2000 jyldardyń ortasynda Qazaqstandaǵy ákimshilik reformanyń negizi «Good governance» praktikalaryn beiimdeý jáne odan ári engizý boldy. «Good governance» nemese «Tiimdi memlekettik basqarý» uǵymy barlyq memlekettik vedomstvolardy biýrokratiialyq tetik bóligi retinde emes, eldiń damýynda túrli maqsattarǵa qol jetkizýge baǵyttalǵan jekelegen uiymdar retinde qaraýdy eskeredi.
2007 jyly Memleket basshysy óziniń Joldaýynda negizgi damý mindetteriniń biri retinde «jiyntyqty jáne kásibi Úkimetti» qurý maqsatynda «halyqaralyq praktikany eskere otyryp, ákimshilik reformany jedeldetilgen ótkizýdi» anyqtady.
Prezidenttiń «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵynda ákimshilik reforma basymdyqtary naqtylandy: (1) memlekettik basqarý protsesteri men rásimderin, sondai-aq memlekettik qyzmetterdiń kórsetilýin sapaly jetildirý; (2) kásibilikti, qyzmet tiimdiligin jáne memlekettik apparattyń úilestirilýin arttyrý.
Jarlyqqa sáikes tiimdi memlekettik basqarý júiesi negizderiniń biri memlekettik basqarý organdarynyń tiimdiligin keshendi baǵalaý bolýy tiis. Memlekettik apparat jumysynyń jeke baǵalaý júiesin qurý kezinde Qazaqstan kóptegen faktorlardy eskerý qajet bolǵan. Mysaly, sol ýaqytta memlekettik organdarda syrtqy baǵalaý júrgizýde eshqandai tájiribe jáne baǵalaý mádenieti bolmaǵan. Sheneýnikter baǵalaý – bul jazalaý qúraly emes ekenin, onyń mindeti jumysty jaqsartý ekenin túsinbeitin. Basqa mańyzdy másele «memlekettik organ jumysynyń tiimdiligi» uǵymyn anyqtaý boldy: ol neden kórinis tabady, alýan túrli vedomstvolardyń tiimdiligin qalai baǵalaý jáne salystyrylatyn nátijelerdi qalai alý qajet? Halyqaralyq tájiribege júrgizilgen taldaý qorytyndylary boiynsha qazaqstandyq model Kanada, Ulybritaniia, AQSh, Ońtústik Koreia jáne basqa elderdiń qoldanystaǵy baǵalaý júieleriniń negizinde jasalǵan.
Resmi túrde Memlekettik organdar qyzmetiniń tiimdiligin baǵalaý júiesi 2010 jyly kúshine endi. Baǵalaý júiesi jumysynyń alǵashqy jylynda úsh memlekettik organǵa ǵana pilotty baǵalaý júrgizilgen: Aqmola oblysynyń ákimdigi, Tabiǵi monopoliialardy retteý agenttigi men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi. Pilotty baǵalaýdan, ádisnamany jáne baǵalaý rásimderin pysyqtaýdan keiin 2011 jyly 40 memlekettik organ baǵalandy. Búginde 14 oblys ákimdigi, Astana men Almaty qalalarynyń ákimdikteri, sondai-aq 15 ortalyq memlekettik organ (ministrlikter jáne agenttik) baǵalanyp jatyr.
Óziniń jumysynyń alty jylynda baǵalaý tutas júie retinde qalyptasty: turaqty baǵalaý kestesi jáne oǵan sáikes keletin derekter aǵyndary quryldy, keshendi ádisnama ázirlendi, barlyq negizgi baǵalaý rásimderi qalyptasty: qorytyndy jasaýdan, nátijelerge shaǵymdanýdan bastap olardy talqylaý men ázirlengen usynymdardy kúshine engizgenge deiin (post-aýdit).
