالىقتى - «پايعامبار» سانايتىن, بەينەتتەن كٶز اشۋدى بٸلمەيتٸن, شاراسىزدىقتان بالاسىن 12–13 جاستان كاتورگالىق ەڭبەككە جەگەتٸن, «كٶپ بولسا, ترەكتٸر ايدار» دەپ, بالا بولاشاعىنا مەن بەرمەيتٸن, تٷشكٸرٸپ قالسا, دەرٸگەرگە جٷگٸرٸپ, «كالورييالى تاماق جەپ», زامانعا بەيٸمدەلگەن قالالىق قانداسىنا قىزىعا قاراعانى بولماسا, مەديتسينامەن, پروفيلاكتيكالىق-سانيتارلىق شارالارمەن كەم قامتىلاتىن, ونىڭ ٷستٸنە تٷگەلدەي ەكولوگييالىق ەكسپەريمەنت ايماعىنا اينالعان ايماقتاردا تۇراتىن… اۋىل قازاعىنىڭ ساناسى ەكٸگە جارىلدى (رازدۆوەننوست سوزنانييا), شاراسىز كٷيگە تٷسٸپ, سانا استارىندا «ەكٸنشٸ سورتتىلىقتى» مويىنداۋ - قۇلدىق پسيحولوگييا قالىپتاستى. ەرينە, بۇل - حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ انىقتاماسى. ٶزگەشە ويلاپ, ٶزگەشە قيمىل جاساۋشىلار حالىق ٸشٸندە دە, ينتەلليگەنتسييا اراسىندا دا, ۇلتتىق بيۋروكراتييا (جاقسى ماعىناسىندا) قاتارىندا دا بولدى. بٸراق ولاردىڭ ٷلەس سالماعى از ەدٸ – «كٶپكە توپىراق شاشا الماي, ٷنسٸزدٸكپەن عانا» جان ساقتادى.
وسىنداي حالدەگٸ ۇلتتىڭ بويىندا بۇرىنعى تاريحي سۇمدىقتار - 1916, 1928, 1931-33, 1937-38 جىلدار قالدىرعان گەنەتيكالىق ٷرەي عانا ەمەس, ودان ەرٸدەگٸ اباي اشىنا ايتقان دەرتتەر دە («مەز بولادى بولىسىڭ…», «بولىس بولدىم, مٸنەكي…», «الدامشى بولماي اتاق جوق, ارسىز بولماي, داڭق قايدا?», «ينتەرناتتا وقىپ جٷر…», ت.ت.) بۇرىنعىدان بەتەر اسقىنعان-دى (س.اپىرىموۆتىڭ «سوڭعى ايالداماسى» - سونىڭ از عانا كٶرٸنٸسٸ).
قاراپايىم مىسال: تەۋلٸگٸنە 20 ساعات جۇمىس ٸستەسە دە, دەمالىستىڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيتٸن شوپان مەن دەل سونداي تراكتورشى قازاق ماڭداي تەرٸمەن تاپقان جالاقىسىن «بەرە قويعان» سوۆحوز كاسسيرٸنە (!) العىسىن جاۋدىراتىن دا, ال «عايىپتان تايىپ» سونداي ەڭبەك جاساپ جٷرگەن «ٶزٸمٸزدٸڭ ۆانيا» سوڭعى تيىنىنا دەيٸن داۋلاپ جاتسا, وعان سوۆحوز ديرەكتورى - قازاق تا تٶبەسٸنەن جول بەرەتٸن. مۇندايدى كٶزٸ اشىق كٸسٸلەر «سيندروم كرىس ۆ بانكە» - «بانكٸگە قامالعان كٶرتىشقاندار سيندرومى» دەپ اتايدى: ەلگٸ ماقۇلىقتاردى قاماپ قويسا, ەلدٸسٸ ەلسٸزٸن جەپ كٷن كٶرەدٸ ەكەن. بٸزدٸڭ حالىقتىڭ اتقامٸنەرلەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزگەگە ەلٸ جەتپەيتٸن بولعاندىقتان, ٶزدٸ-ٶزٸن تالايتىن ناۋقاسقا شالدىعۋى اباي زامانىندا-اق باستالىپ, كوممۋنيستەر كەلگەننەن كەيٸن مٷلدە اسقىنعانى ٶتٸرٸك ەمەس. 1937-دەگٸ قازاق زييالىلارىنىڭ بٸر-بٸرٸن جاۋ دەپ كٶرسەتٸپ, جاپپاي قىرىلۋىنىڭ سەبەبٸ دە وسى ەدٸ. بۇل دا, اينالىپ كەلگەندە, شاراسىز جاعدايعا قۋىلىپ تىعىلعان حالىقتىڭ كٸنەسٸ ەمەس, ونىڭ رۋحىنىڭ تەپەرٸش كٶرۋٸنٸڭ, ەرتەڭگە دەگەن, ەدٸلدٸككە دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸ - ۇلتتىق دٸلٸنەن اجىراي باستاۋىنىڭ بەلگٸسٸ بولاتىن…
دەل وسىنداي شاراسىز جاعدايعا تٷسكەن بالاداي اڭعال, جەتٸمدەي قورعانسىز حالىقتىڭ ەڭ ادال, ٶمٸرگە, ەدٸلدٸككە دەگەن قۇشتارلىعىنا سىزات تٷسپەگەن, ەلٸ دە يت-تٸرلٸكتٸڭ نوقتاسىنا مويىنسۇنا قويماعان بٶلٸگٸ - جاستار! - ەلەمنٸڭ جارتىسىنا ەمٸرٸن جٷرگٸزٸپ وتىرعان مەسكەۋ كرەملٸنە قىر كٶرسەتٸپ, الاڭعا شىقتى!
