ەلدەگٸ جاعداي
قازٸرگٸ تاڭدا COVID-19 جۇقپالى اۋرۋى تەك قىتاي ەلٸنە عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمگە تارالىپ, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندى دا اينالىپ ٶتپەدٸ. ەلٸمٸزدە دە بٸرشاما ادامنان اتالعان اۋرۋدىڭ بەلگٸلەرٸ پايدا بولىپ, قازاقستان بيلٸگٸ 16 ناۋرىزدان 15 سەۋٸرگە دەيٸن ەلدە كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى تٶتەنشە جاعداي جارييالاپ, الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا كارانتين جارييالاۋعا مەجبٷر بولدى.
وسى بٸر اي ۋاقىت تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە بارلىق ساۋدا ورىندارى جابىلىپ, توي, اس بەرۋ, سپورتتىق جارىستار مەن مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم بەرۋ, تٷرلٸ شارالار مەن كونتسەرتتٸك باعدارلامالار جەنە ت.ب ادامدار كٶپ جينالاتىن كەز كەلگەن جيىنعا توقتاۋ ايتىلىپ, تىيىم سالىندى.
قاسيەتتٸ قۇراندا اللا تاعالا ادامزات بالاسىنا: وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ «ٶز-ٶزدەرٸڭدٸ قاۋٸپ-قاتەرگە تٸكپەڭدەر», – دەپ ەسكەرتۋ جاساعان («باقارا» سٷرەسٸ, 195-ايات). سونىمەن قاتار, شاريعاتتا «ٶزٸنە دە, ٶزگەگە دە زييان كەلتٸرۋگە بولمايدى» دەلٸنگەن. ياعني يسلام دٸنٸ كەيبٸر عايباداتتار مەن قۇلشىلىقتاردى قاۋٸپتٸ جاعدايلاردا ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋعا رۇقسات بەرەدٸ.
پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سەلەمٸ بولسىن) جۇقپالى اۋرۋعا بايلانىستى: «ناۋقاس كٸسٸ دەنٸ ساۋ ادامعا جاقىنداماۋى تيٸس», – دەگەن (بۋحاري, مۋسليم) دەگەن ەكەن.
مۇنىڭ بەرٸن نەگە ايتىپ وتىرمىز? بٷگٸنگٸ جاعدايدا كەيبٸر دٸني عيباداتتاردا جاماعاتپەن اتقارىلۋىنا تىيىم سالىنعانى ابزال. ٶيتكەنٸ يسلام دٸنٸ ادامنىڭ ادامنىڭ ٶمٸرٸنە, دەنساۋلىعىنا, مال-مٷلكٸنە, بالا-شاعاسى مەن وتباسى مٷشەلەرٸنە ەلدەبٸر زالال كەلگەنٸن ماقۇل كٶرمەيدٸ. سوندىقتان مۇنداي جاعدايلاردا مەشٸتكە كەلٸپ, بەس ۋاقىت نامازدى, سونىمەن قاتار جۇما نامازىن جاماعاتپەن وقۋعا مٸندەتتەمەيدٸ.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ پەتۋاسى
وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى تٶتەنشە جاعدايدا مەشٸتتە جۇما جەنە بەس ۋاقىت ناماز وقۋعا قاتىستى پەتۋا شىعاردى.
جوعارىدا اتالعان ٸندەتتٸڭ تارالۋ قاۋپٸ جوعارى بولۋىنا جەنە ەلدەگٸ تٶتەنشە جاعدايدىڭ جارييالانۋىنا بايلانىستى, قازاقستانداعى بارلىق مەشٸتتەردە جۇما نامازى ۋاقىتشا وقىلمايدى. قۇلشىلىق ەتۋشٸ ەر ادام جۇما نامازىنىڭ ورنىنا ٶز ٷيٸندە بەسٸن نامازىن ٶتەيدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل مەشٸتتەردە كٶپ جاماعاتتىڭ جيىلىپ, كٶپشٸلٸك ورتادا قاۋٸپتٸ ۆيرۋستىڭ الدىن الۋعا كٶمەكتەسەتٸن بٸردەن بٸر جاعداي بولىپ وتىر.