Baǵalaý júiesiniń ádisnamasy kelesidei bolyp qurylady: Prezidenttiń №954 Jarlyǵy ádisnamanyń negizgi elementterin anyqtaidy – Baǵalaý júiesiniń bloktaryn jáne onyń ishindegi baǵyttardy. Ár baǵyt, mysaly, «Personaldy basqarý», «Memlekettik qyzmetterdi kórsetý sapasy» nemese «Ashyq úkimet» – bul memlekettik organ jumysynyń jeke tiimdilik kórsetkishi. Jekelegen túrde Ádisnama baǵalaýdyń ár blogy boiynsha Ádistemelerde kriteriiler jiyntyǵyn jáne esep júrgizý tártibin sipattaidy. Baǵalaý kriteriileri óte serpindi: jyl saiyn baǵalaý ádistemelerine ózgerister engiziledi. Osylaisha, mysaly, 2015 jylǵa qarai barlyq memlekettik organdar 100% memlekettik qyzmetterdi kórsetý standarttaryn ázirledi jáne mundai kriterii boiynsha baǵalaý toqtatyldy. Memlekettik qyzmetterdiń avtomattandyrylý dárejesin (elektrondyq úlgige aýdarý), memlekettik qyzmetterdi kórsetý protsesterin ońtailandyrý deńgeiin (qyzmetti kórsetý merzimin jáne halyqtan suralatyn qujattar sanyn qysqartý) jáne t.b. baǵalaityn jańa kriteriiler engizildi. Aqparattyq tehnologiialardy qoldaný, olardyń bir-birimen integratsiiasy máselesinde de baǵalaý negizi ózgerdi, ol da halyqqa memlekettik qyzmetterdi sapaly kórsetý úshin qajet bolady. 2016 jylǵa qarai vedomstvolyq aqparattyq júieler sany 274 birlikti qurady jáne olardyń bir-birimen bailanys deńgeii 95%-ǵa jetti. Osyny eskere otyryp, kriterii de baǵalaýdan alyp tastaldy, endi negizgi basymdyq olardy paidalaný sapasyna aýdarylatyn bolady. Ádistemelerdiń mundai jyljymalyǵy Baǵalaý júiesin ikemdi etedi jáne memlekettik basqarý salasyndaǵy reformalarǵa jyldam áreket etýge múmkindik beredi.
Jalpy turǵydan Baǵalaý júiesi ákimshilik reformanyń jalpy progresin baiqatady. Alǵashqy jyldary baǵalaýdyń arqasynda memlekettik organdar óziniń ishki protsesterin retke keltirdi. Mysaly, sol ýaqytta olardan strategiialyq josparlardy engizý talap etildi jáne óziniń kriteriileri arqyly Baǵalaý júiesi memlekettik organ strategiialyq jospardy qanshalyqty sapaly ázirlegenin jáne óziniń jumysynyń kórsetkishterin qanshalyqty durys josparlaǵanyn jáne jyl qorytyndylary boiynsha kórsetkishterge qol jetkizý deńgeiiniń qandai ekenin baǵalai alatyn. Personaldy basqarý jáne memlekettik qyzmetterdi kórsetý, elektrondyq qujatainalymyn engizý, derekter bazalaryn integratsiialaý jáne elektrondyq úkimetti damytý rásimderi baǵalanatyn. Iaǵni, óziniń kriteriileri arqyly bul Júie memlekettik organdardy jumysyn jaqsartýǵa jáne onymen qosa memlekettik basqarýdy jańǵyrtýdyń negizgi reformalaryn qoldaýǵa májbúrleitin.
Osy jyly baǵalaý jańa ádisnamalyq model boiynsha júrgizilgen. Jańa model kóptegen rásimderdi baǵalaýdan bas tartty jáne eki zatqa shoǵyrlandy: nátijelerdi baǵalaý jáne memlekettik basqarýdyń negizgi reformalaryn qoldaý. Bul rette memlekettik organ jumysynyń nátijesi belgili bir strategiialyq kórsetkishterge qol jetkizý, sondai-aq azamattarǵa qyzmet kórsetý retinde qaralýy tiis. Osy turǵydan baǵalaýdyń eki negizgi blogy (1) «Biýdjettik baǵdaramalardyń strategiialyq maqsattary men kórsetkishterine qol jetkizý», (2) «Azamattarmen ózara is-áreket» boldy. Osy eki blok ár memlekettik organ úshin baǵalaýdyń qorytyndy balynan 45% beredi. Memlekettik organnyń tiimdi jumysy múmkin bolmaityn negizgi protsestik kórsetkishter «Uiymdastyrýshylyq damý» blogynda baǵalanady jáne qorytyndy baldan 10% beredi.