بۇل, راسىندا, تاڭدانارلىق نەرسە. حالىق رۋحىنىڭ اجالسىزدىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. سول سەبەپتٸ قالعان جۇرتشىلىقتى تاڭداندىرىپ قانا ەمەس, «حالىق دەپ جٷرگەنٸڭ راس بولسا, وسىلاي ەتپەيمٸسٸڭ?» دەگەندەي ٶنەگە كٶرسەتٸپ, ٸشتەي ۇيالۋعا, نامىستى وياتۋعا مەجبٷر ەتٸپ كەتكەن قارشاداي قايرات رىسقۇلبەكوۆتٸڭ قايسارلىعىن عانا ەمەس, سول كٷنٸ الاڭعا شىعىپ, بەس قارۋى ساي ەسكەرلەردەن, «ايتاققا قاتتى ٷيرەنگەن» رەپرەسسييالىق ورگانداردان ىقپاعان ەربٸر جاس قازاق جٸگٸتٸ مەن قىزىنىڭ ٸسٸ - ۇرپاققا ٶنەگە, قازاقى پاتريوتيزمگە باستاۋ ٸسپەتتەس قۇبىلىس!
بۇل - قيىن تاريحي جاعدايدا قالعان ۇلتتىڭ تٷگەل جويىلا قويماعان ۇلتتىق تەربيەسٸمەن, ٷلكەندەردٸڭ «سىبىرلاپ ايتقان سىرلارىمەن», قۇرساۋدا وتىرعانىنا قاراماستان, حالىققا ايتارىن تۇسپالمەن جەتكٸزۋدەن تانباعان ەدەبيەت پەن مەدەنيەتتٸڭ ىقپالىمەن, حالىقتىڭ اۋزىندا جٷرگەن ەرلەر ٶنەگەسٸمەن, اۋىزشا عانا ايتىلىپ, جارتىكەشتەنٸپ قاعازعا تٷسەتٸن تاريحي تەجٸريبەنٸڭ اششى ساباقتارىمەن جاس ۇرپاققا جەتكەن ۇلتتىق نامىستىڭ جاسامپاز ۇشقىنى ەدٸ!
جەلتوقسان وقيعاسىن بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ دەۋگە بولماس, بٸراق سول اڭساردىڭ اششى ٶكٸنٸش قانا ەمەس, ادۋىندى ٷمٸت قالدىرعان, اششى ارمانعا تولى ەلەسٸ دەۋگە ەبدەن بولادى.
بۇل - جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ قاسيەتتٸلٸگٸ مەن كيەسٸ. كەلەر ۇرپاققا اسقاقتاتا جەتكٸزۋگە بولارلىق تۇسى.
