Eldegi jaǵdai
Qazirgi tańda COVID-19 juqpaly aýrýy tek Qytai eline ǵana emes, búkil álemge taralyp, onyń ishinde Qazaqstandy da ainalyp ótpedi. Elimizde de birshama adamnan atalǵan aýrýdyń belgileri paida bolyp, Qazaqstan biligi 16 naýryzdan 15 sáýirge deiin elde koronavirýsqa bailanysty tótenshe jaǵdai jariialap, Almaty men Nur-Sultan qalalarynda karantin jariialaýǵa májbúr boldy.
Osy bir ai ýaqyt tótenshe jaǵdai kezinde barlyq saýda oryndary jabylyp, toi, as berý, sporttyq jarystar men mektep, kolledj, joǵary oqý oryndarynda bilim berý, túrli sharalar men kontserttik baǵdarlamalar jáne t.b adamdar kóp jinalatyn kez kelgen jiynǵa toqtaý aitylyp, tyiym salyndy.
Qasietti Quranda Alla Taǵala adamzat balasyna: وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ «Óz-ózderińdi qaýip-qaterge tikpeńder», – dep eskertý jasaǵan («Baqara» súresi, 195-aiat). Sonymen qatar, shariǵatta «Ózine de, ózgege de ziian keltirýge bolmaidy» delingen. Iaǵni Islam dini keibir ǵaibadattar men qulshylyqtardy qaýipti jaǵdailarda ýaqytsha toqtata turýǵa ruqsat beredi.
Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) juqpaly aýrýǵa bailanysty: «Naýqas kisi deni saý adamǵa jaqyndamaýy tiis», – degen (Býhari, Mýslim) degen eken.
Munyń bárin nege aityp otyrmyz? Búgingi jaǵdaida keibir dini ǵibadattarda jamaǵatpen atqarylýyna tyiym salynǵany abzal. Óitkeni islam dini adamnyń adamnyń ómirine, densaýlyǵyna, mal-múlkine, bala-shaǵasy men otbasy múshelerine áldebir zalal kelgenin maqul kórmeidi. Sondyqtan mundai jaǵdailarda meshitke kelip, bes ýaqyt namazdy, sonymen qatar juma namazyn jamaǵatpen oqýǵa mindettemeidi.
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń pátýasy
Osyndai jaǵdailarǵa bailanysty Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy tótenshe jaǵdaida meshitte juma jáne bes ýaqyt namaz oqýǵa qatysty pátýa shyǵardy.
Joǵaryda atalǵan indettiń taralý qaýpi joǵary bolýyna jáne eldegi tótenshe jaǵdaidyń jariialanýyna bailanysty, Qazaqstandaǵy barlyq meshitterde juma namazy ýaqytsha oqylmaidy. Qulshylyq etýshi ár adam juma namazynyń ornyna óz úiinde besin namazyn óteidi. Óitkeni bul meshitterde kóp jamaǵattyń jiylyp, kópshilik ortada qaýipti virýstyń aldyn alýǵa kómektesetin birden bir jaǵdai bolyp otyr.
Degenmen eskere ketetin bir jait, jamaǵatpen namaz oqymaý degen sóz meshitter jabylady degen maǵynany bildirmeidi. Meshitter jabylmaidy, ádettegidei bes ýaqyt namazǵa azan shaqyrylady. Tek barlyq namaz jamaǵatpen oqylmaitynyn túsindire ketkenimizdi jón kórip otyrmyz.
Sonymen qatar, meshit janyndaǵy ashanalarda ótetin qudaiy as, sadaqalar (jetisi, qyrqy, jyly, t.b. dástúrli kádeler) ýaqytsha toqtatylady. Bul meshitterdiń janyndaǵy ashanalarǵa ǵana qatysty emes. Elimizdegi barlyq toihana, restoran, kafe, ashanalar ýaqytsha qyzmet etýin toqtatady. Óitkeni óziniń jáne jaqyndarynyń densaýlyǵyn oilaǵan árbir adam kópshilik ortada bolýdan ýaqytsha shektele turady. Iaǵni nápsinin tyiý arqyly ózin shekteidi.
Al eger adam qaitys bolǵan jaǵdaida, janaza namazy marqumnyń jaqyndarymen ǵana, óte shaǵyn toppen ótelgeni quptalyp otyr.