Birinshi blok memlekettik organ jyl ishinde strategiialyq sipattaǵy mindetterge qalai qol jetkizgenin, bul rette biýdjettik baǵdarlamalar qarajatyn qalai igergenin jáne paidalanǵanyn baǵalaidy. Osy jyly alǵash ret barlyq ministrlikterde strategiialyq josparlaý maqsattary jáne biýdjet arasyndaǵy bailanys baǵalandy. Mudai bailanysty ornatý – bul biýdjet qarajatyn jumsaý áserin baǵalaý múmkin bolmaǵan jaǵdaida «nátijeli» biýdjetti engizýde alǵashqy mańyzdy qadam.
«Azamattarmen ózara is-áreket» ekinshi blogy memlekettik organdardyń azamattardyń qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa baǵdarlanýyn qoldaidy. Memlekettik organ qyzmetterdi qanshalyqty sapaly jáne merziminde kórsetetini, onyń azamattardyń shaǵymdaryn qanshalyqty sapaly jáne tolyq qaraitynyn jáne qanaǵattandyratyny baǵalanady, sondai-aq memlekettik organnyń «ashyqtyǵy» boiynsha úlken jumys kólemi baǵalanady: ol qansha jáne qandai ashyq derekterdi jariialaityny, azamattarmen dialogty qalai jasaityny (sait, bloktar, saýalnamalar, baspasóz-konferentsiialary), ol biýdjettik aqparatty qanshalyqty tolyq ashatyny jáne talqylaý úshin zań jobalaryn jariialaityny. Baǵalaý sheńberinde jasyryn saýalnama arqyly halyqqa kórsetilgen qyzmetterdiń sapasyna qoǵamdyq monitoring júrgiziledi.
«Uiymdastyrýshylyq damý» blogy memlekettik organnyń uiym retinde tiimdiligin anyqtaityn faktorlardy baǵalaidy, onda memlekettik organnyń personaldy baǵalaýy, sondai-aq memlekettik organ óz jumysynda aqparattyq júielerdi qanshalyqty tolyq jáne tiimli qoldanatynyn, olardyń elektrondyq úkimetpen qanshalyqty integratsiialanǵanyn baǵalaidy. Atalǵan blog sheńberinde memlekettik qyzmetkerlerge biregei jasyryn saýalnama júrgiziledi, olarǵa júkteme deńgeii, eńbek sharttary men eńbepk aqyǵa qanaǵattandyrylýy, memlekettik organdaǵy yntalandyrý men basqarýshylyq praktikalar týraly suraqtar qoiylady. Osy jyly saýalnama 27 000 memlekettik qyzmetkerdi qamtydy, al qazir saýalnamany avtomattandyrý boiynsha úlken jumys júrgizilip jatyr jáne jaqyn ýaqytta barlyq memlekettik qyzmetkerler baǵalaýǵa qatysatyn bolady.
Baǵalaýdyń eń negizgi áseri memlekettik organdar úshin naqty «tiimdilik kartasyn» kórý jáne ózin basqa memlekettik organdarmen salystyrý múmkindigi paida bolatynyn aitýǵa bolady. Básekelestiktiń mundai elementi kóptegen baǵalanatyn ministrlikter men ákimdikter úshin máselelerdi sheshýde jáne jumysty ońtailandyrýda jaqsy ynta bola alady. Sondai-aq baǵalaý – bir rettik kompaniia emes ekenin, onyń jyl saiyn ótkiziletinin eskerý bolatyn nárse jáne onyń naqty kriteriiler boiynsha jaqsy tártiptik nátije beretinin túsingen jón.