ايتپاقشى, سول قاسٸرەتتٸ كٷندەردە جاستارمەن بٸرگە بولعان, كەيٸن سولاردى جوقتاسقان, سٶزٸن سٶيلەگەن اعا ۇرپاق ٶكٸلدەرٸ دە از بولعان جوق. تەك ولاردىڭ سانى تىم از ەدٸ. جاسىراتىنى جوق, بۇعان بولا ەشكٸمدٸ ايىپتاۋعا بولمايدى - گەنەتيكالىق ٷرەي مەن قۇلدىق پسيحولوگييا دەگەنٸن ٸستەپ تىنعان حالىقتىڭ اقيقات بولمىسى سونداي بولسا, ارماندا كەتكەن ماحامبەت, سىرىم, ۇزاق پەن جەمەڭكە, بەكبولات, ەسەت, جانقوجا, كەنەسارىلاردى, ەليحان مەن احمەتتٸ, جٷسٸپبەك پەن… ٶزگەلەردٸ 1986 جىلدىڭ قازاعى اراسىنان ٸزدەۋ, تابىلماعانىنا ٶكپەلەۋ ورىنسىز, قايىرسىز شارۋا بولاتىن. ۇمىتپاسام, جەلتوقساننان نە بۇرىن, نە سەل كەيٸنٸرەك, ناعىز قازاق رۋحى مەن تانىمىنىڭ ٷلگٸسٸندەي مەتر اسقار سٷلەيمەنوۆ «…ماحامبەتٸمٸز ولجاس سٷلەيمەنوۆكە, اقتامبەردٸمٸز ەلجاپپار ەبٸشەۆكە اينالىپ كەتكەن ۇلتپىز» دەگەن-دٸ. جو-وق, اتالمىش ەكٸ ٸرٸنٸ تٶمەندەتۋ ٷشٸن ەمەس, ۇلتتىڭ قيىن حالٸن بٸلدٸرۋ ٷشٸن ايتقان…
ەكٸنشٸدەن, جەلتوقسان وقيعاسى ارىدان كەلە جاتقان, ەبدەن اسقىنعان پيعىلدى - رۋستٸڭ قازاقتاردى قازاقتاردى حالىق دەپ سانامايتىن ساياساتىنىڭ عانا ەمەس, قاھارلى يۆان تۇتاس ەلدٸ ەكٸگە بٶلٸپ تاستاعاننان كەيٸن - ەجەلگٸ دەشتٸ قىپشاقتىڭ ىدىراۋ ٷستٸندەگٸ حالقىنىڭ ۇساق-ۇساق حالىقتارعا بٶلٸنٸپ «رۋىمەن ۋ ٸشە باستاعان», ەلسٸرەگەن كەزٸن پايدالانىپ, ەۋەلٸ قازاندى (سەنبەسەڭٸز وقىڭىز - قازاندى قورعاۋداعى ەرلٸگٸ ٷشٸن حالىق باتىرى اتانعان شورا نارىقوۆ, كەيٸن اۋىز ەدەبيەتٸندە ايتىلىپ جٷرگەن «نەرٸكتٸڭ ۇلى شورا بار…» دەيتٸن شورا - قازاقتىڭ ٸرٸ تايپاسى - تابىننىڭ القاراكٶگٸ بولاتىن!), كەيٸن قاجى-تارحاندى الىپ (نوعايلى ەلٸنٸڭ جۇرتىن جويىپ) بولعاننان كەيٸن - بەلگٸ بەرە باستاعان, ودان سوڭ بۇرىن دالالىقتارعا (التىن ورداعا, سەل ەرٸرەكتە, پولوۆەتستەرگە) ارقا سٷيەپ قانا ەمەس, اعايىن بولىپ وتىرعان رۋسكە بٸرٸنشٸ پەترمەن كەلگەن ەۆروتسەنتريزمنٸڭ بٷگٸنگە دەيٸن جالعاسقان پيعىلى مەن يدەولوگيياسىنىڭ بولمىسىن ايقىن كٶرسەتكەن تاريحي ساباق.
ەۋروپاعا دٸن تٷزٸگٸن, مەدەنيەت وزىعىن اپارعان ەدٸل پاتشانىڭ - اتيللانىڭ - ماڭدايى قيسايعان حالقىن كەمسٸتۋ, ونىڭ ٶتكەنٸن دە, بٷگٸنٸن دە جوققا شىعارىپ, مەشەۋ نەسٸل, كەمباعال حالىقتار جيىنتىعى ەتٸپ كٶرسەتۋ, سٶيتٸپ ولارعا ٶزٸنٸڭ دەگەنٸن ٸستەتۋ ٷشٸن ٶز قۇندىلىقتارىن تاڭۋ, «ەلەمنٸڭ جالعىز ۇستازى (دەمەك, قوجاسى) ەۋروپا جەنە ەۋروپالىقتار» ەكەنٸن بارلىق ايلا-تەسٸلمەن دەلەلدەۋ - ەۆروپوتسەنتريزم - ريم شٸركەۋٸ كانوندارىن ٶزگەرتٸپ, ورىستاردى دا «جابايى» دەي باستاعان, سٶيتٸپ ولاردىڭ دا دٸنٸنە تٷزەتۋ ەنگٸزگەن VII-IX عاسىرلاردا-اق باستالعان-دى. سونىڭ ىقپالىمەن ورىس زييالىلارىنىڭ اراسىندا قالىپتاسىپ, ساياساتشىلاردىڭ قيمىل-پيعىلىنىڭ ەرەجەسٸنە اينالعان ازياتتارعا, ەسٸرەسە قازاقتارعا كەمسٸتە قاراۋ - جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ تۇسىندا ايقىن كٶرٸندٸ. كرەمل ەندٸ وبلىستار مەن ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارىن عانا ەمەس, قازاقستاندى دا يۋدەياداعى ريم پروكۋراتورى سيياقتى ورىس كنيازٸ باسقارعانى دۇرىس دەپ شەشتٸ. قازاقستان يۋدەيا ەمەس-تٸ, ونىڭ ييسۋسٸ دە, يەگۋداسى دا, تٸپتٸ «تالانتتى ساتقىن» يۋداسى دا جوق بولاتىن.