Aita keteiik, osy rette Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń Ǵulamalar keńesi elimizde jariialanǵan tótenshe jaǵdaidy eskere kele, musylman qaýymyn sabyr saqtaýǵa, orynsyz úreilenbeýge, halyqty dúrliktirmeýge jáne Alla Taǵalaǵa duǵa etýge shaqyryp otyr. Esterińizge sala keteiik, osy jaǵdaiǵa bailanysty QMDB Tóraǵasy, Bas múfti Naýryzbai qajy Taǵanuly arnaiy úndeý jariialaǵan bolatyn.
Orta Aziia memleketterindegi jaǵdai
Elimizdegi tótenshe jaǵdaiǵa bailanysty jamaǵatpen namaz oqýǵa tyiym salý bizdiń Qazaqstannyń ǵana tájiribesinde bolyp jatqan joq. COVID-19 koronavirýs dertiniń órshýine bailanysty Arab elderi men Orta Aziia memleketteri de dál osyǵan uqsas pátýa shyǵarǵan.
Atap aitqanda, Ózbekstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy Ýsmonhon Alimov koronavirýsten saqtaný maqsatynda juma namazdyń ýaqytsha oqylmaitynyn habarlady. Ózbek elinde de dál Qazaqstandaǵydai, juma namazynyń ornyna árkim óz úiinde besin namazyn oqidy.
Dál osyndai úndeýdi Qyrǵyzstan musylmandary dini basqarmasynyń bas múftii Maqsat qajy Toqtamysov ta joldady. Ol óz úndeýinde koronavirýs indetinen saqtaný maqsatynda musylman elderi jariialaǵan pátýalardy negizge alǵanyn atap ótken bolatyn.
Sonymen qatar, juma namazyn ýaqytsha toqtatý týraly Tájikstan Islam ortalyǵynyń Ǵulamalar keńesi de pátýa shyǵarǵan. «Musylman basqa musylmanǵa ziian tigizbeýi qajet. Sondyqtan jamaǵattan toptasyp, jiylmaýyn suraimyz. Dene qyzýy kóterilgen jaǵdaida dereý dárigerge kórinýin keńes etemiz» degen bolatyn Islam ortalyǵynyń Ǵulamalar keńesiniń múshesi Djamoliddin Homýshi.
Dál sol siiaqty Túrkiia biligi de meshitterde jamaǵatpen namaz oqýǵa ýaqytsha tyiym salýǵa májbúr boldy. Bul týraly túrik basylymdary arqyly Túrkiia Din isteri basqarmasy tóraǵasy, professor Ali Erbash málimdegen bolatyn.
Arab elderindegi jaǵdai
Saýd Arabiiasy koronavirýs indetiniń órshýine bailanysty meshitterde juma jáne basqa da namazdardy oqýdy ýaqytsha toqtatty. Jaǵdaidy túsindirý maqsatynda Dúniejúzilik Islam ligasynyń bas hatshysy Muhammed ál-Issa pandemiia asqan saqtyqty qajet etetinin, sondyqtan jamaǵattyń jinalýyna jol berýge bolmaitynyn atap ótti.
Sonymen qatar, Kýveit eli de dál osyndai pátýa shyǵaryp, málimdeme jasady. Koronavirýs dertiniń jaiylyp jatqanyna bailanysty, Ýaqyp jáne din isteri ministrligi halyqqa «árkim namazyn úiinde oqysyn» dep úndeý jasady.
Sol siiaqty, birqatar elderde, atap aitqanda, Iran, Mysyr, Iordaniia, Palestina, Marokko, Malaiziia, Resei memlketterinde juma namazy ýaqytsha oqylmaidy. Barlyq elderdiń úndeýinde aitylǵandai, bul elderdiń de musylmandary juma namazyn úiinde besin namazy etip óteýge mindettelip otyr.
Mine, osylaisha birqatar memleketterde meshitterde jamaǵatpen namaz oqýǵa tyiym salynyp jatyr. Biraq munyń bári adamzattyń densaýlyǵy úshin ýaqytsha jasalyp jatqan igi sharalar ekenin eskertemiz. Myna aty jaman derttiń beti qaitsa, barlyq musylmannyń bes ýaqyt namazy ádettegidei jamaǵatpen oryndalyp, musylmandar meshitterde bas qosady dep kámil senemiz.
Aqbota MUSABEK