دەگەنمەن ەسكەرە كەتەتٸن بٸر جايت, جاماعاتپەن ناماز وقىماۋ دەگەن سٶز مەشٸتتەر جابىلادى دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرمەيدٸ. مەشٸتتەر جابىلمايدى, ەدەتتەگٸدەي بەس ۋاقىت نامازعا ازان شاقىرىلادى. تەك بارلىق ناماز جاماعاتپەن وقىلمايتىنىن تٷسٸندٸرە كەتكەنٸمٸزدٸ جٶن كٶرٸپ وتىرمىز.
سونىمەن قاتار, مەشٸت جانىنداعى اسحانالاردا ٶتەتٸن قۇدايى اس, ساداقالار (جەتٸسٸ, قىرقى, جىلى, ت.ب. دەستٷرلٸ كەدەلەر) ۋاقىتشا توقتاتىلادى. بۇل مەشٸتتەردٸڭ جانىنداعى اسحانالارعا عانا قاتىستى ەمەس. ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق تويحانا, رەستوران, كافە, اسحانالار ۋاقىتشا قىزمەت ەتۋٸن توقتاتادى. ٶيتكەنٸ ٶزٸنٸڭ جەنە جاقىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاعان ەربٸر ادام كٶپشٸلٸك ورتادا بولۋدان ۋاقىتشا شەكتەلە تۇرادى. ياعني نەپسٸنٸن تىيۋ ارقىلى ٶزٸن شەكتەيدٸ.
ال ەگەر ادام قايتىس بولعان جاعدايدا, جانازا نامازى مارقۇمنىڭ جاقىندارىمەن عانا, ٶتە شاعىن توپپەن ٶتەلگەنٸ قۇپتالىپ وتىر.
ايتا كەتەيٸك, وسى رەتتە قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ عۇلامالار كەڭەسٸ ەلٸمٸزدە جارييالانعان تٶتەنشە جاعدايدى ەسكەرە كەلە, مۇسىلمان قاۋىمىن سابىر ساقتاۋعا, ورىنسىز ٷرەيلەنبەۋگە, حالىقتى دٷرلٸكتٸرمەۋگە جەنە اللا تاعالاعا دۇعا ەتۋگە شاقىرىپ وتىر. ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك, وسى جاعدايعا بايلانىستى قمدب تٶراعاسى, باس مٷفتي ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلى ارنايى ٷندەۋ جارييالاعان بولاتىن.
ورتا ازييا مەملەكەتتەرٸندەگٸ جاعداي
ەلٸمٸزدەگٸ تٶتەنشە جاعدايعا بايلانىستى جاماعاتپەن ناماز وقۋعا تىيىم سالۋ بٸزدٸڭ قازاقستاننىڭ عانا تەجٸريبەسٸندە بولىپ جاتقان جوق. COVID-19 كوروناۆيرۋس دەرتٸنٸڭ ٶرشۋٸنە بايلانىستى اراب ەلدەرٸ مەن ورتا ازييا مەملەكەتتەرٸ دە دەل وسىعان ۇقساس پەتۋا شىعارعان.
اتاپ ايتقاندا, ٶزبەكستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى ۋسمونحون اليموۆ كوروناۆيرۋستەن ساقتانۋ ماقساتىندا جۇما نامازدىڭ ۋاقىتشا وقىلمايتىنىن حابارلادى. ٶزبەك ەلٸندە دە دەل قازاقستانداعىداي, جۇما نامازىنىڭ ورنىنا ەركٸم ٶز ٷيٸندە بەسٸن نامازىن وقيدى.