ەگەر ەلەمدٸك ساياسي-ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە دەم بەرگەن ٸرٸ كٷشتەردٸڭ ىقپالىمەن «قىزىل يمپەرييا» ٸرگەسٸ شايقالا باستاماعاندا, زامانىنا قاراي امالى ٶزگەرگەن «جاڭا شايا يتسكوۆيچ» قازاق حالقىن جەدەل ورىستاندىرۋ ميسسيياسىن تٷگەل ورىنداۋى دا مٷمكٸن ەدٸ. تاريح مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ - الىس ساياسي ماقساتتار ٷشٸن قاجەت بولعان «ساياساتتاعى اۋا رايىنىڭ ٶزگەرۋٸ» بۇل ماقساتتى ٶزگەرتٸپ جٸبەردٸ. بٸراق ەلگٸ كٶزقاراس - ەۆروپوتسەنتريزم ٶزگەرمەدٸ: جەلتوقسان وقيعاسىنان كٶپ كەيٸن گرۋزيياداعى تولقۋدا 7 ادام ٶلٸپ ەدٸ, كٷرجٸندەر سول كٷنٸ قارالى گيمن شىعارىپ, ٷش كٷن بويى ازا تۇتتى, ال كٸنەلٸ گەنەرالدى كسرو جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ سەزٸندە جەپ قويا جازدادى. بۇل «شاحانوۆ باتىلدىعىنان» كٶپ بۇرىن بولدى. مۇحتار اقىن جوعارعى كەڭەستەگٸ (كسرو) «قىزىل يمپەرييانىڭ كٶرٸن قازۋشىلار» اتانعان ەيگٸلٸ «دەپۋتاتتاردىڭ ايماقارالىق توبىنىڭ» قۇرامىندا ەدٸ, مٷمكٸن, سول سەتكە دەيٸن ٷندەمەي كەلگەن, كولبينمەن سٷيٸسٸپ جٷرٸپ, ودان ناۋرىز تويىن ٶتكٸزۋدٸ سىيعا العان ونىڭ «ٷش مينۋتتىق مەلٸمدەمەسٸ» جالپى ساياسي ماقسات ٷشٸن - سوكپ (كومپارتييا) پوزيتسيياسىن ەلسٸرەتۋ ٷشٸن «قاجەتتٸ كٶزٸر» بولعان شىعار? ەيتپەسە… جەلتوقساندا جاستار قىرىلىپ جاتقاندا ەشكٸم داۋىس كٶتەرمەگەن. جەلتوقسان تۋرالى ەكٸ جىل بويى ەشتەڭە ايتىلعان جوق - قازاقتاردا ەشكٸمنٸڭ شارۋاسى جوق-تى: ولار ازياتتار عوي!
جەلتوقساننىڭ سوڭعى «كولبين ناۋقاندارى» - ەۆروتسەنتريستٸك يدەولوگييانىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ: ول قازاقتى ۇلتقا ساناعان جوق, چۋكچالارشا قايىرىپ, ٶز دەگەنٸن ٸستەتتٸ… مۇنى بايانداپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق.
ٷشٸنشٸدەن, جەلتوقسان قازاقى ەليتا مەن قازاقى زييالى قاۋىمنىڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن ايقىن كٶرسەتكەن اينا بولدى.