Áldeqaida joǵary deńgeide Baǵalaý júiesi reformalardy qoldaýǵa jáne olardy iske asyrý protsesin tekserýge múmkindik beredi. Buryn atalǵan reforma memlekettik qyzmetterdi kórsetý salasynda júrgiziletin. 2013 jyly «Memlekettik kórsetiletin qyzmetter týraly» Zańdy qabyldaǵan sátten bastap memleket ózi úshin qyzmet berýshiniń jańa rólin anyqtady. Atalǵan salada kóp qiyndyq boldy: qyzmet kórsetý kóp ýaqytty aldy, halyqtan qaǵaz túrinde kóp qujat talap etildi, kórsetilý merzimi uzaqqa sozyldy. Bul rette kóptegen memlekettik qyzmetter qurylymdanbaǵan, olardy kórsetýdiń naqty standarttary kórsetilmegen, kórsetilý merzimi men oryndaýshylar aiqyndalmaǵan.
Osy máselelerdiń barlyǵy memlekettik qyzmetterdiń kórsetilýin baǵalaý ádisnamasynyń negizin qurady: qyzmetterdi Tizilimge engizgennen, standarttardy ázirlegennen, avtomattandyrýdan jáne olardy halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryna tapsyrýdan bastap qyzmetterdi kórsetýge qajetti merzimder men qujattardy eseptegenge deiin. Qazir baǵalaý nátijeleri memlekettik organdar jasaǵan aýqymdy jumysty baiqatady. 2016 jyly Tizilimge engizilgen jáne «memlekettik» dárejesine ie bolǵan kórsetiletin qyzmetter sany 3 ese artty (búginde olar 723). Tizilimniń ár memlekettik kórsetiletin qyzmeti boiynsha standarttar men reglamentter qabyldandy. Memlekettik qyzmettiń 414 túri avtomattandyrylǵan jáne elektrondyq úlgide kórsetiledi. Memlekettik qyzmetter túrleriniń 75% (Tizilim boiynsha 723-tiń 548-i) halyqqa «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporatsiiasy jáne HQKO-lar arqyly qoljetimdi boldy. Al 7 jylda memlekettik qyzmetterdi kórsetý sany 46 ese azaidy (494,6-dan 10,7 myńǵa deiin).
Jalpy, Baǵalaý júiesi bir bóligi bolyp tabylatyn memlekettik basqarýdy jańǵyrtýdan áserdi azamattar ótinishteri men shaǵymdarynyń qarapaiym kórsetkishi arqyly aiqyndaýǵa bolady. 2007 jyly memlekettik organdarǵa azamattardan 23 mln-nan astam ótinish pen shaǵym kelip tústi. Ákimshilik reformany isk asyrý shamasyna qarai azamattar ótinishteriniń sany 2013 jyly 2 ese (10,8 mln-ǵa deiin), al 2016 jyly 18 ese (23-ten 1,3 mln-ǵa deiin) azaidy.
Qazirgi ýaqytta Baǵalaý júiesi memlekettik organdar qyzmetiniń ashyqtyǵyn arttyrý reformasyn belsendi qoldaidy. Ol úshin birqatar kriteriiler ázirlengen: biýdjettik baǵdarlamalar jobalaryn jáne olardy iske asyrý týraly esepterdi jariialaý kezinde memlekettik organdardyń belsendiligi; jalpy talqylaýǵa arnalǵan normativtik-quqyqtyqsh aktilerdiń jobalary; qyzmetiniń tiimdiligi týraly aiqyndaityn statistikalyq aqparat. Keri bailanys sapasy da qosymsha baǵalanady: azamattar tarapynan qandai da bir derekter suranymdaryna jaýaptar, memlekettik organdar basshylarynyń blogyndaǵy shaǵymdarǵa áreket etý. 2016 jylǵy qorytyndylar boiynsha memlekettik organdarǵa jumysta ashyqtyqqa qol jetkizý úshin kóp jumys jasaý qajet, bul rette Baǵalaý júiesiniń aldynda jańa kúrdeli mindet tur.