دەل وسىنداي ٷندەۋدٸ قىرعىزستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ باس مٷفتيٸ ماقسات قاجى توقتامىسوۆ تا جولدادى. ول ٶز ٷندەۋٸندە كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنەن ساقتانۋ ماقساتىندا مۇسىلمان ەلدەرٸ جارييالاعان پەتۋالاردى نەگٸزگە العانىن اتاپ ٶتكەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, جۇما نامازىن ۋاقىتشا توقتاتۋ تۋرالى تەجٸكستان يسلام ورتالىعىنىڭ عۇلامالار كەڭەسٸ دە پەتۋا شىعارعان. «مۇسىلمان باسقا مۇسىلمانعا زييان تيگٸزبەۋٸ قاجەت. سوندىقتان جاماعاتتان توپتاسىپ, جيىلماۋىن سۇرايمىز. دەنە قىزۋى كٶتەرٸلگەن جاعدايدا دەرەۋ دەرٸگەرگە كٶرٸنۋٸن كەڭەس ەتەمٸز» دەگەن بولاتىن يسلام ورتالىعىنىڭ عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ دجاموليددين حومۋشي.
دەل سول سيياقتى تٷركييا بيلٸگٸ دە مەشٸتتەردە جاماعاتپەن ناماز وقۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالۋعا مەجبٷر بولدى. بۇل تۋرالى تٷرٸك باسىلىمدارى ارقىلى تٷركييا دٸن ٸستەرٸ باسقارماسى تٶراعاسى, پروفەسسور الي ەرباش مەلٸمدەگەن بولاتىن.
اراب ەلدەرٸندەگٸ جاعداي
ساۋد ارابيياسى كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنٸڭ ٶرشۋٸنە بايلانىستى مەشٸتتەردە جۇما جەنە باسقا دا نامازداردى وقۋدى ۋاقىتشا توقتاتتى. جاعدايدى تٷسٸندٸرۋ ماقساتىندا دٷنيەجٷزٸلٸك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى مۇحاممەد ەل-يسسا پاندەمييا اسقان ساقتىقتى قاجەت ەتەتٸنٸن, سوندىقتان جاماعاتتىڭ جينالۋىنا جول بەرۋگە بولمايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
سونىمەن قاتار, كۋۆەيت ەلٸ دە دەل وسىنداي پەتۋا شىعارىپ, مەلٸمدەمە جاسادى. كوروناۆيرۋس دەرتٸنٸڭ جايىلىپ جاتقانىنا بايلانىستى, ۋاقىپ جەنە دٸن ٸستەرٸ مينيسترلٸگٸ حالىققا «ەركٸم نامازىن ٷيٸندە وقىسىن» دەپ ٷندەۋ جاسادى.
سول سيياقتى, بٸرقاتار ەلدەردە, اتاپ ايتقاندا, يران, مىسىر, يوردانييا, پالەستينا, ماروككو, مالايزييا, رەسەي مەملكەتتەرٸندە جۇما نامازى ۋاقىتشا وقىلمايدى. بارلىق ەلدەردٸڭ ٷندەۋٸندە ايتىلعانداي, بۇل ەلدەردٸڭ دە مۇسىلماندارى جۇما نامازىن ٷيٸندە بەسٸن نامازى ەتٸپ ٶتەۋگە مٸندەتتەلٸپ وتىر.
مٸنە, وسىلايشا بٸرقاتار مەملەكەتتەردە مەشٸتتەردە جاماعاتپەن ناماز وقۋعا تىيىم سالىنىپ جاتىر. بٸراق مۇنىڭ بەرٸ ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعى ٷشٸن ۋاقىتشا جاسالىپ جاتقان يگٸ شارالار ەكەنٸن ەسكەرتەمٸز. مىنا اتى جامان دەرتتٸڭ بەتٸ قايتسا, بارلىق مۇسىلماننىڭ بەس ۋاقىت نامازى ەدەتتەگٸدەي جاماعاتپەن ورىندالىپ, مۇسىلماندار مەشٸتتەردە باس قوسادى دەپ كەمٸل سەنەمٸز.
اقبوتا مۇسابەك