الاڭعا شىققان جاستارعا «اقىلعا كەلٸڭدەر, ٷيگە قايتىڭدار - مۇنىڭ سوڭى قيىن بولادى» دەگەننەن ارىعا بارا الماعان ۇلت قايماقتارىنىڭ بەينەسٸ ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «بٸزدٸڭ جاستىق» اتتى ٶلەڭٸندە ايقىن كٶرٸنٸس تاپتى: «اعانىڭ كٶردٸك القاسىن - اقىلدان باسقا تٷگٸ جوق».
ۇلت اعالارىنىڭ اراسىندا ساناۋلى ادامدار عانا - قازاقتىڭ جازىقسىز ۇل-قىزدارىن ەۆرەيلەردٸ قورلاعان نەمٸستەردٸڭ ٶنەگەسٸمەن قورلاپ جاتقان كەزدە! - داۋىس كٶتەرە بٸلدٸ. سونىڭ ەڭ ايقىنى, مارقۇم جۇبان اقىن - «مەن قازاقپىن!»-نىڭ اۆتورى, جۇبان مولداعاليەۆ ەدٸ. قازاقتى قويشا قىرۋعا كەلگەن كولبين جازۋشىلار وداعىنا كەزدەسۋ ٶتكٸزگەندە جاستاردى ايىپتاي سٶيلەپ, كولبيننٸڭ بەتٸنەن سٷيۋگە رۇقسات سۇراۋشىلار كٶبەيٸپ جاتقاندا, زالدا لىق تولىپ وتىرعان, بەلكٸم, ٶزٸنەن دارىندىلاۋ كٶپ قالامداستارىنىڭ شاراسىز ٷنسٸزدٸگٸن بۇزىپ, كولبينگە قازاق اتىنان تۇڭعىش نارازىلىق ايتقان دا, جەلتوقسان قاسٸرەتٸنٸڭ انىق كەسكٸنٸن باتىل اشىپ بەرگەن دە سول ەدٸ. ٶز ٶلەڭٸنە - شىندىعىنا! - قارسى شىعىپ, ٶز سەزٸمٸنە ساتقىندىق جاساي الماعان سول بولدى. ەرينە, قازاققا دەگەن ماحاببات, ەلگە ۇلتقا دەگەن ادالدىق تۋرالى نەبٸر تاماشا سٶزدەر ايتىلعان شىعارمالاردىڭ اۆتورلارى دا سول زالدا وتىرعان-دى. ولاردىڭ توقسان بەس پروتسەنتٸ, تىم قۇرىسا, كٷڭكٸلدەۋگە دە جاراعان جوق. كەرٸسٸنشە, كەيبٸرەۋلەرٸ ايتقانعا كٶنگٸش, ايداعانعا جٷرگٸش ۇلتتىق بيۋروكراتييانىڭ ٶزارا كٷرەسٸنٸڭ سويىلىن سوعىسىپ, جاڭادان كەلگەن ورىس كنيازٸنٸڭ ماڭايىن جاعالادى, جالعان ۇران سالىپ, جاپ-جاقسى ۇپاي جيىپ الدى.
بەلگٸلٸ قايراتكەر م.ەسەناليەۆ, 86-شى مەكتەپتٸڭ ديرەكتورى ماقسۇت ورازاەۆ, «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى سەيداحمەت بەردٸقۇلوۆ, جازۋشىلار س. شايمەردەنوۆ, ە.نۇرشايىقوۆ سيياقتى نارازىلىعىن جاسىرا الماعاندار, ەرينە, بولدى. مەنٸڭشە, مۇنى ەرەكشە دەرٸپتەۋدٸڭ دە قاجەتٸ جوق, ۇلتتى قورعاۋ, نامىستى قورعاۋ - دۇرىس كٸسٸنٸڭ قاراپايىم پارىزى. سول پارىزعا ادالدىق «قىزدىرمانىڭ قىزىل تٸلٸندە» ەمەس, سىن ساعاتتا كٶرٸنەدٸ.
جەلتوقساننىڭ 17-سٸ كٷنٸ ٶزٸنٸڭ "كەڭەستٸك ميليتسيياسىنان», «ەل قورعانى - كەڭەس ەسكەرٸنەن» وڭباي تاياق جەگەن جاستار, ەدەپكٸدە مۇنىڭ ٶڭ مەن تٷستٸڭ قايسىسى ەكەنٸن ايىرا المادى. ولار ٶز حالقىن قۋدالاۋ, ۇرىپ-سوعۋ تەك كاپيتاليستٸك ەلدەردە بولادى دەپ ويلايتىن, سويىل مەن كٸسٸ بويىنداي قالقاندى تەك تەلەحابارلاردان عانا كٶرەتٸن. بۇل دا ولاردىڭ ريياسىز ادال سەنٸمٸ ەدٸ. سول سەنٸمدٸ سويىل مەن ساپەر كٷرەكتەرٸ بىت-شىت قىلعان كەزدە جاستار تاياق جەگەن بالاشا «ەكە» ٸزدەدٸ - جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىنا بارىپ, ايعاي سالىپ, جٶن سٸلتەر اعالارىن - ۇلت ۇعىمىندا «رۋحاني ەكە, ارقا سٷيەر قورعان» بولىپ ەسەپتەلٸپ كەلگەن جازۋشىلاردى, ەسٸرەسە, «يا بىۆايۋ ماحامبەتوم, چوكانوم, تاگوروم!» دەيتٸن «ازييا»-نىڭ اۆتورىن ايعاي سالىپ شاقىردى. بۇل - ەركٸم ەكٸرەڭدەپ, «ەكەڭمٸن!» دەپ كەلگەن جەتٸم حالىقتىڭ ەكە, باسشى ٸزدەۋٸ ەدٸ… - جاستاردىڭ الدىنا شىعۋعا ەشكٸمنٸڭ تەۋەكەلٸ جەتپەدٸ: كٶپ كٷرسٸنٸپ, جٷرەك دەرٸسٸن جيٸ ٸشٸپ, شاراسىز وتىرعان قازاقتىڭ ەڭ قادٸرلٸ جازۋشىلارى جازۋشىلار وداعىنىڭ ەسٸگٸن ٸشٸنەن بەكٸتٸپ الدى. جالعىز جازۋشىلار عانا ەمەس, كٷللٸ ۇلتتىق ەليتا, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسييا «ەسٸگٸن بەكٸتٸپ», ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ وتىردى.
بۇل - ايىپتاۋ ەمەس, تاريحي بولمىسىمىزدىڭ اقيقات كٷيٸن كٶرسەتۋ عانا. بۇل - بولاشاق ٷشٸن قاجەتتٸ اششى ساباق…
قىسقاسى, ۇلتتىق ەليتا كٶز الدىندا باسىپ-جانشىلىپ, قورلىق كٶرٸپ, اجال قۇشىپ, اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپ جاتقان جاستارعا - ۇلتتىڭ ەڭ نامىستى, ادال بٶلٸگٸنە ارا تٷسە المادى. تىم قۇرىسا, سولاردىڭ كەتكەن ەسەسٸن ٷكٸمەتتەن تەپسٸنٸپ تۇرىپ سۇراي المادى. بۇل ەسكٸ كەسەلدٸڭ - گەنەتيكالىق ٷرەيدٸڭ, قۇلدىق بولمىستىڭ بەلگٸسٸ ەدٸ.
داۋ ايتۋشىلار تابىلار: م.شاحانوۆتىڭ, قازاقى گازەت جۋرنالداردىڭ باتىلدىعى كەيٸن عانا باستالعان. سەبەبٸ «جوعارىدا» بولىپ جاتقان ٷلكەن ساياسي كٷرەستەر مەن ويىندار نەتيجەسٸندە كسرو-نىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تٷسەرٸ بەلگٸلٸ بولا باستاپ ەدٸ. سوعان وراي, تٷسٸن جىلىتقان ساياساتتىڭ ارقاسىندا جەلتوقسان جٶنٸندە اقىرىن عانا ايتىلا باستادى. مىسالى, ەۋەلگٸ انىقتاماسى «ۇلتشىل, بۇزاقى ەلەمەنتتەردٸڭ جاپپاي تەرتٸپ بۇزۋى» بولىپ, بارلىق ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردەگٸ جيىنداردا ايىپتالعان جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى «ورتالىقتىڭ كادر ساياساتىن بۇرمالاۋىنا نارازىلىق», ودان سوڭ «ەمٸرشٸلدٸك-ەكٸمشٸلدٸك جٷيەگە قارسىلىق», كەلە-كەلە «توتاليتارلىق جٷيەگە قارسىلىق» دەگەن انىقتامالاردى «يەمدەنۋٸ». قازٸر وقيعانى «تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستٸڭ باستاۋى», تٸپتٸ «كسرو-نى دەموكراتييالاندىرۋدىڭ تۇڭعىش قادامى» دەۋشٸلەر دە بار. ساياساتتىڭ اڭىسىن اڭداي وتىرىپ, جەلتوقساندى سوعان لايىق بوياۋعا سالۋ دەگەنٸڭٸز - وسى.
كەزٸندە قورعاۋشىسى جوق بولعان جەلتوقسان نامىستىلارىنىڭ قامقورشىلارى كەيٸن نەگە كٶبەيدٸ? ارال تاعدىرى دا دەل سونداي ناۋقان بولىپ ەدٸ, قازٸر سول قورعاۋشىلار قايدا? جەلتوقسان وقيعاسى - بٸزدٸڭ رۋحاني ارالىمىز ەدٸ. ونى دا تەك ۇپاي جيناۋشىلار, وندا دا جوعارى جاقتىڭ يەك قاعۋىنا قاراي قورعاي باستاعان سەكٸلدٸ. ەيتپەسە, كٷللٸ الماتى قازاعى, ۇلت قايماعى ٶزٸنە سىيىمدى تۇرعىدا نەگە نارازىلىق بٸلدٸرمەدٸ? دەل سول قيىن كەزەڭدە گرۋزيندەرگە ۇقساپ (ولار دا بٸز سەكٸلدٸ «تەڭ پراۆولى» ۇلت ەدٸ عوي!) نەلٸكتەن قارالى كٷن جارييالانبادى?
جازىقسىز جاستار جاسىن جۇتىپ جاتقاندا اراشاعا تٷسٸپ, اقيقاتتى دەر كەزٸندە ايتۋعا ۇلت قايماعىنىڭ نەلٸكتەن تەۋەكەلٸ جەتپەدٸ? مەنٸڭشە, بٸز سول «قۇلدىق ۇرۋدان» ارىلۋ ٷشٸن جەلتوقساننىڭ ٶڭٸن ٶزگەرتپەۋٸمٸز, سول سىناقتان ۇلتتىڭ قالاي ٶتكەندٸگٸنٸڭ اقيقات كٶرٸنٸسٸن ۇرپاققا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك. ولار وتانىنا, ۇلتىنا جانى اشىسا, ٶزدەرٸن اقتاپ الۋعا تىرىسپايتىن, جورتاقى كٷلٸپ, جورتا جىلامسىرامايتىن ادامدار بولىپ قالىپتاسۋعا تيٸس.
تاعى بٸر ناقتى مىسال كەلتٸرەيٸن, تەك مۇنىڭ «قازاقشا كٷرەس» (بٸرەۋدٸ مۇقاتۋ) ەمەستٸگٸن جۇرتتىڭ ۇعۋىن ٶتٸنەمٸن: «ورىس پيعىلىنىڭ توقپاعىنان» ەكٸ قابىرعام سىنىپ, بەت سٷيەگٸم جارىلىپ, سول كەزدەگٸ سوۆەت اۋداندىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸنٸڭ پودۆالىنداعى تٷرمەدە ٷش تەۋلٸك تٸك تۇرىپ (كامەرادا وتىراتىن ورىن جوق-تى, ەرٸ شيرىققان جاستار «ۇيىقتامادىق… تاماق ٸشپەدٸك…» دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن ۇمىتقان!), ٶزٸمدٸ ٶلدٸگە ساناپ وتىرعان ٷيگە 21-ٸ كٷنٸ كەلگەنٸمدە مەسكەۋ تەلەديدارىنان ەۆتۋشەنكومەن قۇشاقتاسىپ ٶلەڭ وقىپ تۇرعان مۇحتار اعامنىڭ باقىتتى جٷزٸن كٶرٸپ, قورلىقتان جىلاپ ەدٸم. مۇحتار مەسكەۋدە پوەزييا كەشٸن ٶتكٸزٸپ جاتتى… فرۋنزە اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بيۋروسى (مٷشەلەرٸنٸڭ 70% قازاق) «نە ٷشٸن تاياق جەدٸڭ? كٸم ۇردى?» دەپ تە سۇراعان جوق, كەرٸسٸنشە, كگب-نىڭ اۋداندىق بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى, قاپساعاي, قاراسۇر قازاق (شەكەرٸمدٸ اتقان كٸسٸنٸڭ بەينەسٸن مەن قازٸر سول ازامات ارقىلى ەلەستەتەم!) ەشكٸم زورلاپ تۇرماسا دا, «ەرەكشە بەلسەندٸلٸك» تانىتىپ, اقىرىپ-زەكٸرٸپ, جەر-جەبٸرٸمە جەتكەن.
ەرتەڭٸنە مەنٸڭ مەسەلەمدٸ تالقىلاعان (كوممۋنيستٸك جارعىنى اۋپارتكوم بۇزدى - ەۋەلٸ پارتييادان شىعارىپ, مەسەلەنٸ باستاۋىش ۇيىمدا تالقىلاۋعا اۋپارتكوم كٷلەيحان شويبەكوۆا باستاعان «بەلسەندٸ توبىن» جٸبەردٸ. حاتشىنىڭ قازٸر «قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن!» توست كٶتەرٸپ, جاقسى قىزمەت كٶلٸگٸن مٸنٸپ جٷرگەنٸنە ەش شٷبەم جوق!) پارتييا جينىندا شىنىمەن قورلاندىم. تاياق جەگەنٸمە ەمەس - بٸرەۋلەر ٶلٸپ تە جاتتى, قىزداردىڭ نامىسى اياققا تاپتالدى, مەنٸكٸ ونىمەن سالىستىرعاندا تٷك ەمەس-تٸ. قورىققان دا جوقپىن - اۋىلدان كەلٸپ جاتقان انام «قۇدايعا تەۋبە دە. سوتتالساڭ, تۇرار رىسقۇلوۆتان جانىڭ ارتىق ەمەس» دەگەن. ٶزٸ سوعىس جىلدارى تٶرت اي تٷرمەدە وتىرعان, ەكەسٸ ىرعىزداعى اقتارمەن سوعىس كەزٸندە مەرت بولعان كٸسٸ ەدٸ. شەر-اعانىڭ كٸتاپتارىن ەرەكشە ۇناتاتىن. جىلاۋ ورنىنا قايراعان انانىڭ سٶزٸنەن سوڭ پەندەگە تەن قورقىنىش ساپ تىيىلعان…
قورلانعانىم - سول كەزدە بٸزدٸڭ باسىلىمداردى باسقارىپ وتىرعان تۇماعاڭ مولداعاليەۆ, مۇزاعاڭ ەلٸمباەۆ باستاعان زييالى قاۋىمنىڭ «بۇزاقى جاستاردى» لاعناتتاعانى, «ۇلتتى ماسقارالادى» دەپ ايىپتاپ, ساياساتتىڭ الدىنا تٷسٸپ الىپ, ەشكٸم سۇراماي-اق «سار جەلگەنٸ»…
مۇنداي كٷي سول كەزدەگٸ قازاق زييالىلارىنىڭ تٷگەلگە جۋىعىنا ورتاق-تىن…
ال ۇلتتىق ەليتا - ٷرەي بيلەگەن ەليتا - جەلتوقسان وقيعالارى تۇسىندا قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرىن مٷلدە ۇمىتىپ, ٶزارا ەسەپ ايىرىسۋ ويىنىمەن اينالىسىپ كەتتٸ. وعان تەك قارا باستىڭ قامى مەن «مانساپ ٷشٸن ەسەكتٸڭ ارتىن جۋۋ» تەن ەدٸ.
مٸنە, جەلتوقساننىڭ ٶزٸمٸز اسىعىس قانا شولعان ساباقتارىنىڭ كەسكٸن-بولمىسى وسىنداي. جەلتوقسان كٶرسەتٸپ كەتكەن «ۇلتتىق پورترەت» تە وسى بولدى.
مۇنى بٸلگەن دۇرىس. تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ەركٸن ۇلتى رەتٸندە بويىن تٷزەپ, ٶزگەلەرمەن تەرەزە تەڭەستٸرۋ ٷشٸن, قازاقى پاتريوتيزمدٸ, شىنايى (ساۋداگەر ەمەس!) ۇلتجاندىلىقتى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن, كٷردەلٸ, مەيٸرٸمگە ساراڭ ەلەم قۇشاعىنا ەنگەن, ەش جەردە ەلجٸرەپ وتىرعان باۋىرى, مەككەدە ناعاشىسى جوق ۇلتتىڭ ايناعا قاراپ, مٸنٸنەن ارىلۋ ٷشٸن وسى اقيقات كەرەك. ەرنەرسەنٸ اتىمەن اتاي بٸلەتٸن دەڭگەيگە جەتكەن ۇلت قانا الىس ەرتەڭدەرگە اپتىقپاي جەتەدٸ. تاريحي زەردەسٸ شىنايى قالىپتاسادى. سول سەبەپتٸ جىلامسىراۋدى قويىپ, بەكۋ, رۋحاني بەكٸنۋ, ۇلى جەلتوقساننىڭ قاسٸرەتٸن دە, قاسيەتٸن دە ۇرپاقتار ساناسىنا مەيلٸنشە تازا جەتكٸزگەن جٶن بولار.
مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى,
«قازاق تاريحى» جۋرنالى, № 6,
1996 جىل.
